Cây mảnh cộng, còn gọi là bìm bịp hay xương khỉ (tên khoa học Clinacanthus nutans), từ lâu được người dân truyền tai nhau như vị thuốc thần kỳ có khả năng tiêu diệt khối u, chữa khỏi ung thư ác tính. Rất nhiều bệnh nhân tìm mua dược liệu này uống hàng ngày với hy vọng thoát khỏi căn bệnh quái ác mà không cần phẫu thuật hay hóa trị.
Thực tế y học hiện đại cho thấy lời đồn thổi trên hoàn toàn thiếu cơ sở lâm sàng vững chắc. Nghiên cứu khoa học xác nhận chiết xuất mảnh cộng chỉ mới dừng ở mức độc tế bào trong ống nghiệm hoặc thử nghiệm trên động vật, chưa từng có thử nghiệm lâm sàng quy mô trên người bị ung thư để khẳng định hiệu quả điều trị thực tế.
Hoạt tính sinh học của mảnh cộng vận hành thế nào?
Cây mảnh cộng chứa nhiều nhóm hợp chất chuyển hóa thứ cấp quan trọng như flavonoid, alkaloid, glycoside và tannin [1]. Các nghiên cứu dược lý ghi nhận loại thảo mộc này từ lâu đã được dùng trong y học cổ truyền để hạ huyết áp, lợi tiểu, hạ đường huyết hoặc bôi ngoài da trị rắn cắn, bỏng rộp [1, 8].
Khi đưa vào các thử nghiệm tiền lâm sàng, chiết xuất từ lá mảnh cộng cho thấy khả năng ức chế sự nhân lên của một số tế bào đột biến. Cơ chế gây độc tế bào chủ yếu thông qua con đường kích hoạt hiện tượng chết rụng tế bào theo chương trình (apoptosis) [1, 3].
Đồng thời, hoạt chất trong cây còn gây rối loạn màng ty thể, giải phóng gốc oxy hóa nội bào và gây căng thẳng lưới nội chất của tế bào ác tính [2]. Ngoài ra, thảo mộc này còn ghi nhận đặc tính chống oxy hóa và khả năng ức chế sự hình thành mạch máu mới nuôi khối u trong các mô hình thí nghiệm [5, 7].
Nghiên cứu ống nghiệm: Độc tế bào ung thư máu và hạch
Năm 2018, một nghiên cứu chuyên sâu đã kiểm tra hoạt tính dịch chiết lá mảnh cộng trên tế bào ung thư hạch SUP-T1 và ung thư bạch cầu K562, MOLT-4 [2]. Thiết kế nghiên cứu sử dụng các phân đoạn chiết khác nhau như chloroform và acetone để so sánh mức độ ức chế tăng sinh tế bào ác tính [2].
Kết quả cho thấy phân đoạn chiết acetone (MHA) thể hiện tác dụng gây độc tế bào rõ rệt nhất theo phụ thuộc liều lượng [2]. Dịch chiết MHA làm gia tăng tỷ lệ chết rụng tế bào từ 4,28% lên 43,65%, làm sụt giảm điện thế màng ty thể từ 11,79% đến 26,93% [2].
Thử nghiệm cũng đo lường thấy lượng gốc oxy hóa tự do (ROS) tăng 19,54% và nồng độ ion canxi nội bào tăng 233,83% [2]. Kỹ thuật Western blot xác nhận tế bào ung thư bị căng thẳng lưới nội chất thông qua biểu hiện tăng vọt của các protein CHOP và IRE-1alpha [2]. Dù cơ chế rất chi tiết, các nhà khoa học vẫn nhấn mạnh đây chỉ là thí nghiệm tế bào, cần nghiên cứu sâu hơn trước khi nghĩ tới ứng dụng điều trị [2].
Tác động trên tế bào gốc ung thư vú và tế bào gan
Một thử nghiệm khác đánh giá hiệu lực của chiết xuất nước và cồn từ lá mảnh cộng trên tế bào gốc ung thư vú (BCSCs) [1]. Kỹ thuật MTT đo lường tỷ lệ tế bào sống sau 24, 48 và 72 giờ phơi nhiễm [1].
Chỉ số ức chế IC50 sau 24 giờ của dịch chiết nước đạt 16,16 microgam/ml, mạnh hơn rất nhiều so với dịch chiết cồn ethanol [1]. Dưới tác động của chiết xuất nước mảnh cộng, tỷ lệ sống của tế bào gốc ung thư vú suy giảm dần theo thời gian, còn 69,29% sau 24 giờ, 75,82% sau 48 giờ và giảm mạnh còn 38,94% ở mốc 72 giờ [1].
Năm 2017, các nhà nghiên cứu tiếp tục đo hoạt tính phân đoạn chiết methanol của mảnh cộng trên nhiều dòng tế bào ác tính khác nhau [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất methanol ức chế tế bào ung thư gan Hep-G2 với giá trị IC50 là 13,33 microgam/ml, và tế bào ung thư vú thụ thể estrogen âm tính MDA-MB-231 với IC50 đạt 18,67 microgam/ml [3].
Một nghiên cứu năm 2016 trên dòng tế bào u hắc tố D24 (ung thư da) chỉ ra rằng lá mảnh cộng thu hái tại vùng núi cao, nhiệt độ thấp ở Chiang Dao (Thái Lan) có nồng độ EC50 diệt tế bào D24 sau 24 giờ là 0,95 mg/ml và 72 giờ là 0,77 mg/ml [4]. Năm 2021, thử nghiệm phối hợp 125 microgam/ml chiết xuất n-hexane mảnh cộng cùng 0,1 microgam/ml thuốc hóa trị doxorubicin cho thấy khả năng ức chế tế bào ung thư vú T47D tốt hơn so với dùng đơn lẻ [5].
Bằng chứng trên động vật và ức chế mạch máu mới
Ngoài ống nghiệm, mảnh cộng được thử nghiệm trên động vật qua mô hình chuột mang khối u vú 4T1 [6]. Chuột thí nghiệm được dùng chiết xuất methanol lá mảnh cộng ở hai mức liều: liều thấp 200 mg/kg thể trọng và liều cao 1000 mg/kg thể trọng [6].
Sau quá trình theo dõi chỉ số khối u và phản ứng miễn dịch, mức liều cao 1000 mg/kg làm giảm đáng kể số lượng tế bào phân chia, giảm trọng lượng và thể tích khối u vú ở chuột [6]. Đồng thời, nồng độ các chất chỉ điểm tổn thương oxy hóa gồm oxit nitric (NO) và malondialdehyde (MDA) trong máu chuột giảm rõ rệt, số ổ di căn ở gan và phổi cũng suy giảm mà không gây tác dụng phụ viêm nhiễm [6].
Ở mô hình tạo mạch, nghiên cứu năm 2018 ghi nhận chiết xuất nước mảnh cộng ức chế tế bào nội mô mạch máu dây rốn người (HUVEC) tăng sinh và di chuyển [7]. Chiết xuất nước này cũng ngăn chặn sự nảy mầm các vi mạch mới trên quai động mạch chủ chuột cô lập và màng đệm phôi gà [7].
Tuy nhiên, dịch chiết nước không thể ức chế sự biệt hóa, tính thấm của HUVEC và không làm giảm nồng độ yếu tố tăng sinh mạch VEGF do tế bào ung thư miệng tiết ra [7]. Các tác động mới dừng lại ở mô hình ngoại biên và phôi động vật [7].
Khoảng cách từ đĩa petri đến cơ thể người bệnh
Một sai lầm rất lớn của người bệnh là đồng nhất việc "tiêu diệt tế bào trong đĩa thí nghiệm" với "chữa khỏi bệnh trên cơ thể người". Trong ống nghiệm, tế bào ung thư tiếp xúc trực tiếp nồng độ dịch chiết đậm đặc, không phải chịu tác động phân hủy của hệ tiêu hóa, chuyển hóa gan hay hệ thống miễn dịch [1, 2].
Khi uống thảo mộc thô, các chất có hoạt tính sinh học rất khó đạt đủ nồng độ thẩm thấu đến vị trí khối u như trong ống nghiệm. Đa số nghiên cứu công bố về mảnh cộng đến nay chỉ dừng lại ở thử nghiệm in vitro tế bào nuôi cấy hoặc động vật gặm nhấm, chưa có dữ liệu lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người [5, 8]. Dù có báo cáo sơ bộ nhắc đến 12 bệnh nhân sử dụng cây thuốc để phòng ngừa tái phát, dữ liệu này hoàn toàn thiếu cơ chế xác thực và không đủ độ tin cậy khoa học [2].
Việc tự ý đun sắc nước mảnh cộng uống để chữa ung thư là hành động mạo hiểm. Thói quen bỏ bê phác đồ điều trị chính thống như hóa xạ trị hoặc phẫu thuật để uống thảo dược khiến người bệnh mất đi thời gian vàng cứu vãn mạng sống.
Cảnh báo nguy cơ tương tác thuốc ở bệnh nhân ung thư
Bên cạnh việc chưa được chứng minh hiệu quả chữa bệnh, mảnh cộng tiềm ẩn nguy cơ gây độc tính và tương tác bất lợi. Nghiên cứu năm 2017 chỉ ra chiết xuất methanol của lá mảnh cộng ức chế đáng kể hoạt tính của hai enzyme gan quan trọng là CYP3A4 và CYP2E1 trong vi thể gan người [3].
Enzyme cytochrome P450, đặc biệt là CYP3A4, đóng vai trò chuyển hóa phần lớn các thuốc hóa trị và thuốc điều trị bệnh lý mạn tính hiện nay. Việc ức chế CYP3A4 có thể làm nồng độ thuốc điều trị trong máu tăng vọt mất kiểm soát, gia tăng độc tính phá hủy gan thận của thuốc hóa chất [3].
Người đang điều trị ung thư bằng hóa trị tuyệt đối không tự ý uống lá mảnh cộng chung với thuốc bác sĩ kê [4, 6]. Bệnh nhân có tiền sử suy gan, suy thận, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú cần thận trọng tối đa và bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa ung bướu trước khi dùng bất cứ chế phẩm nào từ loại cây này.
Áp dụng đúng cách và giữ góc nhìn cân bằng
Mảnh cộng vẫn là loại rau thơm, thảo mộc lành tính trong ẩm thực dân gian ở nhiều nước Đông Nam Á khi được dùng với lượng vừa phải [8]. Người tiêu dùng chỉ nên xem mảnh cộng như món ăn phụ bổ sung dinh dưỡng thực vật, không được gán ghép tác dụng thay thế thuốc điều trị bệnh [8].
Nếu muốn sử dụng lá mảnh cộng tươi hoặc sấy khô để hãm nước uống như trà thanh nhiệt, người dùng chỉ nên dùng lượng vừa phải và không lạm dụng dài ngày. Luôn thông báo đầy đủ cho nhân viên y tế nếu bạn đang uống bất kỳ loại trà thảo mộc nào trong quá trình điều trị y khoa.
Mảnh cộng có những hoạt tính sinh học bước đầu đầy triển vọng trên tế bào ung thư trong phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, biến tiềm năng phòng thí nghiệm thành thuốc điều trị thực tế là chặng đường rất dài. Người bệnh cần giữ tinh thần tỉnh táo, tuân thủ hướng dẫn điều trị chuẩn mực của y học hiện đại để bảo vệ tính mạng bản thân.
