Chế độ ăn Keto (Ketogenic) với đặc trưng cắt giảm tối đa tinh bột và tăng lượng chất béo đang trở thành xu hướng được nhiều người áp dụng để giảm cân hoặc hỗ trợ điều trị bệnh lý thần kinh. Tuy nhiên, việc duy trì thực đơn này trong thời gian dài khiến nhiều người lo ngại về các tác động bất lợi đối với hệ tiết niệu. Nhiều thắc mắc đặt ra: liệu ăn Keto liên tục có thực sự dẫn đến sỏi thận hay không?
Câu trả lời từ y văn khoa học là có, việc áp dụng chế độ ăn Keto kéo dài làm gia tăng đáng kể nguy cơ hình thành sỏi thận. Tình trạng toan chuyển hóa mạn tính cùng sự biến đổi nồng độ các chất điện giải trong nước tiểu chính là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới biến chứng này.
Cơ chế tạo sỏi từ chế độ ăn giàu chất béo
Chế độ ăn ketogenic bản chất là chế độ ăn nhiều chất béo, lượng carbohydrate rất thấp và lượng protein ở mức vừa đủ, được thiết kế nhằm mô phỏng trạng thái nhịn đói để tạo ra trạng thái nhiễm ceton [1, 5]. Quá trình chuyển hóa này làm thay đổi sâu sắc môi trường sinh hóa bên trong cơ thể. Khi lượng thể ceton tăng cao, cơ thể rơi vào trạng thái toan chuyển hóa mạn tính [1].
Để bù trừ và cân bằng lại độ pH, cơ thể bắt buộc phải huy động các hệ đệm, kích thích quá trình đào thải khoáng chất qua đường tiết niệu [1]. Sự hình thành sỏi thận bị chi phối bởi 3 yếu tố liên quan mật thiết gồm: các muối trong nước tiểu, thể tích nước tiểu và độ pH của nước tiểu [1]. Ở người ăn Keto, sự kết hợp giữa toan chuyển hóa, nước tiểu bị toan hóa (axit hóa), tăng bài tiết canxi qua nước tiểu (hypercalciuria), giảm bài tiết citrat niệu (hypocitraturia) và cô đặc nước tiểu tạo điều kiện hoàn hảo cho các tinh thể lắng đọng [1]. Trong đó, citrat vốn là chất ức chế kết tinh tự nhiên; khi citrat niệu sụt giảm cùng lúc canxi bị đào thải mạnh, nguy cơ hình thành sỏi canxi tăng vọt [1, 2].
Nghiên cứu chỉ ra tỷ lệ sỏi thận lên tới 10%
Mối liên hệ giữa chế độ ăn ketogenic và nguy cơ tạo sỏi đã được ghi nhận trong nhiều báo cáo lâm sàng chuyên sâu. Một nghiên cứu công bố năm 2000 đánh giá biến chứng thận ở những bệnh nhân áp dụng chế độ ăn này cho thấy tỷ lệ hình thành sỏi được ghi nhận có thể lên tới 10% [2]. Nghiên cứu này mô tả chi tiết 4 trường hợp trẻ em bị sỏi thận khi ăn Keto [2]. Cả 4 bệnh nhân đều phải can thiệp bằng phương pháp tán sỏi ngoài cơ thể bằng sóng xung kích, bù dịch tự do và uống bổ sung citrat [2].
Đáng chú ý, phân tích thành phần sỏi ở nhóm bệnh nhân này xác định có 3 trường hợp tạo sỏi canxi và 1 trường hợp sỏi amoni urat [2]. Đánh giá cận lâm sàng ghi nhận 3 bệnh nhân bị tăng canxi niệu, 2 trường hợp tăng axit uric niệu, 1 trường hợp giảm citrat niệu và 3 trường hợp có tình trạng toan chuyển hóa trong huyết thanh [2]. Sau can thiệp, có 1 bệnh nhân buộc phải ngừng hoàn toàn chế độ ăn Keto do tình trạng tái tạo sỏi diễn diễn ra liên tục [2]. Nghiên cứu kết luận Keto gây ra nhiều bất thường chuyển hóa làm tăng thiên hướng tạo sỏi [2].
Nguy cơ tăng vọt khi kết hợp với thuốc điều trị
Nguy cơ sỏi tiết niệu còn tăng cao hơn ở những bệnh nhân ăn Keto đồng thời sử dụng các loại thuốc chống co giật nhóm ức chế carbonic anhydrase như topiramate hay zonisamide [1]. Một nghiên cứu hồi cứu công bố năm 2011 trên 93 trẻ em điều trị bằng chế độ ăn ketogenic cho thấy có 14 bệnh nhân xuất hiện tiểu máu vi thể hoặc nặng hơn, trong đó có 6 trường hợp được xác nhận có sỏi thông qua chẩn đoán hình ảnh [1].
Khi phân tích theo từng phân nhóm, các nhà khoa học ghi nhận có 3 trong tổng số 6 ca sỏi xuất hiện ở nhóm 17 bệnh nhân kết hợp Keto với zonisamide với tổng thời gian điều trị tích lũy 97 tháng, tương đương tỷ lệ mắc 3,1 sỏi trên 100 tháng-bệnh nhân [1]. Ở nhóm 22 bệnh nhân kết hợp Keto với topiramate điều trị tích lũy 263 tháng, có 1 ca sỏi được xác nhận, tương đương tỷ lệ 0,4 sỏi trên 100 tháng-bệnh nhân [1]. Toàn bộ 6 bệnh nhân phát hiện sỏi đều mang ít nhất 3 trong số 5 yếu tố nguy cơ sinh hóa gồm toan chuyển hóa, nước tiểu cô đặc, nước tiểu toan hóa, tăng canxi niệu và giảm citrat niệu [1].
Nguy cơ toan chuyển hóa cấp tính trong các tình huống đặc biệt
Không chỉ gây toan chuyển hóa âm thầm làm lắng đọng sỏi, chế độ ăn Keto còn có thể đẩy người thực hiện vào tình trạng toan máu nghiêm trọng nếu chịu thêm các áp lực chuyển hóa khác [3]. Một nghiên cứu hồi cứu công bố năm 2025 tại Bệnh viện Quỹ Rothschild (Pháp) theo dõi 22 bệnh nhân nhi trải qua phẫu thuật thần kinh kéo dài trên 4 giờ, trong đó có 6 trường hợp đang điều trị bằng chế độ ăn Keto [3].
Kết quả theo dõi sau 4 giờ gây mê cho thấy nhóm duy trì chế độ Keto nghiêm ngặt không bổ sung carbohydrate (gồm 3 bệnh nhân) rơi vào tình trạng toan chuyển hóa không do lactate với độ pH máu giảm sâu xuống mức 7,13 so với mức 7,34 ở nhóm thông thường (chỉ số p = 1,38x10^-9) [3]. Khoảng trống anion ở nhóm Keto nghiêm ngặt này cũng tăng mạnh lên mức 17,1 mM so với 9,6 mM (p = 1,58x10^-4) [3]. Điều này minh chứng rằng sự tích tụ thể ceton kéo dài gây áp lực rất lớn lên hệ thăng bằng kiềm - toan của cơ thể [3].
Ngoài ra, một nghiên cứu tiền cứu năm 1998 theo dõi 52 trẻ em ăn Keto cổ điển trong 22 tháng đã ghi nhận 5 trường hợp (chiếm 10%) gặp biến cố bất lợi nghiêm trọng ngay sau khi bắt đầu chế độ ăn [4]. Trong đó, có 1 bệnh nhân xuất hiện biến chứng toan hóa ống thận tuýp Fanconi chỉ trong vòng 1 tháng áp dụng [4].
Lợi ích kiểm soát bệnh và rào cản duy trì dài hạn
Mặc dù tiềm ẩn nguy cơ sỏi thận và rối loạn toan kiềm, chế độ ăn Keto không thể phủ nhận vẫn mang lại giá trị điều trị quan trọng đối với các bệnh lý thần kinh khó kiểm soát, đặc biệt là động kinh kháng thuốc từ những năm 1920 [1, 5]. Một nghiên cứu tổng quan phân tích gộp năm 2015 trên 270 bệnh nhân người lớn từ 12 nghiên cứu đủ tiêu chuẩn đã chỉ ra tỷ lệ hiệu quả gộp của các dạng ăn Keto đạt 42% [5]. Cụ thể hơn, chế độ ăn Keto cổ điển đạt hiệu quả 52%, trong khi chế độ Atkins sửa đổi đạt 34% [5].
Tuy vậy, chính sự khắt khe và các nguy cơ chuyển hóa khiến tỷ lệ tuân thủ chế độ ăn ở người lớn nhìn chung chỉ đạt 45% (Keto cổ điển đạt 38% và Atkins sửa đổi đạt 56%) [5]. Nhiều người có xu hướng từ bỏ do các tác dụng không mong muốn hoặc khó duy trì lối ăn uống mất cân đối kéo dài [5, 6].
Những ai cần đặc biệt thận trọng khi theo đuổi Keto?
Từ các bằng chứng nghiên cứu, những người có tiền sử sỏi thận hoặc gia đình có người mắc bệnh sỏi tiết niệu cần thận trọng tối đa trước khi muốn áp dụng Keto dài ngày [1, 2]. Sự kết hợp giữa tăng canxi niệu và giảm citrat niệu do Keto sẽ đẩy nhanh quá trình tái phát sỏi [2].
Bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc điều trị có nguy cơ gây toan hóa máu hoặc thuốc ức chế carbonic anhydrase (như topiramate, zonisamide) bắt buộc phải có chỉ định và giám sát chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa [1]. Bệnh nhân chuẩn bị bước vào các ca phẫu thuật cần gây mê kéo dài hoặc người có rối loạn chức năng ống thận cũng không được tự ý thực hiện ăn kiêng khắt khe [3, 4]. Ngoài ra, ở lứa tuổi thanh thiếu niên áp dụng Keto với mục đích giảm cân, việc mất cân đối tỷ lệ lipid, carbohydrate và protein đòi hỏi phải đánh giá lâm sàng nghiêm ngặt về sự phát triển và tình trạng dinh dưỡng vì tác động dài hạn chưa được hiểu rõ hoàn toàn [6].
Giải pháp dự phòng sỏi thận khi bắt buộc áp dụng Keto
Để ngăn chặn các tinh thể lắng đọng thành sỏi mà vẫn tận dụng được lợi ích điều trị của Keto, y văn đưa ra các biện pháp phòng ngừa rất rõ ràng. Nghiên cứu kinh nghiệm 10 năm công bố năm 2015 trên 48 bệnh nhân điều trị ăn Keto cho thấy việc bổ sung kali citrat là một liệu pháp dự phòng hữu hiệu giúp phòng ngừa bệnh sỏi thận [7]. Trong nghiên cứu này, sỏi thận chỉ xuất hiện ở 1 bệnh nhân trước thời điểm kali citrat được áp dụng thường quy, và có 2 bệnh nhân không tuân thủ uống kali citrat đã bị tăng canxi niệu [7].
Các bác sĩ chuyên khoa thận và thần kinh khuyến cáo phương pháp tiếp cận tiêu chuẩn gồm: không bắt đầu chế độ ăn bằng cách nhịn đói ngặt nghèo (non-fasting initiation), thực hiện bù dịch tự do (uống đủ và nhiều nước để làm loãng nước tiểu), dùng kali citrat dự phòng và định kỳ xét nghiệm nước tiểu, sinh hóa máu để theo dõi canxi niệu, citrat niệu cùng độ toan kiềm [1, 2, 8].
Chế độ ăn Keto có thể mang lại hiệu quả nhất định trong một số phác đồ điều trị chuyên biệt nhưng tiềm ẩn nguy cơ sỏi thận rõ rệt do toan chuyển hóa và tăng đào thải canxi niệu [1, 2]. Người dân không nên tự ý áp dụng chế độ ăn Keto ngặt nghèo trong thời gian dài chỉ để giảm cân cấp tốc khi chưa có tư vấn từ chuyên gia y tế. Khi xuất hiện các dấu hiệu đau hông lưng hoặc tiểu ra máu, cần đi khám chuyên khoa ngay để được xử trí kịp thời.
