Cây phượng vĩ (tên khoa học Delonix regia) vốn rất quen thuộc tại các đô thị và sân trường Việt Nam, thường được biết đến với vai trò cây cảnh che bóng mát [1]. Trong y học cổ truyền ở một số quốc gia nhiệt đới, các bộ phận của cây phượng vĩ từng được người dân sử dụng theo kinh nghiệm dân gian để hỗ trợ kiểm soát một số bệnh lý, bao gồm cả đái tháo đường [2], [1]. Do đó, nhiều người thắc mắc liệu hoa và lá của loài cây này có thực sự giúp hạ đường huyết và dùng được cho người bệnh hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là các nghiên cứu khoa học sơ bộ ghi nhận chiết xuất từ lá và các bộ phận trên mặt đất của phượng vĩ có hoạt tính hỗ trợ hạ đường huyết [2], [3]. Tuy nhiên, các bằng chứng này hiện mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và trên mô hình chuột thực nghiệm [2], [3]. Chưa hề có thử nghiệm lâm sàng nào xác nhận hiệu quả cũng như độ an toàn của hoa hay lá phượng vĩ trên bệnh nhân đái tháo đường ở người.
Cơ chế tác động hỗ trợ chuyển hóa đường của phượng vĩ
Để tìm hiểu lý do cây phượng vĩ được dùng trong dân gian, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần hóa học thực vật và các enzym tiêu hóa liên quan đến chuyển hóa đường [3]. Quá trình phân tích cho thấy các bộ phận trên mặt đất của cây chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học [3].
Chiết xuất methanolic từ các bộ phận trên mặt đất của cây phượng vĩ ghi nhận hàm lượng phenolic tổng là 831,6 mg/g GAE và hàm lượng flavonoid tổng đạt 361,4 mg/g QE [3]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) xác định sự hiện diện của hàng loạt hợp chất chống oxy hóa bao gồm quercetin, axit gallic, axit caffeic, axit cinnamic, axit ferulic và axit p-coumaric [3].
Về mặt cơ chế ức chế hấp thu đường, chiết xuất này thể hiện khả năng ức chế enzym alpha-amylase trong ống nghiệm với giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) là 14,61 mcg/mL [3]. Alpha-amylase là enzym tham gia vào quá trình phân giải tinh bột thành đường đơn trong ruột non; việc kìm hãm enzym này có thể góp phần làm chậm sự gia tăng đường huyết sau bữa ăn. Ngoài ra, chiết xuất còn cho thấy hoạt tính dọn gốc tự do DPPH với IC50 đạt 47,6 mcg/mL [3]. Hoa phượng vĩ cũng được ghi nhận chứa hàm lượng dồi dào anthocyanin (26,33 mg/g), hợp chất phenolic (64,7 mg/g) và flavonoid (10,30 mg/g), tạo nên khả năng dọn dẹp gốc tự do DPPH lên tới 92% trong các thử nghiệm in vitro [4].
Bằng chứng hạ đường huyết từ các nghiên cứu trên chuột
Các thử nghiệm thực tế về khả năng hạ đường huyết của phượng vĩ chủ yếu tập trung vào chiết xuất lá và các phần thân lá trên động vật gặm nhấm [2], [3].
Năm 2011, một nghiên cứu tại Bangladesh đã đánh giá hiệu quả dung nạp glucose của chiết xuất methanolic từ lá phượng vĩ trên mô hình chuột bị gây tăng đường huyết cấp tính bằng glucose [2]. Chuột thí nghiệm được cho uống dịch chiết ở các mức liều khác nhau trước khi nạp glucose 1 giờ, sau đó đo chỉ số glucose máu sau 2 giờ bằng phương pháp glucose oxidase [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá phượng vĩ thể hiện hoạt tính hạ đường huyết rõ rệt ở tất cả các mức liều khảo sát [2]. Đáng chú ý, hoạt tính kháng tăng đường huyết đạt mức cao nhất ở liều 400 mg/kg trọng lượng cơ thể, tương đương với hiệu quả của thuốc điều trị đái tháo đường tiêu chuẩn là glibenclamide (liều 10 mg/kg) [2]. Giới hạn của nghiên cứu này là chỉ khảo sát phản ứng dung nạp glucose cấp tính trong thời gian ngắn, chưa đánh giá ảnh hưởng điều trị lâu dài [2].
Đến năm 2020, một nghiên cứu toàn diện hơn được công bố nhằm đánh giá tiềm năng chống đái tháo đường tuýp 2 của chiết xuất methanolic từ các bộ phận trên mặt đất của cây phượng vĩ [3]. Nghiên cứu tiến hành trên chuột thí nghiệm bị gây tổn thương tế bào beta và tăng đường huyết mạn tính bằng streptozotocin kết hợp nicotinamide (liều 55-110 mg/kg) [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất phượng vĩ giúp cải thiện đáng kể khả năng dung nạp glucose và làm giảm mức đường huyết phụ thuộc theo liều lượng [3]. Hiệu quả hạ đường huyết ghi nhận cao nhất ở mức liều 500 mg/kg [3]. Đi kèm với việc hạ glucose máu, chuột được điều trị còn cải thiện các chỉ số huyết học, sinh hóa máu và các dấu ấn tổn thương oxy hóa như enzym superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT) và hydro peroxide (H2O2) [3]. Nghiên cứu cũng thực hiện xét nghiệm sao chổi (comet assay) và ghi nhận dịch chiết có tác dụng bảo vệ vật liệu di truyền tối đa ở nồng độ 100 mcg/mL [3]. Tác dụng chống đái tháo đường của chiết xuất phượng vĩ trong mô hình này được đánh giá là tương đương với thuốc đối chứng glibenclamide [3].
Các tác dụng sinh học khác và dữ liệu an toàn ban đầu
Bên cạnh khả năng hạ đường huyết, phượng vĩ còn được khảo sát về một số đặc tính dược lý khác trên động vật [5], [1], [6], [4].
Nghiên cứu năm 2011 cho thấy chiết xuất ethanol từ phượng vĩ liều 400 mg/kg làm giảm 48,1% độ phù chân chuột do carrageenan gây ra sau 3 giờ (so với mức giảm 65,8% của thuốc indomethacin 10 mg/kg) và ức chế 42,4% khối u hạt do viên bông gòn [5]. Năm 2016, một nghiên cứu khác ghi nhận chiết xuất lá phượng vĩ liều 400 mg/kg/ngày giúp làm giảm tỷ lệ tử vong, hạ men tim (creatine phosphokinase, LDH, GOT) và giảm chỉ số viêm TNF-alpha trên mô hình chuột bị tổn thương cơ tim do isoproterenol [1]. Chiết xuất vỏ thân cây cũng thể hiện hoạt tính bảo vệ niêm mạc dạ dày chống loét ở chuột qua việc ức chế enzym H+/K+-ATPase [6]. Với hoa phượng vĩ, chiết xuất sắc tố giàu anthocyanin cho thấy khả năng ức chế một số vi khuẩn gây bệnh và được thử nghiệm an toàn khi làm chất tạo màu, tạo ngọt tự nhiên trong khẩu phần ăn của chuột [4].
Về độc tính cấp, chiết xuất phượng vĩ bước đầu cho thấy độ an toàn tương đối cao trong phòng thí nghiệm [5], [3], [1]. Chuột uống các liều chiết xuất phượng vĩ leo thang từ 0,1 đến 5 g/kg thể trọng vẫn sinh hoạt bình thường, không ghi nhận trường hợp tử vong hay phản ứng độc hại nào, mức an toàn tối đa đạt đến 5000 mg/kg [5], [3]. Các thử nghiệm quá liều dịch chiết lá trên chuột bình thường cũng thể hiện độ an toàn cao [1].
Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng mở ra triển vọng nghiên cứu mới, khoảng cách từ mô hình động vật đến ứng dụng thực tế trên người là rất lớn [2], [3].
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng hoa hoặc lá phượng vĩ là "thảo dược thần kỳ" có thể thay thế thuốc đái tháo đường. Cần nhấn mạnh rằng toàn bộ kết quả so sánh ngang hàng với thuốc tân dược glibenclamide chỉ mới diễn ra trên cơ thể chuột thí nghiệm [2], [3]. Sự hấp thu, phân bố, chuyển hóa sinh học và thải trừ hoạt chất ở chuột hoàn toàn khác biệt so với cơ thể con người. Cho đến nay, y văn chưa ghi nhận bất kỳ thử nghiệm lâm sàng có đối chứng nào trên người chứng minh việc dùng hoa hay lá phượng vĩ giúp kiểm soát đường huyết hay ngăn ngừa biến chứng đái tháo đường.
Hơn nữa, các nghiên cứu khoa học sử dụng dịch chiết chuẩn hóa với dung môi chuyên dụng (như methanol, ethanol) để cô đặc hoạt chất ở liều lượng chính xác [5], [2], [3]. Việc người dân tự ý hái hoa, lá tươi đun nước uống hoàn toàn không tương đồng với quy trình chiết xuất khoa học, không thể định lượng được hoạt chất và tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Ai nên thận trọng?
Do thiếu hụt dữ liệu nghiên cứu an toàn trên người, nhiều đối tượng bắt buộc phải thận trọng:
- Bệnh nhân đái tháo đường đang dùng thuốc: Tuyệt đối không tự ý hái hoa, lá phượng vĩ sắc nước uống kết hợp hoặc thay thế thuốc điều trị do bác sĩ kê đơn. Việc này có thể dẫn đến nguy cơ tương tác thuốc khó lường hoặc làm mất kiểm soát đường huyết, dẫn tới các biến chứng nghiêm trọng.
- Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Hoàn toàn chưa có nghiên cứu khoa học nào đánh giá tính an toàn của phượng vĩ trên phụ nữ mang thai hoặc cho con bú; do đó nhóm đối tượng này không nên sử dụng.
- Trẻ em và người mắc bệnh lý gan, thận nặng: Dữ liệu độc tính dài hạn trên người chưa được thiết lập, cần tránh tiếp xúc với các chế phẩm không rõ nguồn gốc từ cây này.
Khuyến nghị áp dụng thực tế
Hiện nay, hoa và lá phượng vĩ chưa được công nhận là một vị thuốc chính thức hay thực phẩm chức năng hạ đường huyết dành cho cộng đồng. Người tiêu dùng không nên tự ý tìm kiếm, chế biến hay tiêu thụ các bộ phận của cây phượng vĩ trồng ven đường, công viên để tự chữa bệnh. Cây phượng vĩ đô thị còn thường xuyên hấp thụ khói bụi ô nhiễm hoặc bị phun hóa chất bảo vệ thực vật, gây hại trực tiếp cho sức khỏe nếu ăn hoặc uống.
Đối với người bệnh có vấn đề về chuyển hóa đường hoặc đái tháo đường, phương pháp an toàn và khoa học nhất vẫn là tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa, kết hợp chế độ ăn uống cân đối, hạn chế tinh bột tinh chế, tăng cường rau xanh và duy trì vận động thể chất đều đặn mỗi ngày. Trước khi muốn sử dụng bất kỳ loại thảo mộc hay bài thuốc dân gian nào, người bệnh luôn cần tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn tính mạng.
Tóm lại, chiết xuất từ lá và các bộ phận trên mặt đất của phượng vĩ chứa nhiều chất chống oxy hóa và đã chứng minh tác dụng hạ đường huyết khả quan trên động vật gặm nhấm [2], [3]. Dù vậy, những bằng chứng này chưa thể áp dụng trên người. Phượng vĩ hiện chỉ dừng lại ở mức độ là đối tượng nghiên cứu tiềm năng trong phòng thí nghiệm chứ chưa thể xem là giải pháp điều trị bệnh đái tháo đường trong đời sống thực tế.
