Chạc ba trị đau dạ dày: Hiệu quả thực tế hay kinh nghiệm truyền miệng?

Những cơn đau tức vùng thượng vị, ợ hơi, nóng rát dạ dày sau bữa ăn là phiền toái thường gặp ở nhiều người do thói quen ăn uống vội vã và căng thẳng kéo dài. Để tìm kiếm sự dễ chịu nhanh chóng, không ít người mách nhau sử dụng các loại cây cỏ quanh nhà theo kinh nghiệm truyền miệng, trong đó có cây chạc ba.

Tuy nhiên, liệu chạc ba có thực sự chữa khỏi bệnh đau dạ dày hay chỉ dừng lại ở lời đồn? Câu trả lời thẳng thắn từ góc độ khoa học là: Hiện tại chưa có bất kỳ bằng chứng lâm sàng nào trên cơ thể người xác nhận cây chạc ba có tác dụng chữa lành viêm loét dạ dày. Mọi công dụng được truyền tụng phần lớn vẫn chỉ dựa trên thói quen dân gian chưa được kiểm chứng đầy đủ.

Lời truyền miệng dân gian và kỳ vọng của người bệnh

Cây chạc ba, còn được biết đến với tên khoa học là Allophylus cobbe thuộc họ Bồ hòn (Sapindaceae), mọc hoang dã khá phổ biến ở nhiều vùng đồi núi và bờ bụi tại Việt Nam. Trong các bài thuốc truyền thống truyền miệng, cành lá hoặc rễ cây thường được người dân thu hái, phơi khô rồi sắc lấy nước uống nhằm xoa dịu các cơn đau bụng, cảm giác đầy trướng hoặc khó tiêu.

Tâm lý chuộng "thuốc nam lành tính" khiến nhiều bệnh nhân tin rằng việc uống nước sắc từ cây chạc ba có thể bọc vết loét, trung hòa dịch vị và giúp tổn thương mau lành mà không gây tác dụng phụ. Sự kỳ vọng này khiến cây thuốc được tìm kiếm nhiều mỗi khi các đợt đau dạ dày cấp tái phát. Dẫu vậy, khoảng cách từ kinh nghiệm truyền khẩu cho tới một giải pháp y học chính thống có giá trị điều trị thực tế là rất lớn.

Khoa học thực tế ghi nhận gì về cây chạc ba?

Nhiều người lầm tưởng rằng cây chạc ba đã được nghiên cứu kỹ lưỡng về khả năng bảo vệ niêm mạc hay kháng axit dịch vị. Thực tế, các báo cáo khoa học quốc tế về dược liệu này hiện còn vô cùng khiêm tốn và chủ yếu dừng lại ở mức độ phân lập thành phần hóa học cơ bản.

Cụ thể, một nghiên cứu công bố năm 2020 trên rễ và cành của loài Allophylus cobbe (L.) Raeusch đã tiến hành phân tích hóa thực vật ^[1]. Đây là nghiên cứu hóa thực vật đầu tiên được thực hiện trên các bộ phận rễ và cành của loài cây này ^[1]. Thông qua các phương pháp phân tích phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1H và 13C cùng đối chiếu tài liệu, nhóm tác giả đã phân lập thành công một hợp chất tocotrienol mới mang tên 5-hydroxy-8-methyltocotrienol ^[1]. Bên cạnh đó, nghiên cứu này cũng xác định được 17 hợp chất đã biết khác trong dịch chiết ^[1].

Nghiên cứu trên chỉ dừng lại ở việc định danh các phân tử hóa học tồn tại trong rễ và cành cây ^[1]. Hoàn toàn không có dữ liệu thử nghiệm dược lý nào về khả năng ức chế axit, bảo vệ mô dạ dày hay kháng khuẩn trên sinh vật sống được ghi nhận đối với cây chạc ba trong công trình này ^[1].

Bằng chứng bảo vệ dạ dày trên mô hình động vật đến từ đâu?

Hiểu lầm về tác dụng "thần kỳ" của chạc ba thường bắt nguồn từ việc đánh đồng dược liệu này với các nghiên cứu bảo vệ niêm mạc dạ dày của những loại thảo mộc khác vốn có chứa các nhóm chất chuyển hóa thứ cấp tương tự.

Trên mô hình động vật thực nghiệm, nhiều loại hoạt chất tự nhiên đã thể hiện khả năng giảm bớt tổn thương dạ dày thông qua các cơ chế bảo vệ niêm mạc đa dạng. Chẳng hạn, các hoạt chất thuộc nhóm polyphenol và flavonoid được chứng minh có khả năng chống loét thông qua việc kích thích bảo vệ niêm mạc nhờ thúc đẩy các yếu tố nội sinh, chống viêm, giảm ức chế tiết axit và giảm các gốc oxy hóa tự do ^[2]. Tuy nhiên, những dữ liệu này được thực hiện trên những loài cây thuốc hoàn toàn khác, chẳng hạn như nghiên cứu về hỗn hợp chiết xuất lá của cây mua (Melastoma malabathricum) và trứng cá (Muntingia calabura) ^[2].

Tương tự, các nghiên cứu chống loét tiêu biểu khác cũng được thực hiện trên những đối tượng riêng biệt: nghiên cứu năm 2017 chứng minh tổng alkaloid từ vỏ cây hoàng bá (Phellodendron amurense) giúp giảm diện tích vết loét dạ dày mạn tính trên chuột cống ^[3], nghiên cứu năm 2012 khảo sát phân đoạn axit chromanone từ vỏ thân cây còng (Calophyllum brasiliense) chống loét do cồn và ức chế vi khuẩn Helicobacter pylori in vitro ^[4], hay nghiên cứu năm 2011 về dịch chiết bắp cải ức chế tổn thương dạ dày do axit acetylsalicylic ^[5]. Việc suy diễn rằng cây chạc ba cũng có công dụng điều trị viêm loét mạnh mẽ tương tự các loài thảo mộc trên chỉ vì cùng là cây thuốc tự nhiên là một nhận định thiếu căn cứ khoa học.

Giới hạn cốt lõi: Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới cơ thể người

Việc chứng minh sự hiện diện của một chất mới trong chạc ba ^[1] chỉ là bước khởi đầu rất nhỏ trong chuỗi quy trình nghiên cứu dược học kéo dài nhiều năm. Một chất hóa học được tìm thấy trong thực vật không đồng nghĩa với việc nó sẽ có hoạt tính sinh học chữa bệnh khi con người dung nạp qua đường tiêu hóa.

Đầu tiên, nồng độ của các hợp chất tự nhiên trong một ấm nước sắc thô là rất thấp và biến động lớn tùy thuộc vào thổ nhưỡng, mùa thu hái cũng như cách đun nấu. Để đạt được hiệu ứng sinh học rõ rệt, hoạt chất cần được chiết tách ở dạng chuẩn hóa với hàm lượng đậm đặc. Thứ hai, quá trình chuyển hóa, độ hấp thu qua ruột non và khả năng tồn tại của hoạt chất trong môi trường axit dạ dày khắc nghiệt ở người chưa từng được khảo sát đối với dịch chiết chạc ba.

Quan trọng nhất, hiện chưa hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào được tiến hành trên bệnh nhân đau dạ dày sử dụng cây chạc ba. Mọi suy đoán về khả năng trung hòa dịch vị, chống viêm hay làm lành sẹo loét của cây này trên cơ thể người hoàn toàn chưa có số liệu thực tế chứng minh.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị đau dạ dày

Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người bệnh là cho rằng "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại". Suy nghĩ này dẫn đến việc sử dụng các loại lá cây sắc uống dài ngày mà không hề kiểm soát liều lượng, dễ gây gánh nặng lọc thải cho gan và thận.

Một sai lầm nghiêm trọng khác là tự ý dừng phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để chuyển hẳn sang uống nước cây chạc ba. Bệnh viêm loét dạ dày - tá tràng hay trào ngược dạ dày thực quản cần được chẩn đoán chính xác nguyên nhân, chẳng hạn như nhiễm khuẩn Helicobacter pylori hay do lạm dụng thuốc kháng viêm. Việc chậm trễ điều trị y khoa có thể khiến tổn thương tiến triển sâu, gây biến chứng xuất huyết tiêu hóa, thủng dạ dày hoặc hẹp môn vị rất nguy hiểm.

Ngoài ra, cảm giác "dịu đau" nhất thời mà một số người cảm nhận sau khi uống nước thuốc dân gian đôi khi chỉ là tác động tâm lý hoặc do lượng nước ấm làm loãng nồng độ axit trong dạ dày tạm thời, hoàn toàn không đồng nghĩa với việc vết loét đã được chữa lành tận gốc.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Trước khi có thêm những dữ liệu khoa học rõ ràng về độ an toàn của cây chạc ba, các nhóm đối tượng sau đây tuyệt đối không nên tự ý thu hái và sắc uống loại cây này:

• Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Độc tính và mức độ ảnh hưởng của các hợp chất trong chạc ba lên thai nhi và sữa mẹ chưa từng được kiểm tra.
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Chức năng gan, thận và hệ tiêu hóa ở nhóm đối tượng này nhạy cảm hơn bình thường, dễ gặp rối loạn tiêu hóa hoặc phản ứng phụ bất lợi.
• Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc tim mạch: Dùng các dịch chiết thô không rõ nguồn gốc có thể gây ngộ độc hoặc tương tác bất lợi với các loại thuốc điều trị đang sử dụng.
• Người đang được chẩn đoán viêm loét dạ dày nặng hoặc có ổ loét đang xuất huyết: Cần tuân thủ nghiêm ngặt theo đơn thuốc tây y chuyên khoa, không can thiệp bằng các bài thuốc truyền miệng.

Bất cứ ai khi có dấu hiệu ợ chua, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân cần đến ngay bệnh viện để được nội soi và chẩn đoán kịp thời, thay vì tự tìm kiếm các loại cây cỏ chữa bệnh tại nhà.

Chăm sóc dạ dày đúng cách dựa trên khoa học

Thay vì đặt niềm tin vào các loại dược liệu chưa được kiểm chứng như chạc ba, người thường xuyên bị đau dạ dày nên áp dụng những biện pháp chăm sóc niêm mạc đã được chứng minh hiệu quả:

• Xây dựng thói quen ăn uống khoa học: Chia nhỏ các bữa ăn trong ngày, nhai kỹ nuốt chậm, không để bụng quá đói và không ăn quá no. Tránh nằm ngay sau khi ăn để hạn chế trào ngược.
• Kiểm soát các yếu tố kích thích: Hạn chế tối đa rượu, bia, cà phê đậm đặc, đồ uống có gas, thức ăn quá cay nóng hoặc nhiều dầu mỡ gây kích ứng niêm mạc.
• Quản lý căng thẳng: Căng thẳng thần kinh kích thích dạ dày tăng tiết axit dịch vị và làm co thắt mạch máu nuôi dưỡng niêm mạc. Hãy duy trì ngủ đủ giấc, tập luyện thể thao nhẹ nhàng để giảm áp lực tinh thần.
• Tham khảo ý kiến chuyên gia y tế: Nếu muốn dùng bất kỳ vị thuốc y học cổ truyền nào để hỗ trợ tiêu hóa, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc lương y có chứng chỉ hành nghề, tránh tự ý sử dụng cây cỏ thu hái không rõ nguồn gốc.

Tóm lại, cây chạc ba vẫn chỉ dừng lại ở mức kinh nghiệm dân gian truyền miệng và mới có những bước khảo sát hóa học sơ khai ^[1]. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, ưu tiên các biện pháp y học chính thống đã được chứng minh an toàn và hiệu quả để bảo vệ sức khỏe dạ dày lâu dài.