Chất xơ Fucoidan trong rong biển nâu có thực sự ngừa ung thư?

Nhiều năm qua, các sản phẩm bổ sung chứa chiết xuất rong biển nâu được giới thiệu như "thần dược" tự nhiên có khả năng ngăn chặn tế bào ác tính phát triển. Không ít gia đình tìm mua những hộp bột, viên nang chứa hoạt chất này với mức giá đắt đỏ nhằm bảo vệ sức khỏe hoặc hỗ trợ người thân đang điều trị khối u.

Tuy nhiên, việc rong biển nâu thực sự có khả năng ngừa ung thư hay không cần được nhìn nhận dưới lăng kính khoa học khắt khe. Phần lớn dữ liệu tích cực hiện nay mới chỉ được ghi nhận trong phòng thí nghiệm trên mô hình tế bào nuôi cấy, trong khi thử nghiệm lâm sàng trên người vẫn còn nhiều khoảng trống lớn chưa thể đưa ra kết luận chắc chắn.

Fucoidan trong rong biển nâu là gì?

Fucoidan là một loại polysaccharide sulfat hóa phức tạp được chiết xuất từ vách tế bào và khoảng gian bào của các loài rong biển nâu, chiếm tới hơn 40% trọng lượng khô của vách tế bào và 16% trọng lượng khô của toàn bộ cây rong ^[1]. Hợp chất giàu gốc fucose này cùng các loại đường đơn khác như axit glucuronic, xylose và galactose tạo nên chuỗi polyme có cấu trúc sinh học đặc trưng ^[2]. Hoạt chất này lần đầu tiên được phân lập vào năm 1913 bởi Tiến sĩ Kylin thuộc Đại học Uppsala (Thụy Điển) từ các giống tảo nâu như Ascophyllum nodosum, Fucus vesiculosus, Laminaria digitata và Laminaria saccharina ^[3].

Để thu được fucoidan từ rong biển, các phương pháp thông thường sử dụng dung dịch axit loãng, nước nóng hoặc kiềm để chiết tách ^[4], ^[5]. Trong tự nhiên, rong biển nâu như các loài Laminaria hay Fucus là nguồn chứa dồi dào nhất, khiến các sản phẩm chiết xuất thô từ chúng được ứng dụng rộng rãi làm thực phẩm chức năng dinh dưỡng tại nhiều quốc gia châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc ^[5].

Cơ chế tác động lên tế bào ác tính trong phòng thí nghiệm

Trong các nghiên cứu in-vitro, fucoidan thu hút sự chú ý của giới y học nhờ khả năng tác động đa cơ chế lên chu kỳ sống của các tế bào lạ. Về cơ bản, khi các tác nhân kháng ung thư tác động, mức độ tổn thương DNA sẽ quyết định việc tế bào bước vào chu trình chết theo chương trình (apoptosis) hoặc ngừng sinh trưởng ^[6]. Fucoidan tác động vào các phân tử tín hiệu điều hòa để thúc đẩy quá trình tự hủy hoại có kiểm soát này ^[6].

Bên cạnh đó, hoạt chất này can thiệp vào các giai đoạn phân chia của tế bào bằng cách làm dừng chu kỳ tế bào, ngăn chặn sự xâm lấn, di căn cũng như ức chế việc hình thành các mạch máu mới nuôi khối u (angiogenesis) ^[6], ^[4]. Ngoài tác động trực tiếp, fucoidan còn kích thích phản ứng miễn dịch qua việc hoạt hóa các đại thực bào và tế bào diệt tự nhiên (natural killer cells), đồng thời hỗ trợ làm giảm bớt độc tính của các loại thuốc hóa trị và tổn thương do tia bức xạ gây ra trên mô khỏe mạnh ^[4].

Nghiên cứu nuôi cấy tế bào: Kết quả khả quan trên đĩa petri

Hàng loạt thí nghiệm in-vitro trên các dòng tế bào ung thư khác nhau đã ghi nhận khả năng ức chế mạnh mẽ của fucoidan:

Một nghiên cứu công bố năm 2019 tiến hành đánh giá độc tính tế bào, khả năng gây apoptosis và hoạt tính chống ung thư của fucoidan chiết xuất từ rong biển nâu Sargassum cinereum trên dòng tế bào ung thư đại tràng Caco-2 ^[7]. Thí nghiệm sử dụng các kỹ thuật nhuộm huỳnh quang AO/EB, Hoechst, Annexin V/PI và đo dòng tế bào (flow cytometry) ^[7]. Kết quả cho thấy fucoidan ức chế sự phát triển của tế bào Caco-2 phụ thuộc vào nồng độ, với nồng độ ức chế 50% tế bào (IC50) là 250 µg/ml ^[7]. Các nhà nghiên cứu xác nhận fucoidan làm tăng tính thấm màng ty thể và đẩy mạnh sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS), từ đó kích hoạt apoptosis ^[7].

Cũng trong năm 2019, một nghiên cứu khác phân tích tác động của polyme fucoidan từ loài rong nâu Turbinaria conoides trên dòng tế bào ung thư gan HepG2 qua thử nghiệm MTT, đo khả năng sống, tạo cụm, di chuyển tế bào, tổn thương di truyền và chu kỳ tế bào ^[2]. Kết quả cho thấy fucoidan nhắm trúng các phân tử apoptosis then chốt, không gây nguy cơ dẫn đến ung thư gan khi dùng dưới dạng bổ sung và có tiềm năng giảm độc tính cho liệu pháp hóa xạ trị ^[2].

Năm 2018, một nghiên cứu tập trung vào phân đoạn fucoidan trọng lượng phân tử thấp (LMWF, dưới 10 kDa) chiết xuất từ loài rong Undaria pinnatifida của New Zealand phối hợp cùng aptamer GroA (AS1411) trên các dòng tế bào ung thư tuyến tiền liệt ^[1]. Kết quả ghi nhận việc kết hợp fucoidan trọng lượng phân tử thấp làm tăng đáng kể hiệu quả chống tăng sinh của GroA, giảm tỷ lệ sống sót và gia tăng sự chết của tế bào ung thư ^[1].

Dù vậy, giới hạn cố hữu của tất cả các thử nghiệm này là môi trường đĩa nuôi cấy nhân tạo (in-vitro). Nồng độ hoạt chất tiếp xúc trực tiếp với tế bào ác tính trong phòng thí nghiệm thường cao hơn rất nhiều so với lượng thực tế có thể ngấm qua đường tiêu hóa vào máu người bệnh.

Nghiên cứu trên người: Bằng chứng còn rất khiêm tốn

Mặc dù fucoidan đã được chứng minh các hoạt tính chống ung thư trên động vật và nuôi cấy tế bào, số lượng thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên cơ thể người hiện nay vẫn vô cùng hiếm hoi ^[8], ^[5]. Hoạt chất này chưa trải qua đủ các pha thử nghiệm lâm sàng ngặt nghèo để được phê duyệt như một thuốc đặc trị hay một biện pháp phòng ngừa ung thư tiêu chuẩn ^[8].

Tại một nghiên cứu lâm sàng nhãn mở ở những bệnh nhân ung thư tiến triển có di căn, Takahashi và các cộng sự đã đánh giá hiệu quả của fucoidan đường uống tập trung vào tác dụng kháng viêm nhằm cải thiện chất lượng sống ^[8]. Kết quả ghi nhận sau 2 tuần uống fucoidan, bệnh nhân ung thư giai đoạn muộn có sự suy giảm đáng kể các cytokine tiền viêm chủ chốt gồm interleukin-1beta (IL-1beta), IL-6 và yếu tố hoại tử u alpha (TNF-alpha) ^[8].

Ở một thử nghiệm lâm sàng khác do Nagamine và cộng sự thực hiện trên những người sống sót sau ung thư, việc uống fucoidan chiết xuất từ loài rong Cladosiphon okamuranus đã giúp tăng cường đáng kể hoạt động của các tế bào diệt tự nhiên (natural killer cells) ở nam giới ^[8].

Các thử nghiệm lâm sàng bước đầu này cho thấy fucoidan chỉ đóng vai trò như một liệu pháp bổ trợ, hỗ trợ điều hòa miễn dịch và giảm các phản ứng viêm toàn thân ở người bệnh chứ hoàn toàn chưa có số liệu chứng minh hợp chất này có thể tiêu diệt khối u hay ngăn ngừa bệnh ung thư khởi phát trên người khỏe mạnh ^[3], ^[8].

Rào cản sinh học và những hiểu lầm thường gặp

Một trong những sai lầm phổ biến của cộng đồng là đánh đồng kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm với khả năng phòng bệnh trong đời thực. Khi dùng theo đường tiêu hóa, các polysaccharide có trọng lượng phân tử lớn thường có độ tan, độ hấp thu và sinh khả dụng qua thành ruột rất kém ^[8]. Việc tăng kích thước phân tử cản trở nghiêm trọng quá trình hấp thu vào tuần hoàn máu để đến được các cơ quan đích ^[8].

Hơn nữa, cấu trúc hóa học của fucoidan không hề đồng nhất. Hoạt tính sinh học của chất này phụ thuộc chặt chẽ vào loài rong, trọng lượng phân tử, tỷ lệ đường đơn và mức độ sulfat hóa ^[1]. Các yếu tố tự nhiên như môi trường sống, vùng biển canh tác hay mùa thu hoạch đều làm biến đổi chất lượng chiết xuất; trên thực tế không có hai mẻ fucoidan nào hoàn toàn giống hệt nhau ^[1]. Do đó, người tiêu dùng không thể kỳ vọng việc ăn rong biển thông thường hoặc uống thực phẩm chức năng trôi nổi sẽ đem lại kết quả ngăn chặn ung thư như các chế phẩm tinh sạch trong phòng nghiên cứu.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù được xem là hợp chất có độc tính tự nhiên thấp ^[5], fucoidan sở hữu hoạt tính sinh học đa dạng, trong đó có đặc tính chống đông máu đã được ghi nhận ^[1]. Vì vậy, những đối tượng sau cần hết sức thận trọng và không được tự ý sử dụng liều cao:

• Người đang sử dụng thuốc chống đông máu hoặc chuẩn bị phẫu thuật: Nguy cơ kéo dài thời gian chảy máu.
• Bệnh nhân đang tiếp nhận các phác đồ hóa trị, xạ trị: Tuy fucoidan có tiềm năng giảm nhẹ độc tính của thuốc ^[2], ^[4], bệnh nhân bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị để tránh các tương tác thuốc không mong muốn có thể làm giảm hiệu lực của phác đồ chính ^[3].
• Người có tiền sử dị ứng với hải sản, rong tảo biển hoặc mắc các bệnh lý tuyến giáp cần kiểm soát lượng iod nạp vào từ rong biển.

Áp dụng thực tế và lời khuyên khoa học

Trong chế độ dinh dưỡng hàng ngày, rong biển nâu vẫn là một nguồn thực phẩm lành mạnh giàu chất xơ hòa tan, khoáng chất và các hợp chất chống oxy hóa ^[4], ^[1]. Người dân hoàn toàn có thể bổ sung rong biển vào thực đơn ăn uống thông qua các món canh, súp hoặc salad theo lượng vừa phải để đa dạng hóa dinh dưỡng.

Tuy nhiên, không nên coi các chế phẩm bổ sung fucoidan là "lá chắn" tuyệt đối chống lại bệnh ung thư. Việc xây dựng lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, tập thể dục thường xuyên, hạn chế rượu bia và tầm soát định kỳ tại các cơ sở y tế vẫn là chìa khóa khoa học duy nhất đã được kiểm chứng để phòng ngừa và phát hiện sớm các bệnh lý ác tính. Khi có nhu cầu sử dụng các sản phẩm bổ trợ từ fucoidan, người dân cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế, tránh bỏ lỡ các can thiệp y khoa chính thống.