Rễ và quả mấm trị đau nhức xương khớp: Sự thật hay lời đồn?

Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, tình trạng đau nhức xương khớp, tê mỏi chân tay lại trở thành nỗi ám ảnh của không ít người cao tuổi và người mắc bệnh lý thoái hóa. Trong dân gian, nhiều người truyền tai nhau bài thuốc dùng rễ hoặc quả mấm ngâm rượu trắng để xoa bóp hoặc uống với hy vọng cắt đứt cơn đau phong thấp dai dẳng.

Tuy nhiên, kinh nghiệm truyền miệng này có thực sự hiệu quả và an toàn tuyệt đối hay chỉ dừng lại ở các phỏng đoán chưa được kiểm chứng khoa học rõ ràng? Dữ liệu nghiên cứu hiện đại cho thấy các bộ phận của cây thuộc chi mấm chứa nhiều hoạt chất sinh học có tiềm năng kháng viêm, giảm đau trên mô hình thí nghiệm, nhưng việc tự ý ngâm rượu sử dụng tại nhà lại tiềm ẩn không ít rủi ro sức khỏe.

Hiểu về kinh nghiệm dùng mấm trị phong thấp

Chi mấm (tên khoa học là Capparis, thuộc họ Capparaceae) bao gồm nhiều loài cây bụi gai phân bố rải rác ở các vùng khí hậu khô cằn hoặc ven biển. Từ xa xưa, người dân ở nhiều nền văn hóa bản địa đã thu hái rễ cây, nụ hoa và quả mấm để làm thuốc trị các chứng sưng tấy khớp gối, nhức mỏi cơ và đau lưng ^[1], ^[2].

Phương pháp phổ biến nhất trong đời sống thường nhật là thái lát rễ cây hoặc bổ đôi quả tươi rồi ngâm trực tiếp vào rượu nồng độ cao trong nhiều tháng. Người bệnh thường dùng rượu này xoa bóp ngoài da mỗi khi xuất hiện cơn đau nhức hoặc chắt lấy một lượng nhỏ để uống hằng ngày.

Cảm giác ấm nóng khi thoa rượu ngâm lên da thường tạo ra ảo giác rằng khớp xương đã được "thông kinh hoạt lạc" và cơn đau thuyên giảm tức thì. Mặc dù vậy, y học cổ truyền và dược lý học hiện đại xem xét hiện tượng này dưới các góc độ cơ chế hoàn toàn khác biệt.

Vì sao cây mấm có hoạt tính sinh học kháng viêm?

Để lý giải tại sao cây mấm lại được dân gian chuộng dùng trong các bài thuốc trị đau nhức xương khớp, các nhà khoa học đã tiến hành phân lập và nhận diện các nhóm hợp chất tự nhiên có trong loài thảo mộc này.

Các nghiên cứu hóa thực vật cho thấy chiết xuất từ rễ, lá và quả của các loài cây thuộc chi mấm rất giàu các hợp chất chuyển hóa thứ cấp như flavonoid, polyphenol, alkaloid, tanin và saponin ^[3], ^[4]. Điển hình qua phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), giới chuyên môn đã tìm thấy các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên gồm catechin, axit caffeic, axit syringic, rutin và axit ferulic trong dịch chiết cây mấm gai (Capparis spinosa) ^[3], ^[4].

Cơ chế sinh học tạo nên tác động kháng viêm của các hoạt chất này chủ yếu xoay quanh việc ức chế các phân tử trung gian gây viêm. Ở cấp độ tế bào, các hợp chất flavonoid và polyphenol can thiệp trực tiếp vào con đường truyền tín hiệu nhân NF-kappaB – yếu tố điều hòa then chốt của các phản ứng viêm trong cơ thể ^[4]. Khi thụ thể NF-kappaB bị kìm hãm, quá trình kích hoạt tế bào lympho T cùng sự tăng sinh các chất gây viêm sẽ bị chặn lại ^[4].

Song song đó, chiết xuất thực vật này còn cho thấy khả năng ức chế biểu hiện gen của các cytokine thúc đẩy viêm như interleukin-17 (IL-17), đồng thời kích thích biểu hiện gen của cytokine chống viêm như interleukin-4 (IL-4) trên tế bào đơn nhân máu ngoại vi của người ^[3]. Thêm vào đó, các flavonoid phân lập được còn thể hiện ái lực gắn kết và ức chế các enzym metallic proteinase màng (MMP-2 và MMP-9) – các enzyme tham gia phá hủy sụn khớp trong quá trình viêm khớp mạn tính ^[5].

Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?

Mặc dù có nhiều lời đồn thổi về công dụng thần kỳ, các bằng chứng khoa học hiện có về hoạt tính giảm đau, kháng viêm của các loài cây thuộc chi mấm chủ yếu được ghi nhận qua các thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro), mô phỏng vi tính (in silico) và thử nghiệm trên động vật (in vivo).

Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên tạp chí chuyên ngành đã đánh giá tác dụng giảm đau và kháng viêm của dịch chiết cồn 70% từ rễ cây Capparis tomentosa trên chuột nhắt trắng Swiss albino ^[1]. Trong thử nghiệm ức chế enzyme hyaluronidase in vitro, dịch chiết rễ mấm cho kết quả tương đương thuốc chuẩn indomethacin ^[1]. Ở mô hình gây phù bàn chân chuột bằng carrageenan, tất cả phân đoạn thử nghiệm đều ức chế sưng phù đáng kể, trong đó phân đoạn butanol đạt hiệu quả ngang bằng axit acetylsalicylic ^[1]. Ngoài ra, dịch chiết thô còn làm giảm co thắt bụng do axit axetic và kéo dài thời gian phản ứng chịu nhiệt của chuột trong bể nước nóng sau 60-120 phút so với nhóm đối chứng dùng nước cất ^[1]. Thử nghiệm liều đơn đường uống 2 mg/g trên chuột nhắt cho thấy các phân đoạn không gây độc tính cấp ^[1].

Đến năm 2016, một nghiên cứu khác tập trung đánh giá dịch chiết nước từ lá mấm gai (Capparis spinosa) trên tế bào đơn nhân máu ngoại vi (PBMC) phân lập từ người khỏe mạnh ^[3]. Thử nghiệm MTT xác định dịch chiết không gây độc tế bào ở nồng độ 100 và 500 mcg/ml, đồng thời ghi nhận sự ức chế biểu hiện gen IL-17 và kích hoạt biểu hiện gen IL-4 ^[3]. Tuy nhiên, xét nghiệm DPPH cho thấy khả năng bắt gốc tự do của chế phẩm này tương đối yếu do hàm lượng polyphenol tổng số ở mẫu nghiên cứu thấp hơn các báo cáo trước đó ^[3].

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã phân tích dịch chiết ethanol 95% từ quả Capparis spinosa thu hái tại 3 vùng địa lý khác nhau (Ili, Turpan, Karamay) trên mô hình tế bào viêm do LPS kích thích ^[6]. Cả 3 mẫu quả đều thể hiện tác dụng kháng viêm rõ rệt trên mô hình thí nghiệm ^[6]. Phân tích chuyển hóa cho thấy nhóm quả tích lũy lượng flavonoid cao nhất ở vùng Turpan và Karamay, xác nhận các hợp chất phenolic là thành phần kháng viêm chủ lực, đồng thời nhấn mạnh hàm lượng dược chất thay đổi rất lớn tùy thuộc vào điều kiện thổ nhưỡng ^[6].

Năm 2025, một nghiên cứu mô phỏng điện toán (in silico) trên 18 hợp chất thực vật từ cây Capparis sepiaria đã ghi nhận 5 phân tử có ái lực gắn kết cao với cytokine tiền viêm Interleukin-1 (IL-1) liên quan đến bệnh viêm khớp dạng thấp ^[7]. Trong đó, hợp chất mã danh CID 638072 thể hiện ái lực vượt trội hơn cả chất chuẩn thalidomide, cho thấy tiềm năng phát triển thuốc tự nhiên nhưng các tác giả nhấn mạnh vẫn cần thêm các nghiên cứu thực nghiệm lâm sàng để kiểm chứng ^[7].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2012 thực hiện trên chuột nhắt trắng so sánh dịch chiết methanol từ nụ hoa (CBE) và quả (CFE) của cây Capparis ovata qua đường tiêm màng bụng ở các liều 100, 200 và 300 mg/kg ^[2]. Kết quả cho thấy cả hai bộ phận đều ức chế hiệu quả tình trạng phù chân do carrageenan và prostaglandin E2 gây ra so với nhóm dùng thuốc đối chứng diclofenac (10 mg/kg), trong đó dịch chiết quả đạt nồng độ điều trị sớm hơn và có tác dụng kháng viêm mạnh hơn nụ hoa nhờ cơ chế ức chế con đường cyclooxygenase ^[2]. Dù vậy, các dịch chiết này không ghi nhận tác dụng chống huyết khối đáng kể trên mô hình gây huyết khối đuôi chuột bằng carrageenan ^[2].

Năm 2022, nghiên cứu trên mô hình chuột cống trắng bị viêm khớp dạng thấp được gây bệnh nhân tạo đã đánh giá chiết xuất ethanol hoa Capparis spinosa dùng đường uống ở ba mức liều 7, 14 và 28 mg/kg ^[8]. Qua 15 ngày theo dõi chỉ số viêm khớp, mức liều 7 mg/kg được xác định là liều tối ưu giúp giảm các biểu hiện viêm sưng thông qua việc điều hòa tế bào sụn khớp, tế bào hủy xương (osteoclast) và các chất trung gian gây viêm ^[8].

Nghiên cứu năm 2023 về loài Capparis cartilaginea cũng đã phân lập các flavonoid và chứng minh dịch chiết cùng trà hãm từ lá cây có tác dụng chống oxy hóa và ức chế các enzyme phân giải sụn khớp MMP-9 và MMP-2 trong đại thực bào chuột ^[5].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Nhìn một cách khách quan, các nghiên cứu khoa học quốc tế đã xác nhận việc sử dụng cây mấm trong y học cổ truyền có cơ sở sinh học nhất định ^[1], ^[7], ^[5]. Các hợp chất flavonoid và polyphenol tự nhiên trong thân, rễ và quả thực sự có khả năng kìm hãm phản ứng viêm và ức chế cảm thụ đau trên các mô hình tế bào và động vật gặm nhấm ^[1], ^[4], ^[8].

Tuy nhiên, khoảng cách từ ống nghiệm đến việc điều trị thực tế trên cơ thể người là rất lớn. Toàn bộ các dữ liệu khoa học hiện có đều tiến hành trên chiết xuất phân đoạn tinh chế, sử dụng dung môi chuẩn độ phòng thí nghiệm (như cồn tuyệt đối, butanol, hexane) hoặc tiêm trực tiếp vào màng bụng động vật ^[1], ^[4], ^[2]. Cho đến nay, hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người để chứng minh uống hoặc bôi rượu rễ, quả mấm tự ngâm có thể chữa khỏi bệnh phong thấp, thoái hóa khớp hay viêm cột sống dính khớp.

Hơn nữa, nồng độ hoạt chất trong cây tự nhiên biến động rất thất thường theo vùng địa lý, mùa thu hái và khí hậu ^[6]. Do đó, dung dịch rượu ngâm thô sơ tại nhà hoàn toàn không thể kiểm soát được hàm lượng hoạt chất cũng như độ an toàn vi sinh.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng rễ và quả mấm

Nhiều người bệnh khớp thường mắc phải các sai lầm tai hại khi nghe theo lời mách bảo dân gian:

• Ngộ nhận rượu ngâm mấm có thể trị dứt điểm viêm khớp: Bệnh thoái hóa khớp và viêm khớp tự miễn là các bệnh mạn tính cần phác đồ theo dõi liên tục. Rễ cây mấm không thể tái tạo lại phần sụn khớp đã mòn hay đảo ngược tổn thương xương dưới sụn.
• Quan niệm "càng ngâm đặc, uống nhiều càng mau khỏi": Các hợp chất tự nhiên khi đi qua đường tiêu hóa với nồng độ cồn cao sẽ tạo gánh nặng chuyển hóa lớn cho gan và thận, nhất là ở người cao tuổi có chức năng tạng phủ suy giảm.
• Đánh đồng tác dụng giảm đau tức thời với việc trị tận gốc: Rượu trắng thoa ngoài da gây giãn mạch cục bộ tạo cảm giác nóng rát đánh lừa cảm giác đau đớn thần kinh tạm thời, chứ không đồng nghĩa với việc tiêu trừ ổ viêm sâu trong ổ khớp.

Ai nên thận trọng hoặc tránh sử dụng?

Cần đặc biệt lưu ý rằng chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào đánh giá tính an toàn của dịch chiết cây mấm trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu thử nghiệm độc tính hiện tại mới chỉ dừng lại ở mức liều đơn 2 mg/g trên chuột nhắt trắng khỏe mạnh trong phòng thí nghiệm ^[1].

Do đó, các đối tượng sau cần tuyệt đối tránh tự ý uống hoặc thoa rượu rễ, quả mấm:

• Phụ nữ đang trong thai kỳ hoặc đang nuôi con bằng sữa mẹ.
• Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng, xơ gan, men gan cao hoặc suy giảm chức năng thận (chất cồn trong rượu ngâm có thể gây xuất huyết tiêu hóa hoặc ngộ độc tạng).
• Người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường hoặc thuốc chống đông máu, do nguy cơ tương tác thuốc chưa lường trước được.
• Người có vùng da quanh khớp đang bị trầy xước, lở loét hoặc viêm da dị ứng không được tự ý bôi rượu thuốc.

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn

Người bệnh không nên tự ý tìm mua các loại rễ, củ, quả mấm trôi nổi không rõ nguồn gốc trên mạng về ngâm rượu để uống nhằm mục đích trị bệnh đau khớp. Sự nhầm lẫn giữa các loài thực vật hoang dã có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc alkaloid thực vật rất nguy hiểm.

Nếu có sẵn bình rượu rễ hoặc quả mấm được chế biến sạch sẽ, người bệnh chỉ nên dùng một lượng vừa phải để xoa bóp nhẹ nhàng ngoài da như một biện pháp hỗ trợ thư giãn cơ bắp sau khi vận động mệt mỏi. Không nên cạo gió, chà xát mạnh gây tổn thương biểu bì da.

Khi đối mặt với các cơn đau nhức xương khớp kéo dài, sưng nóng đỏ các ngón tay hoặc cứng khớp buổi sáng, việc cần làm trước tiên là đến các cơ sở y tế chuyên khoa cơ xương khớp để được chụp chiếu, chẩn đoán chính xác nguyên nhân và dùng thuốc theo toa của bác sĩ. Song song đó, duy trì cân nặng hợp lý, tập thể dục nhẹ nhàng như bơi lội, đạp xe và ăn uống đủ chất mới là nền tảng vững chắc để bảo vệ hệ vận động.

Tóm lại, rễ và quả cây mấm chứa nhiều hoạt chất flavonoid và phenolic có tiềm năng kháng viêm thực sự trong nghiên cứu thí nghiệm. Dẫu vậy, lời đồn thổi về việc bài thuốc rượu mấm có thể "chữa khỏi" hoàn toàn chứng đau nhức xương khớp là thiếu căn cứ xác đáng; người bệnh cần tỉnh táo, tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ thay vì tự điều trị bằng các bài thuốc dân gian truyền miệng.