Cơn đau quặn thận do sỏi tiết niệu luôn là nỗi ám ảnh đối với bất kỳ ai từng trải qua. Rất nhiều người sau khi điều trị thành công vẫn luôn lo lắng sỏi sẽ quay trở lại, bởi căn bệnh này có tỷ lệ tái phát rất cao theo thời gian. Câu hỏi đặt ra là liệu việc thay đổi thói quen ăn uống hàng ngày có thực sự giúp chặn đứng nguy cơ này hay không?

Nhiều bằng chứng khoa học cho thấy chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) – vốn được thiết kế để kiểm soát huyết áp – mang lại hiệu quả vượt trội trong việc làm giảm nguy cơ hình thành và tái phát sỏi thận. Thay vì kiêng khem khắt khe một chất đơn lẻ, việc phối hợp tổng thể nhiều nhóm thực phẩm giàu rau củ, quả hạch, ngũ cốc nguyên hạt kết hợp cắt giảm muối natri chính là chìa khóa bảo vệ đường tiết niệu [1], [2].

Nỗi lo tái phát sỏi và hạn chế của việc kiêng khem đơn lẻ

Sỏi thận hình thành do sự tích tụ và kết tinh của các khoáng chất trong nước tiểu. Đa số người bệnh thường được khuyên kiêng hoàn toàn những thực phẩm chứa canxi hoặc oxalate [3]. Tuy nhiên, các bữa ăn hàng ngày là sự kết hợp của nhiều nhóm dưỡng chất phức tạp chứ không tồn tại dưới dạng từng chất riêng biệt [3].

Việc chỉ tập trung kiêng một chất đơn độc như oxalate hay canxi đôi khi không mang lại hiệu quả bền vững [3]. Ngược lại, kiêng canxi quá mức thậm chí còn làm tăng hấp thu oxalate tại ruột, khiến nước tiểu dễ bị bão hòa khoáng chất hơn [4], [3]. Do đó, các chuyên gia dinh dưỡng bắt đầu hướng tới các mô hình ăn uống toàn diện, trong đó chế độ ăn DASH nổi lên như một giải pháp can thiệp tự nhiên và an toàn [3], [5].

Chế độ ăn kiêng đơn lẻ đạm động vật hoặc chỉ tăng cường chất xơ riêng biệt cũng không chứng minh được hiệu quả làm giảm tái phát sỏi [6]. Do đó, thay đổi chế độ dinh dưỡng theo hướng đa thành phần mới là giải pháp mang tính bền vững [6].

Cơ chế giúp chế độ ăn DASH bảo vệ đường tiết niệu

Chế độ ăn DASH được xây dựng dựa trên việc tăng cường trái cây, rau xanh, các loại đậu hạt, ngũ cốc nguyên hạt và sữa ít béo; đồng thời hạn chế tối đa thịt đỏ, thịt chế biến sẵn, đồ ngọt và muối natri [1], [7], [2]. Khi áp dụng lối sống này, thành phần nước tiểu sẽ có những thay đổi sinh hóa rất tích cực [7], [3].

Rau củ và trái cây dồi dào cung cấp lượng lớn kali và magie, giúp kiềm hóa nước tiểu và gia tăng bài tiết citrate [1], [7], [3]. Citrate là một chất ức chế tự nhiên, liên kết trực tiếp với canxi trong nước tiểu để ngăn cản canxi kết hợp với oxalate tạo thành tinh thể sỏi [1], [3]. Chế độ ăn DASH cũng liên quan trực tiếp đến việc tăng thể tích nước tiểu [7].

Đồng thời, việc hạn chế natri giúp thận giảm tái hấp thu và bài tiết canxi ra nước tiểu [7], [4]. Lượng chất xơ và đạm thực vật dồi dào từ chế độ ăn này cũng được chứng minh có mối liên hệ giúp giảm tỷ lệ gặp tình trạng giảm bài tiết citrate và tăng canxi niệu [1]. Ngoài ra, chế độ ăn DASH còn có tác dụng làm giảm các phản ứng viêm toàn thân trong cơ thể, một yếu tố liên quan mật thiết đến sự hình thành sỏi thận [1].

Bằng chứng khoa học từ các nghiên cứu quy mô lớn

Tác động ngăn ngừa sỏi của chế độ ăn DASH đã được chứng minh qua nhiều công trình nghiên cứu dịch tễ và thử nghiệm lâm sàng thực tế [3], [2].

Một nghiên cứu tiền cứu lớn công bố năm 2009 đã theo dõi chế độ ăn DASH và nguy cơ mắc sỏi thận trên 3 nhóm đối tượng: 45.821 nam giới trong 18 năm, 94.108 phụ nữ lớn tuổi trong 18 năm và 101.837 phụ nữ trẻ tuổi trong 14 năm [2]. Tổng hợp theo dõi trong 50 năm, các nhà nghiên cứu ghi nhận 5.645 trường hợp sỏi thận mới [2].

Kết quả cho thấy nhóm tuân thủ chế độ DASH cao nhất có nguy cơ sỏi thận giảm rõ rệt so với nhóm tuân thủ thấp nhất: tỷ số nguy cơ tương đối ở nam giới là 0,55 (KTC 95%: 0,46 - 0,65), ở phụ nữ lớn tuổi là 0,58 (KTC 95%: 0,49 - 0,68) và ở phụ nữ trẻ là 0,60 (KTC 95%: 0,52 - 0,70) [2]. Đáng chú ý, kết quả giảm nguy cơ này vẫn duy trì ngay cả ở những người có lượng canxi nạp vào thấp hoặc khi loại trừ nhóm người có tăng huyết áp [2].

Năm 2014, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên kéo dài 8 tuần so sánh chế độ ăn DASH kiểm soát năng lượng với chế độ ăn ít oxalate trên 57 bệnh nhân sỏi thận tái phát kèm tăng oxalate niệu (hoàn thành thử nghiệm có 41 người: 21 người nhóm DASH và 20 người nhóm ăn ít oxalate) [3]. Kết quả cho thấy nhóm DASH có xu hướng giảm độ siêu bão hòa canxi oxalate (chênh lệch điểm ước tính: -1,24; KTC 95%: -2,80 đến 0,32) đi kèm với tăng bài tiết magie, citrate và tăng pH nước tiểu [3].

Một tổng quan hệ thống năm 2017 trên 21 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 2.168 người tham gia, theo dõi trung bình 3,2 năm cho thấy tỷ lệ tái phát sỏi canxi trung bình là 15 ca trên 100 người-năm [8]. Trong đó, can thiệp bằng chế độ ăn cho thấy hiệu quả rõ ràng ở nhóm người mới bị sỏi thận lần đầu hơn là nhóm sỏi tái phát nhiều lần [8].

Lợi ích tổng hợp và giới hạn của các bằng chứng

Ưu điểm lớn nhất của mô hình DASH là tạo ra tác động đồng thời lên nhiều yếu tố nguy cơ cùng lúc: vừa giảm canxi niệu nhờ hạn chế muối, vừa tăng citrate và thể tích nước tiểu nhờ tiêu thụ nhiều rau quả [1], [7]. Đây cũng là giải pháp an toàn, chi phí thấp và bảo vệ sức khỏe tim mạch nói chung [5].

Dẫu vậy, bằng chứng khoa học cũng chỉ ra một số giới hạn nhất định. Trong thử nghiệm so sánh DASH với chế độ ăn ít oxalate năm 2014, lượng bài tiết oxalate trong nước tiểu ở nhóm DASH có xu hướng tăng nhẹ (chênh lệch 9,0 mg/ngày; KTC 95%: -1,1 đến 19,1 mg/ngày; P=0,08) do ăn nhiều thực vật [3]. Tuy nhiên, nhờ citrate và magie tăng lên nên mức độ siêu bão hòa hình thành tinh thể sỏi chung vẫn có xu hướng giảm [3].

Bên cạnh đó, các can thiệp đa thành phần phức tạp đôi khi đem lại kết quả không đồng nhất giữa các thử nghiệm [6]. Nghiên cứu tổng quan cho thấy ở những người đã tái phát sỏi từ hai lần trở lên, tỷ lệ tái phát ở nhóm điều chỉnh ăn uống vẫn ở mức khoảng 23 trên 100 người-năm, so với 9 trên 100 người-năm ở nhóm dùng thuốc [8]. Vì thế, dinh dưỡng đơn thuần không thể thay thế hoàn toàn điều trị y khoa khi bệnh đã diễn tiến phức tạp [8].

Những hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn cho người sỏi thận

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng bị sỏi thận canxi thì phải cắt bỏ hoàn toàn các thực phẩm chứa canxi như sữa, phô mai hay sữa chua. Nghiên cứu thực tế khẳng định mức nạp canxi 1.200 mg/ngày kết hợp giảm đạm động vật và giảm muối mang lại hiệu quả ngăn ngừa sỏi vượt trội so với chế độ ăn kiêng canxi còn 400 mg/ngày [4]. Canxi trong bữa ăn sẽ gắn với oxalate ngay trong đường ruột và đào thải qua phân, ngăn không cho oxalate đi vào máu tới thận [4], [3].

Một sai lầm khác là tuyệt đối tránh xa các loại hạt và rau củ vì sợ chứa oxalate [3]. Mặc dù rau củ làm tăng nhẹ bài tiết oxalate, lượng chất xơ, kali và magie đi kèm trong chế độ DASH lại giúp cân bằng và trung hòa nguy cơ này một cách tự nhiên [1], [3].

Nhiều người cũng nghĩ chỉ cần uống một số loại nước ngọt hay nước có ga giải khát là đủ lượng nước lọc. Nghiên cứu cho thấy ở nam giới có thói quen dùng nhiều nước ngọt giải khát, việc cắt giảm loại đồ uống này giúp giảm rõ rệt tỷ lệ tái phát sỏi có triệu chứng với tỷ số nguy cơ 0,83 (KTC 95%: 0,71 - 0,98) [6].

Những ai cần thận trọng khi áp dụng?

Mặc dù chế độ ăn DASH mang lại nhiều lợi ích, không phải ai cũng có thể tự ý áp dụng một cách tùy tiện mà không có hướng dẫn chuyên môn.

Những bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính giai đoạn tiến triển cần đặc biệt thận trọng khi tăng lượng rau củ, quả hạch và các loại đậu. Chế độ ăn DASH chứa lượng kali rất dồi dào, có thể gây biến chứng tăng kali máu nguy hiểm nếu chức năng lọc của thận đã bị suy giảm đáng kể.

Những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị sỏi thận hoặc thuốc hạ huyết áp như thuốc lợi tiểu thiazide, thuốc bổ sung kali citrate cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị [7], [4]. Việc bổ sung dinh dưỡng song song với dược phẩm cần được theo dõi qua các chỉ số xét nghiệm sinh hóa nước tiểu 24 giờ để tránh tình trạng tương tác hoặc làm thay đổi quá mức nồng độ khoáng chất [7], [3].

Gợi ý áp dụng chế độ DASH vào bữa ăn hàng ngày

Để chuyển đổi sang chế độ ăn DASH phòng ngừa sỏi thận hiệu quả, người bệnh có thể thực hiện từng bước thay đổi trong khẩu phần:

  • Tăng cường rau xanh và trái cây tươi: Chia đều vào các bữa ăn trong ngày nhằm cung cấp nguồn kali và magie liên tục, kích thích bài tiết citrate tự nhiên [7], [3]. Ưu tiên các loại rau luộc, quả tươi ít đường.
  • Duy trì lượng canxi vừa phải qua sữa ít béo: Sử dụng sữa tách béo hoặc sữa chua trong bữa ăn để canxi liên kết với oxalate từ thực phẩm ngay tại hệ tiêu hóa [4], [3], [2].
  • Cắt giảm muối natri: Giảm nêm nếm gia vị mặn, hạn chế đồ đóng hộp và thực phẩm chế biến sẵn để giảm bài tiết canxi qua đường tiểu [7], [4], [2].
  • Tiết giảm đạm động vật và thịt đỏ: Hạn chế các loại thịt đỏ, thay thế một phần bằng các loại đậu hạt để giảm gánh nặng toan hóa nước tiểu [1], [7], [2].
  • Uống đủ nước mỗi ngày: Tăng lượng nước lọc uống hàng ngày đã được chứng minh giúp giảm nguy cơ tái phát sỏi tổng hợp (tỷ số nguy cơ 0,45; KTC 95%: 0,24 - 0,84) [6], đồng thời loại bỏ các loại nước ngọt công nghiệp [6], [2].

Chế độ ăn DASH không chỉ là biện pháp kiểm soát huyết áp mà còn là công cụ hiệu quả giúp điều hòa các chỉ số nước tiểu và hạn chế nguy cơ sỏi thận tái phát [1], [2]. Bằng việc duy trì chế độ dinh dưỡng giàu thực vật, giảm natri và uống đủ nước, người bệnh có thể bảo vệ hệ tiết niệu bền vững [6], [2]. Tuy nhiên, nếu có bệnh lý nền mạn tính hoặc từng tái phát sỏi nhiều lần, người bệnh cần luôn trao đổi với bác sĩ để có phác đồ điều trị toàn diện nhất [8].