Hoa phượng vĩ nở đỏ rực mỗi độ hè về là hình ảnh quen thuộc gắn liền với ký ức học trò của nhiều thế hệ người Việt. Gần đây, trào lưu làm gỏi gà hoa phượng hay chế biến cánh hoa phượng thành món ăn vặt lan truyền mạnh mẽ trên mạng xã hội, kéo theo nhiều tò mò về giá trị dinh dưỡng thực sự của loài hoa này. Không ít người đặt câu hỏi liệu cánh hoa phượng có chứa chất chống oxy hóa dồi dào tương tự những loài hoa quen thuộc như hoa atiso hay hoa dâm bụt hay không.
Câu trả lời dựa trên các dữ liệu khoa học thực tế: cánh hoa phượng vĩ thực sự chứa lượng polyphenol, flavonoid và anthocyanin đáng kể, mang lại khả năng dập tắt các gốc tự do mạnh mẽ trong ống nghiệm [1]. Tuy nhiên, trong dữ liệu nghiên cứu đối chiếu hiện nay, chưa có công trình nào trực tiếp đo lường và đặt cạnh cánh hoa phượng với hoa atiso hoặc hoa dâm bụt trong cùng một điều kiện phân tích chuẩn hóa. Hầu hết các bằng chứng về hoạt tính chống oxy hóa của phượng vĩ mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và trên mô hình chuột [1, 4].
Cơ chế chống oxy hóa của sắc tố cánh hoa phượng
Sắc đỏ rực rỡ đặc trưng của cánh hoa phượng chủ yếu đến từ các hợp chất thuộc nhóm sắc tố tự nhiên. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) cho thấy sắc tố đỏ chiết xuất từ hoa phượng chứa các hoạt chất chính gồm delphinidin và cyanidin ở nồng độ 15 microg/mL [1]. Các sắc tố anthocyanin này cùng với các hợp chất phenolic hoạt động như những chất dọn dẹp gốc tự do tự nhiên, ngăn ngừa chuỗi phản ứng phá hủy màng tế bào.
Ngoài các sắc tố đỏ, dịch chiết từ các bộ phận trên không của cây phượng vĩ còn chứa nhiều acid hữu cơ và flavonoid quan trọng như quercetin, gallic acid, caffeic acid, cinnamic acid, ferulic acid và p-coumaric acid [2]. Khi cơ thể chịu áp lực từ các gốc tự do (stress oxy hóa), các hợp chất này có thể trung hòa các phân tử oxy hoạt tính, từ đó hỗ trợ phục hồi các chỉ số men chống oxy hóa nội sinh như SOD, catalase [2].
Hàm lượng chất chống oxy hóa qua các con số thí nghiệm
Các nhà khoa học đã tiến hành định lượng chi tiết các nhóm hoạt chất sinh học có trong dịch chiết sắc tố hoa phượng (DRPE) và công bố vào năm 2023 [1]. Kết quả phân tích cho thấy loại bột chiết xuất này chứa một lượng đáng kể các chất bảo vệ thực vật tự nhiên [1]:
- Lượng phenolic tổng số đạt 64,7 mg/g chiết xuất [1].
- Hàm lượng anthocyanin đạt 26,33 mg/g chiết xuất [1].
- Hàm lượng flavonoid đạt 10,30 mg/g chiết xuất [1].
Cùng với lượng polyphenol phong phú, cánh hoa phượng còn chứa hàm lượng khoáng chất đáng chú ý như canxi (Ca), natri (Na), magie (Mg), kali (K) và sắt (Fe), cùng chuỗi polysaccharide phong phú đạt mức 13,6 g/L [1]. Trong một phân tích khác thực hiện năm 2020 trên phần thân lá và hoa trên không của cây phượng, hàm lượng phenolic tổng số trong dịch chiết methanol đạt tới 831,6 mg/g GAE và lượng flavonoid là 361,4 mg/g QE [2]. Các số liệu này cho thấy các bộ phận của cây phượng vĩ, đặc biệt là hoa, là một nguồn dự trữ polyphenol rất lớn trong tự nhiên [1, 4].
Khả năng quét gốc tự do của hoa phượng trong ống nghiệm
Để đánh giá mức độ hiệu quả của các chất chống oxy hóa, các nhà khoa học thường sử dụng thử nghiệm quét gốc tự do DPPH [1, 2, 4]. Trong nghiên cứu năm 2023, dịch chiết sắc tố hoa phượng (DRPE) đã thể hiện khả năng quét sạch 92% gốc tự do DPPH ở điều kiện thử nghiệm [1].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2020 đánh giá hoạt tính của hoa phượng đã ghi nhận giá trị IC50 (nồng độ cần thiết để ức chế 50% gốc tự do) của dịch chiết methanol 80% từ hoa phượng là 14,80 mug/mL trong thử nghiệm DPPH [3]. Ở một nghiên cứu khác cùng năm, dịch chiết methanol từ các bộ phận trên không của phượng vĩ cho giá trị IC50 là 47,6 mug/mL [2]. Chỉ số IC50 càng nhỏ chứng tỏ hoạt tính sinh học quét gốc tự do của dịch chiết càng mạnh mẽ [3].
Ngoài khả năng dập tắt gốc oxy hóa, dịch chiết hoa phượng còn thể hiện hoạt tính kháng khuẩn trong ống nghiệm đối với các vi khuẩn gây bệnh như Staphylococcus aureus, Listeria monocytogenes, Salmonella typhimurium và Pseudomonas aeruginosa trong dải nồng độ 30-90 mug/mL [1]. Thử nghiệm cũng ghi nhận dịch chiết có thể ức chế 85% dòng tế bào ung thư tụy trong môi trường nuôi cấy nhân tạo [1].
Bằng chứng trên động vật: Độc tính và tiềm năng sinh học
Hoạt tính sinh học của phượng vĩ không chỉ dừng lại ở các đĩa nuôi cấy vi sinh. Một thử nghiệm năm 2023 tiến hành bổ sung dịch chiết sắc tố hoa phượng vào khẩu phần ăn của chuột thí nghiệm nhằm đánh giá độ an toàn [1]. Kết quả cho thấy nhóm chuột ăn dịch chiết hoa phượng duy trì chỉ số men gan ổn định (AST, ALP, ALT), chức năng thận bình thường (ure và creatinine), đồng thời tăng nồng độ protein toàn phần (TP), khả năng chống oxy hóa tổng thể (TA), glutathione (GSH) và làm giảm đáng kể nồng độ MDA (chất chỉ điểm cho quá trình peroxy hóa lipid) [1]. Ngược lại, nhóm chuột sử dụng chất tạo màu tổng hợp và aspartame bị tăng men gan, thận và tăng mức MDA [1].
Trong một nghiên cứu khác công bố năm 2020, độc tính cấp đường uống của dịch chiết methanol phượng vĩ trên chuột cho thấy không có trường hợp nào tử vong hay biểu hiện bất thường trong 24 giờ theo dõi [2]. Thử nghiệm trên mô hình chuột bị tiểu đường do hóa chất streptozotocin-nicotinamide cho thấy dịch chiết làm giảm đường huyết phụ thuộc liều, cải thiện các chỉ số huyết học và phục hồi các dấu ấn stress oxy hóa (SOD, CAT) [2]. Hiệu quả tối đa ghi nhận ở liều 500 mg/kg trọng lượng cơ thể [2]. Thử nghiệm Comet cũng ghi nhận dịch chiết phượng vĩ thể hiện tác dụng bảo vệ vật liệu di truyền tối đa ở nồng độ 100 mug/mL [2].
So sánh với các loại hoa khác: Giới hạn của bằng chứng
Nhiều người tiêu dùng thường thắc mắc hàm lượng chất chống oxy hóa của hoa phượng nằm ở đâu khi so với các loại hoa ăn được nổi tiếng như hoa atiso đỏ (bụp giấm) hay hoa dâm bụt. Cần khẳng định rõ ràng: hiện chưa có nghiên cứu khoa học trực tiếp so sánh đối đầu hàm lượng polyphenol, flavonoid của cánh hoa phượng với hoa atiso hay hoa dâm bụt trong cùng một hệ thống thử nghiệm chuẩn hóa. Dữ liệu đối chiếu hiện có trong các tài liệu chỉ so sánh phượng vĩ với một số loài cây nhiệt đới khác như muồng hoàng yến (Cassia fistula) hay bằng lăng (Lagerstroemia speciosa) [2, 8].
Chẳng hạn, nghiên cứu năm 2020 cho thấy dịch chiết hoa bằng lăng có chỉ số IC50 dọn gốc tự do DPPH là 3,23 mug/mL, nhạy hơn so với mức 14,80 mug/mL của hoa phượng [3]. Ở phân tích hạt cây tại Jamaica năm 2016, hạt muồng hoàng yến cũng thể hiện hoạt tính chống oxy hóa và phenolic cao hơn hạt phượng vĩ [4]. Dù cánh hoa phượng có hàm lượng hoạt chất chống oxy hóa rất hứa hẹn trong phòng thí nghiệm, việc khẳng định hoa phượng "bổ hơn" hay "tốt hơn" hoa atiso và dâm bụt là nhận định hoàn toàn thiếu căn cứ khoa học.
Đồng thời, mọi người cần phân biệt rõ rệt giữa cây phượng vĩ (Delonix regia) và cây óc chó (Juglans regia) [3, 5, 7]. Dù có cùng tên loài "regia", đây là hai loài thực vật hoàn toàn khác nhau. Các nghiên cứu về cụm hoa đực hay phấn hoa của Juglans regia với hàm lượng polyphenol 4369,73 mg/100 g chất khô [5] thuộc về cây óc chó xứ ôn đới, tuyệt đối không được đánh đồng với cánh hoa phượng vĩ của Việt Nam.
Những ai nên thận trọng khi muốn dùng hoa phượng?
Dù các thử nghiệm trên chuột cho thấy dịch chiết tinh khiết tương đối an toàn [1, 4], người tiêu dùng cần hết sức cẩn trọng trước trào lưu hái cánh hoa phượng để ăn sống. Cây phượng vĩ ở đô thị chủ yếu được trồng làm cảnh che bóng mát ven đường, trường học và công viên. Cánh hoa rất dễ bám bụi mịn, khí thải xe cộ, kim loại nặng hoặc có thể đã bị phun thuốc trừ sâu để diệt bọ rầy định kỳ.
Đặc biệt, chưa hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá độ an toàn của việc ăn hoa phượng tươi trên người mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ nhỏ hoặc người mắc các bệnh mạn tính. Các nghiên cứu hiện tại chỉ mới dừng lại trên chuột và tế bào trong phòng thí nghiệm [1, 4]. Côn trùng hoặc nấm mốc ký sinh trên cánh hoa rụng cũng có thể gây dị ứng, ngộ độc tiêu hóa hoặc rối loạn đường ruột nếu ăn sống mà không qua xử lý. Những người có cơ địa dễ dị ứng phấn hoa hay bệnh lý dạ dày cần tránh tuyệt đối việc thử nghiệm các món ăn tự chế từ cánh hoa phượng.
Cách tiếp cận khoa học và ứng dụng thực tế
Trong ngành công nghệ thực phẩm, các nhà nghiên cứu hướng tới việc tách chiết sắc tố tự nhiên từ hoa phượng để thay thế phẩm màu nhân tạo [1]. Thử nghiệm năm 2023 cho thấy việc bổ sung dịch chiết hoa phượng vào đồ uống hương dâu tây mang lại màu đỏ bắt mắt, cải thiện hương vị và được đánh giá cảm quan tốt mà vẫn an toàn trên động vật [1].
Đối với bữa ăn hàng ngày, nếu bạn muốn thưởng thức món gỏi hoa phượng theo phong trào, chỉ nên ăn với lượng rất nhỏ để trải nghiệm hương vị chua nhẹ, không nên coi đây là nguồn bổ sung chất chống oxy hóa thay thế rau quả. Trước khi chế biến, phải đảm bảo hoa được hái từ cây sạch, không phun hóa chất, ngâm rửa kỹ dưới vòi nước chảy. Để bổ sung polyphenol và flavonoid an toàn cho sức khỏe, người dân vẫn nên ưu tiên các nguồn thực phẩm đã được kiểm chứng qua thời gian dài như hoa atiso, hoa bụp giấm, trà xanh và các loại rau quả tươi truyền thống. Nếu có bệnh lý nền hoặc đang điều trị thuốc, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ món ăn lạ nào từ hoa dại.
