Cây chạc ba (tên khoa học Allophylus cobbe) từ lâu được lưu truyền trong dân gian như một vị thuốc điều trị nhiều chứng bệnh [1]. Gần đây, mạng xã hội lan truyền tin đồn loài cây này có khả năng "tiêu trừ u bướu" hoặc "chữa dứt điểm ung thư". Nhiều bệnh nhân tìm mua lá khô về sắc uống với hy vọng thoát khỏi bệnh hiểm nghèo mà không cần can thiệp y tế.
Tuy nhiên, tuyên bố chạc ba trị được ung thư trên cơ thể người là sự phóng đại, thiếu căn cứ y khoa. Kết quả ghi nhận tác dụng kháng u của chạc ba hiện hoàn toàn dừng lại ở mức thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) trên tế bào nuôi cấy nhân tạo [1, 2]. Hoạt tính tiêu diệt tế bào trong đĩa thí nghiệm khác xa với hiệu quả trị liệu thực tế trên cơ thể sống phức tạp.
Cơ chế ức chế tế bào ác tính trong phòng thí nghiệm
Trong các thử nghiệm sinh học, chiết xuất từ cây chạc ba cho thấy khả năng gây độc tế bào (cytotoxicity) thông qua kích hoạt quá trình tự chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào ung thư [1]. Quá trình này khiến tế bào ác tính teo nhỏ, biến dạng cấu trúc màng và ngừng phân chia [1].
Các loài thuộc chi Allophylus chứa nhiều hoạt chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học [1, 3]. Chẳng hạn, ở loài cùng chi Allophylus africanus, chiết xuất vỏ thân kích hoạt con đường tự chết nội sinh của tế bào ung thư dạ dày thông qua giảm điện thế màng ty thể và hoạt hóa các enzyme caspase-9, caspase-3 [2]. Phân tích hóa học ghi nhận các hợp chất flavonoid apigenin như vicenin-2 và isovitexin-2''-O-rhamnoside đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra độc tính chọn lọc này [2].
Dữ liệu thực nghiệm trên tế bào ung thư tuyến tiền liệt
Năm 2017, một nghiên cứu in vitro đánh giá hoạt tính chống oxy hóa và kháng ung thư từ chiết xuất lá cây chạc ba (Allophylus cobbe) trên hai dòng tế bào ung thư tuyến tiền liệt ở người là DU-145 và PC-3 [1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành sàng lọc hóa thực vật, đo hàm lượng polyphenol và kiểm tra độc tính tế bào [1].
Kết quả cho thấy chiết xuất nước của lá chạc ba chứa hàm lượng polyphenol cao nhất, đạt 91,96 ± 0,61 mg/g GAE và thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh nhất ở nồng độ 100 mg/ml (đạt 64,71 ± 0,15%) [1]. Về khả năng ức chế tế bào ung thư, giá trị IC50 (nồng độ ức chế 50% tế bào) của dịch chiết nước đối với dòng DU-145 là 431,10 ± 15,05 microg/mL và đối với dòng PC-3 là 362,08 ± 24,17 microg/mL [1]. Khi so sánh, thuốc hóa trị chuẩn paclitaxel đạt hiệu lực vượt trội với giá trị IC50 chỉ 0,3 microM/mL [1].
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự thay đổi hình thái tế bào ung thư DU-145 và PC-3 theo hướng apoptosis khi tiếp xúc với dịch chiết, trong khi dịch chiết không gây độc cho tế bào thường MEF-L929 [1]. Dù vậy, các tác giả nhấn mạnh đây chỉ là bước sàng lọc ban đầu, cần tiếp tục phân lập các hoạt chất dẫn đường trước khi nghĩ tới ứng dụng điều trị [1].
Thử nghiệm trên tế bào ung thư biểu mô tế bào gan
Năm 2022, một nghiên cứu sàng lọc độc tính tế bào trên dòng ung thư biểu mô tế bào gan người (HepG2) đối với các cây thuốc tại Sri Lanka ghi nhận chiết xuất lá chạc ba có hoạt tính ức chế mạnh [3]. Các phân đoạn chiết xuất bằng hexane, dichloromethane, ethyl acetate và methanol đều cho thấy hiệu lực diệt tế bào HepG2 mạnh với giá trị IC50 thấp dưới 20,0 mug/mL [3].
Đặc biệt, phân đoạn dichloromethane của lá chạc ba thể hiện độc tính mạnh nhất với IC50 đạt 6,8 mug/mL [3]. Các phân đoạn này cũng thể hiện tính độc ít hơn đối với dòng tế bào gan bình thường THLE-3, có khoảng giá trị IC50 từ 150 đến 300 mug/mL [3].
Nghiên cứu cũng chỉ rõ sự phân hóa hoạt tính: phân đoạn methanol chứa lượng phenolic (80-100 mg/g GAE) và flavonoid (30-40 mg/g QE) cao nhất, có khả năng chống oxy hóa tốt nhất (EC50 < 100 mug/mL và TE > 150 mg/g) [3]. Ngược lại, phân đoạn hexane, dichloromethane và ethyl acetate có hoạt tính chống oxy hóa kém (EC50 > 100 mug/mL, TE < 15 mg/g, GAE < 10 mg/g) nhưng lại giữ độc tính tế bào chủ lực [3]. Tỷ lệ sống sót của tế bào ung thư HepG2 giảm dần khi tăng nồng độ chiết xuất [3].
Khoảng cách từ đĩa thí nghiệm đến cơ thể người
Dữ liệu cho thấy chiết xuất lá chạc ba có khả năng tiêu diệt tế bào ung thư khi nuôi cấy nhân tạo [1, 2]. Tuy nhiên, một chất có khả năng giết chết tế bào ung thư trong đĩa petri không đồng nghĩa với việc nó trở thành thuốc trị ung thư an toàn trong cơ thể người.
Trong đĩa nghiệm, hóa chất được tiếp xúc trực tiếp ở nồng độ cô đặc cao lên lớp tế bào trần [1, 2]. Trong cơ thể sống, các hoạt chất khi uống phải vượt qua hàng rào acid dạ dày, men tiêu hóa, hấp thu qua niêm mạc ruột và chuyển hóa tại gan. Hiện tại, chạc ba chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên bệnh nhân ung thư, cũng chưa có dữ liệu động vật sống (in vivo) xác định độ an toàn, sinh khả dụng và độc tính cơ quan.
Ngoài ra, giá trị IC50 của dịch chiết nước chạc ba trên tế bào tuyến tiền liệt lên tới 362-431 microg/mL, kém hơn thuốc chuẩn paclitaxel hàng trăm đến hàng nghìn lần [1]. Việc sắc lá uống thông thường khó có thể cung cấp đủ nồng độ hoạt chất cần thiết tới khối u mà không gây quá tải cho gan và thận.
Những hiểu lầm nguy hại thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng thuật ngữ "chống oxy hóa" hoặc "gây độc tế bào in vitro" với "chữa khỏi ung thư". Nhiều bệnh nhân nghe lời đồn đã tự ý bỏ phác đồ điều trị chuẩn như phẫu thuật, hóa trị, xạ trị để chuyển sang dùng chạc ba. Sự chậm trễ này khiến khối u tiến triển sang giai đoạn muộn, mất cơ hội can thiệp phục hồi.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính. Việc chiết xuất trong nghiên cứu sử dụng các dung môi hóa học đặc thù như hexane, dichloromethane hoặc methanol để cô lập nhóm chất [3]. Nấu nước lá uống tại nhà không thu được thành phần tinh khiết tương tự, đồng thời có thể dung nạp thêm tạp chất hoặc độc tố tự nhiên chưa kiểm soát.
Ai cần tuyệt đối thận trọng?
Người đang điều trị ung thư không tự ý uống nước sắc chạc ba liều cao hoặc dùng kéo dài. Các thành phần phenolic và chất chống oxy hóa tự nhiên có thể tương tác, làm giảm hiệu lực của các thuốc hóa trị hoặc phương pháp xạ trị gây oxy hóa tiêu diệt u [1, 2].
Bệnh nhân suy giảm chức năng gan, suy thận cần thận trọng. Chiết xuất dung môi của lá chạc ba cho thấy độc tính tế bào trực tiếp, việc sử dụng các chế phẩm không chuẩn hóa tạo thêm gánh nặng thanh thải lên gan và thận [3].
Phụ nữ có thai, người cho con bú và trẻ nhỏ không nên dùng do chưa có dữ liệu nghiên cứu về độc tính sinh sản hoặc mức độ an toàn lâu dài.
Lưu ý tiếp cận và sử dụng đúng mực
Chạc ba (Allophylus cobbe) bản chất là một cây thuốc truyền thống dùng cho một số chứng bệnh thông thường theo kinh nghiệm dân gian [1]. Người dân chỉ nên nhìn nhận chạc ba như một nguồn thảo mộc tự nhiên giàu chất chống oxy hóa đang được khoa học tìm hiểu, không xem đây là phương pháp trị liệu thay thế thuốc tây y [1, 2].
Nếu có ý định dùng chạc ba như trà giải nhiệt thông thường, người dùng cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để tránh nguy cơ tương tác thuốc. Tuyệt đối không tự ý thu hái các loại lá không rõ nguồn gốc để phòng ngừa ngộ độc nhầm lẫn loài thực vật.
Chạc ba chứa các hợp chất có tiềm năng gây độc tế bào ung thư tuyến tiền liệt và ung thư gan trong phòng thí nghiệm [1, 2]. Tuy nhiên, từ thí nghiệm nuôi cấy tế bào đến một viên thuốc trị bệnh cho người là khoảng cách rất xa. Bệnh nhân cần tỉnh táo trước các tin đồn vô căn cứ và tuân thủ chặt chẽ phác đồ điều trị của cơ sở y tế chuyên khoa.
