Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ quanh nhà hoặc thuốc nam truyền miệng để "mát gan", trị men gan cao sau những đợt uống rượu bia. Cây mỏ quạ (tên khoa học là Cudrania cochinchinensis) là một trong những dược liệu dân gian được đồn thổi nhiều nhất về công năng phục hồi lá gan tổn thương. Liệu loài cây gai góc này có thực sự bảo vệ gan thần kỳ như lời đồn?
Câu trả lời ngắn gọn là: Khoa học bước đầu ghi nhận dịch chiết rễ mỏ quạ có hoạt tính sinh học hỗ trợ gan, nhưng tất cả mới dừng lại ở thí nghiệm trên động vật và mô cô lập. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu lâm sàng trên người xác nhận liều dùng an toàn hay khả năng trị bệnh của cây mỏ quạ.
Cơ chế tác động sinh học được phát hiện từ phòng thí nghiệm
Để hiểu vì sao mỏ quạ được đồn đại là "thần dược cho gan", các nhà khoa học đã tiến hành phân tách các hợp chất có trong vỏ và gỗ rễ của loài cây này. Khi gan bị các chất độc hại tấn công, hiện tượng viêm và quá trình peroxy hóa lipid (quá trình oxy hóa phá hủy màng tế bào chất béo) diễn ra mạnh mẽ, dẫn đến hoại tử tế bào gan và làm men gan tăng vọt.
Các nghiên cứu sinh hóa cho thấy rễ mỏ quạ chứa các hợp chất tự nhiên thuộc nhóm xanthone. Những hoạt chất này hoạt động như các phân tử dọn dẹp gốc tự do, ngăn chặn phản ứng dây chuyền phá hủy màng tế bào gan [1]. Bên cạnh đó, các phân đoạn chiết xuất từ rễ còn thể hiện đặc tính ức chế phản ứng viêm cấp tính, giảm hiện tượng phù nề mô và bảo tồn tính toàn vẹn của tế bào gan trước độc chất [2].
Dữ liệu từ các nghiên cứu cụ thể nói lên điều gì?
Các dữ liệu thực nghiệm về cây mỏ quạ hiện nay chủ yếu bắt nguồn từ các nghiên cứu dược lý thực hiện trên chuột và mẫu thử gan:
Nghiên cứu công bố năm 1994 đã phân lập 3 hợp chất xanthone gồm cudraxanthone I, 1,3,7-trihydroxy-2-(3-methylbut-2-enyl)-xanthone và lancerin từ vỏ rễ cây mỏ quạ (Cudrania cochinchinensis var. gerontogea) [1]. Nghiên cứu này tiến hành thử nghiệm trên chuột nhắt được cho uống dịch chiết ethanol từ rễ mỏ quạ với liều 600 mg/kg trọng lượng cơ thể [1]. Kết quả cho thấy liều dùng này ức chế hiệu quả quá trình peroxy hóa lipid được kích thích bởi hỗn hợp FeCl2-ascorbic acid-ADP [1].
Khi thử nghiệm sâu hơn các chất phân lập trên mô gan đồng thể của chuột cống, các xanthone đã thể hiện tác dụng chống peroxy hóa lipid rõ rệt trước tác nhân gây hại [1]. Đặc biệt, hai chất gerontoxanthone C và I được ghi nhận có hoạt tính chống oxy hóa mạnh hơn cả vitamin E trong điều kiện thử nghiệm này [1]. Dẫu vậy, đây chỉ là thử nghiệm trên mô gan động vật và chuột nhắt với liều chiết xuất tinh khiết, không phản ánh việc uống nước sắc từ cây mỏ quạ thô ở người.
Nghiên cứu công bố năm 1999 tiếp tục đánh giá tác dụng bảo vệ gan và kháng viêm của các phân đoạn chiết xuất ethanol từ gỗ rễ cây mỏ quạ trên mô hình chuột cống bị gây tổn thương gan cấp tính [2]. Các nhà nghiên cứu dùng hai chất độc hại gồm carbon tetrachloride (CCl4) và D-galactosamine (D-GalN) để phá hủy gan chuột [2]. Kết quả cho thấy các phân đoạn chiết xuất (n-hexane, CHCl3, EtOAc, n-BuOH và H2O) đều làm giảm đáng kể mức tăng men gan sGOT và sGPT [2].
Đồng thời, chiết xuất rễ mỏ quạ cải thiện rõ rệt các tổn thương vi thể trên gan chuột như viêm trung tâm tiểu thùy, hoại tử tế bào, thoái hóa mỡ và thoái hóa dạng bong bóng do CCl4 gây ra, cũng như giảm hoại tử vùng cửa do D-GalN [2]. Phân đoạn n-BuOH và EtOAc cho hiệu quả bảo vệ tốt nhất đối với độc chất CCl4, trong khi phân đoạn CHCl3 có tác dụng mạnh nhất chống lại tổn thương do D-GalN, tương đương với silymarin (một loại thuốc bảo vệ gan đã được công nhận) [2]. Về đặc tính kháng viêm, phân đoạn n-BuOH trên mô hình chuột bị phù chân do carrageenan cho hiệu quả ức chế mạnh hơn 5% so với chất đối chứng indomethacin [2].
Khoảng cách lớn từ chuột thí nghiệm đến cơ thể người
Mặc dù các kết quả thực nghiệm kể trên rất tiềm năng, giới chuyên môn nhấn mạnh khoảng cách từ ống nghiệm đến ứng dụng thực tế trên người là rất xa. Các nghiên cứu trên đều dùng dịch chiết phân đoạn bằng dung môi hóa học đặc chế (như chloroform, butanol, ethyl acetate), khác xa việc người dân đun nấu thảo mộc tự nhiên theo phương pháp truyền thống.
Thêm vào đó, liều dùng trên chuột thí nghiệm (như 600 mg/kg) không thể tự ý quy đổi tương đương sang người một cách máy móc [1]. Động vật có tốc độ chuyển hóa và thải trừ chất độc khác biệt so với cơ thể người. Khi chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người bệnh, việc khẳng định mỏ quạ "chữa lành bệnh gan" là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học xác thực.
Những hiểu lầm nguy hiểm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem cây mỏ quạ như một vị thuốc "uống vào là giải hết độc gan, hạ ngay men gan" sau các chầu nhậu. Nhiều người cho rằng thảo dược tự nhiên thì vô hại, uống càng đặc càng tốt mà không lường trước nguy cơ ngộ độc hoặc dị ứng.
Một sai lầm nghiêm trọng khác là người bệnh tự ý bỏ các phác đồ điều trị viêm gan virus, gan nhiễm mỡ hay xơ gan do bác sĩ chỉ định để chuyển sang uống nước sắc rễ mỏ quạ. Việc trì hoãn điều trị y khoa chuẩn mực có thể khiến tình trạng viêm gan tiến triển âm thầm, dẫn đến suy gan không thể phục hồi.
Cũng cần làm rõ rằng cây mỏ quạ không có khả năng "chữa khỏi hoàn toàn" hay tái tạo ngay lập tức lá gan đã xơ hóa. Các dữ liệu khoa học chỉ ra rễ mỏ quạ chỉ thể hiện vai trò làm giảm mức độ tổn thương cấp tính do hóa chất gây ra trên súc vật thí nghiệm [2].
Ai cần đặc biệt thận trọng với cây mỏ quạ?
Do chưa có nghiên cứu kiểm chứng về độc tính bán trường diễn và tương tác thuốc trên người, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không tự ý dùng cây mỏ quạ:
Người mắc bệnh gan mạn tính giai đoạn nặng, suy gan, xơ gan mất bù không nên tự ý dùng các loại rễ cây không rõ nguồn gốc. Khi chức năng gan đã suy giảm nghiêm trọng, việc dung nạp thêm các hợp chất lạ từ dược liệu có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa, gây tổn thương gan nặng nề hơn.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng chưa từng được khảo sát an toàn sinh học đối với dịch chiết mỏ quạ. Bất kỳ tác động sinh học nào chưa được kiểm soát đều có thể gây rủi ro cho thai nhi và trẻ nhỏ.
Người đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính khác (thuốc tim mạch, đái tháo đường, thuốc chống đông) cũng cần thận trọng. Các hoạt chất thực vật trong mỏ quạ có thể gây tương tác, làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu hoặc cạnh tranh men chuyển hóa ở gan.
Ứng dụng thực tế thế nào cho an toàn?
Hiện tại, khoa học chưa đưa ra bất kỳ liều dùng chuẩn, thời điểm uống hay công thức chế biến nào của cây mỏ quạ dành cho mục đích bảo vệ gan ở người. Vì vậy, người dân không nên tự ý tìm hái, phơi khô hoặc ngâm rượu rễ mỏ quạ để chữa bệnh.
Nếu quan tâm đến các bài thuốc y học cổ truyền có thành phần cây mỏ quạ, người bệnh bắt buộc phải thăm khám và tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc thầy thuốc y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề. Việc phối ngũ vị thuốc và định lượng thảo dược cần dựa trên thể trạng cụ thể của từng cá nhân.
Cách bảo vệ lá gan khoa học và bền vững nhất vẫn là duy trì lối sống lành mạnh. Hãy hạn chế tối đa rượu bia, tiêm phòng viêm gan đầy đủ, ăn uống cân bằng dinh dưỡng, kiểm soát cân nặng và khám sức khỏe định kỳ để phát hiện sớm các bất thường về men gan.
Kết luận
Dịch chiết rễ mỏ quạ quả thực có hoạt tính chống peroxy hóa lipid và hỗ trợ giảm tổn thương gan trên mô hình động vật thí nghiệm [1, 4]. Tuy nhiên, từ những con số trong phòng thí nghiệm đến viên thuốc điều trị cho người là một chặng đường dài chưa có lời giải đáp. Người dân cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không vội tin vào các lời đồn thổi chưa được kiểm chứng lâm sàng để bảo vệ sức khỏe của chính mình.
