Chế độ ăn trước điều trị i-ốt phóng xạ (I-131): Cần kiêng gì?

Sau phẫu thuật cắt bỏ toàn bộ tuyến giáp do ung thư, nhiều bệnh nhân bước vào giai đoạn điều trị tiêu giáp bằng i-ốt phóng xạ (I-131). Khi được thông báo phải thực hiện chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt, hầu hết người bệnh đều hoang mang không biết bản thân phải bắt đầu từ đâu, nên tránh những thực phẩm cụ thể nào và việc kiêng khem này kéo dài bao lâu để việc điều trị phát huy hiệu quả tối đa.

Người bệnh chuẩn bị điều trị hoặc xạ hình I-131 cần tuân thủ chế độ ăn giảm i-ốt nghiêm ngặt (LID), giới hạn lượng i-ốt nạp vào cơ thể ở mức không quá 50 microgam mỗi ngày trong khoảng 1 đến 2 tuần trước khi uống thuốc [1, 7]. Bệnh nhân phải kiêng hoàn toàn muối i-ốt, muối biển thô, hải sản, các loại mắm truyền thống chế biến từ tôm cá, đồ ăn chế biến sẵn chứa chất điều vị mặn và cần thay thế bằng muối tinh chế ^[1].

Cơ chế đói i-ốt: Tăng khả năng bắt giữ đồng vị phóng xạ

Tế bào tuyến giáp lành tính còn sót lại hoặc các mô ung thư biểu mô tuyến giáp biệt hóa mang đặc tính sinh học là bắt giữ các phân tử i-ốt tự do trong tuần hoàn máu để phục vụ các chuyển hóa chuyên biệt ^[2]. Khi cơ thể được cung cấp đủ hoặc thừa lượng i-ốt thông qua thực phẩm thường ngày, các thụ thể bắt giữ trên màng tế bào sẽ bị bão hòa.

Mục tiêu cốt lõi của giai đoạn chuẩn bị là giảm thiểu tổng lượng i-ốt toàn cơ thể nhằm loại bỏ sự hấp thu cạnh tranh giữa i-ốt thông thường và đồng vị phóng xạ [2, 3]. Nhờ trạng thái "đói i-ốt" này, lượng I-131 đưa vào cơ thể sẽ được mô đích vận chuyển và giữ lại một cách tối ưu ^[2]. Nếu bệnh nhân không kiêng, i-ốt ổn định từ bữa ăn sẽ chiếm chỗ, làm giảm lượng phóng xạ thâm nhập vào mô tổn thương và khiến phác đồ suy giảm công năng [1, 6].

Các bằng chứng khoa học về hiệu quả đào thải i-ốt

Hiệu quả sinh học của chế độ ăn giảm i-ốt nghiêm ngặt (LID) đã được kiểm chứng rõ nét qua nhiều công trình lâm sàng chuyên sâu.

Trong một nghiên cứu năm 2005 đánh giá việc chuẩn bị ngoại trú trước xạ hình và điều trị I-131, các nhà khoa học đã so sánh tỷ lệ bài tiết i-ốt niệu trên creatinin (I/Cr) giữa chế độ ăn hạn chế i-ốt thông thường (RID) và chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt tự quản lý (LID) ^[3]. Nhóm ăn kiêng RID trong 1 tuần (gồm 210 bệnh nhân) có mức bài tiết trung bình là 182,2 microgam/gCr, hoàn toàn không đạt mức khuyến cáo tối ưu là dưới 100 microgam/gCr ^[3].

Ngược lại, nhóm thực hiện chế độ LID nghiêm ngặt ghi nhận sự sụt giảm rõ rệt: sau 1 tuần (15 bệnh nhân), nồng độ trung bình giảm xuống 119,4 microgam/gCr, và sau 2 tuần (17 bệnh nhân), mức bài tiết chỉ còn 63,1 microgam/gCr ^[3]. Đáng chú ý, tỷ lệ bệnh nhân đạt mốc khuyến cáo (I/Cr < 100 microgam/gCr) chỉ đạt 26% ở nhóm ăn kiêng 1 tuần, nhưng tăng vọt lên 70% khi duy trì đủ 2 tuần ^[3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận 19% bệnh nhân nhóm 1 tuần vẫn còn mức I/Cr vượt 150 microgam/gCr, trong khi không có bất kỳ ai trong nhóm ăn kiêng 2 tuần bị vượt ngưỡng này ^[3].

Tại một khảo sát năm 1988 trên bệnh nhân ngoại trú chuẩn bị chụp quét hoặc điều trị bằng I-131, việc duy trì một chế độ ăn đơn giản khống chế lượng nạp xấp xỉ 50 microgam i-ốt mỗi ngày liên tục trong 4 tuần cho thấy bệnh nhân dễ tuân thủ và có thể làm tăng khả năng bắt giữ phóng xạ của tế bào biểu mô ung thư giáp ^[4].

Năm 2011, một nghiên cứu khác áp dụng phác đồ ăn giảm i-ốt trong 2 tuần cho các bệnh nhân ung thư giáp biệt hóa trước khi dùng I-131 chẩn đoán hoặc điều trị ^[5]. Bệnh nhân được lấy 2 mẫu nước tiểu buổi sáng: mẫu đầu tiên trước khi ăn kiêng và mẫu thứ hai sau 2 tuần thực hiện kiêng khem ngay trước thời điểm dùng thuốc ^[5]. Việc xét nghiệm nồng độ i-ốt niệu giúp đánh giá mức độ cạn kiệt nguồn i-ốt nội sinh của cơ thể theo các phân loại dinh dưỡng của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ^[5].

Thêm vào đó, một công trình năm 2015 trên 101 bệnh nhân sau cắt giáp toàn phần so sánh giữa chế độ LID (47 người) và RID (54 người) qua mẫu nước tiểu 24 giờ sau 2 tuần và 4 tuần, cũng như đo lượng tiêu thụ phóng xạ ở mốc 2 giờ và 24 giờ sau 4 tuần hạn chế ^[6]. Kết quả cho thấy lượng i-ốt niệu ở cả hai nhóm sau 2 và 4 tuần đều nằm trong ngưỡng an toàn chuẩn bị cho điều trị cắt bỏ mô giáp tồn dư bằng phóng xạ, đồng thời lượng hấp thu phóng xạ ở thời điểm 2 giờ và 24 giờ không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê giữa hai chế độ ^[6].

Mặt khác, trong một nghiên cứu năm 2003 trên 55 bệnh nhân bướu giáp không độc để so sánh chế độ ăn kiêng trong 14 ngày (15 bệnh nhân) với việc dùng thuốc lợi tiểu furosemide 40 mg/ngày trong 5 ngày với chế độ ăn không hạn chế (40 bệnh nhân) ^[7]. Kết quả cho thấy nhóm dùng furosemide làm tăng tỷ lệ bắt giữ i-ốt thêm 58,40% so với ban đầu, cao hơn đáng kể so với mức tăng 17,22% ở nhóm chỉ ăn kiêng giảm i-ốt ^[7]. Lượng bài tiết đồng vị phóng xạ qua nước tiểu ở cả hai nhóm ghi nhận mức giảm tương đương nhau (29,45% ở nhóm lợi tiểu so với 21,06% ở nhóm ăn kiêng) ^[7].

Phân tích hàm lượng i-ốt trong gia vị thường dùng

Gia vị nêm nếm là nguy cơ tiềm ẩn lớn nhất phá vỡ hiệu quả ăn kiêng. Nghiên cứu năm 2018 kiểm tra hàm lượng i-ốt trong muối và các loại nước chấm, gia vị truyền thống đã đem lại những phát hiện có tính ứng dụng cao ^[1].

Kết quả phân tích bằng khối phổ plasma cảm ứng (ICP-MS) cho thấy sự chênh lệch khổng lồ giữa các loại muối: muối biển phơi nắng tự nhiên (solar sea salts) chứa lượng i-ốt trung bình lên tới 434 ± 73,6 microgam/100g, trong khi muối tinh chế (refined salts) chỉ chứa lượng vết cực nhỏ là 0,033 ± 0,05 microgam/100g ^[1].

Đồng thời, các loại sốt đậu tương, nước tương và tương ớt Gochujang được sản xuất hoặc nêm bằng muối tinh chế có lượng i-ốt rất thấp (lần lượt là 0,010; 0,044; 0,002 microgam/100g) và được xác nhận là an toàn cho thực đơn giảm i-ốt ^[1]. Trái lại, các chế phẩm mắm tôm và mắm cá (Jeots) chứa lượng i-ốt dồi dào, lần lượt là 41,3 ± 4,2 và 24,8 ± 4,5 microgam/100g, do đó là những thực phẩm cấm kỵ hàng đầu ^[1].

Rào cản tâm lý và hiểu lầm thường gặp khi ăn kiêng

Một nghiên cứu định tính năm 2020 phỏng vấn sâu 28 người bệnh ung thư biểu mô tuyến giáp biệt hóa tại 3 trung tâm điều trị đã hé mở nhiều áp lực vô hình ^[8]. Dù tất cả đều hiểu rằng việc kiêng i-ốt là thiết yếu để nâng cao cơ hội điều trị, phần lớn người bệnh lại có xu hướng tự kiêng khem quá mức so với chỉ dẫn chuyên môn ^[8].

Bệnh nhân thường xuyên cảm thấy bối rối trước danh mục đồ ăn được phép hoặc không được phép sử dụng ^[8]. Nỗi lo phạm phải sai lầm khiến việc chọn lựa thực phẩm, kiểm tra thành phần nhãn mác và nấu nướng biến thành gánh nặng thường trực, tác động tiêu cực tới cả thể chất lẫn tâm lý ^[8].

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "phải nhịn đói hoặc cắt giảm hoàn toàn calo". Thực tế, kiêng i-ốt không đồng nghĩa với kiêng dinh dưỡng. Bệnh nhân hoàn toàn có thể duy trì năng lượng và dưỡng chất đầy đủ nếu biết tự chế biến các món tươi sống tại nhà với các gia vị thích hợp.

Giải pháp cho bệnh nhân đặc biệt và đối tượng cần thận trọng

Đối với những bệnh nhân không thể tự ăn qua đường miệng, việc kiểm soát i-ốt còn phức tạp hơn do thiếu vắng các chế phẩm nuôi ăn công nghiệp đáp ứng tiêu chuẩn này ^[2]. Một nghiên cứu năm 1994 đã xây dựng công thức dung dịch nuôi ăn qua ống thông tự chế biến tại nhà từ các nguyên liệu sẵn có nhằm phục vụ một bệnh nhân tái phát ung thư giáp sau phẫu thuật ^[2].

Công thức này cung cấp đầy đủ dưỡng chất và chỉ chứa 18,2 microgam i-ốt trên mỗi 1000 kcal ^[2]. Sau 15 ngày áp dụng, mức bài tiết i-ốt qua nước tiểu 24 giờ của người bệnh đã giảm mạnh từ 378 microgam xuống chỉ còn 13 microgam, chứng minh tính khả thi của việc thiết kế bữa ăn chuẩn hóa ngay tại nhà cho người có chỉ định đặc thù ^[2].

Mặc dù mang lại lợi ích chuẩn bị, chế độ này chỉ mang tính tạm thời. Những người cao tuổi, người có bệnh nền suy dinh dưỡng hoặc suy kiệt cần được chuyên gia y tế tính toán lượng calo cẩn thận để tránh suy kiệt trong thời gian kiêng.

Hướng dẫn thực hành chế biến và xây dựng thực đơn

Để đạt đích điều trị tốt nhất mà vẫn bảo toàn thể trạng, người bệnh có thể áp dụng các bước thực tế sau:

• Thời gian và mức giới hạn: Thực hiện kiêng từ 1 đến 2 tuần trước ngày uống I-131 theo chỉ định cụ thể của cơ sở y tế [2, 4]. Mục tiêu là giữ lượng nạp dưới hoặc bằng 50 microgam i-ốt/ngày [1, 7].
• Lựa chọn muối và gia vị: Thay thế toàn bộ muối ăn thường ngày, muối biển hạt thô bằng muối tinh chế không bổ sung i-ốt ^[1]. Loại bỏ triệt để các loại mắm tôm, mắm tép, nước mắm cá ^[1]. Có thể tự chế biến các món kho, nấu nhạt hoặc dùng nước tương đậu nành gia công với muối tinh ^[1].
• Nhóm thực phẩm cần kiêng: Không ăn rong biển, tảo biển, các loại cá biển, tôm, mực, cua biển và thực phẩm chế biến sẵn không rõ loại muối sử dụng.
• Tận dụng thực phẩm tươi sống: Ăn các loại thịt gia súc, gia cầm tươi, các loại hạt, rau củ quả tự nhiên mua tươi và tự nấu nướng trực tiếp tại nhà. Đọc kỹ nhãn thực phẩm chế biến sẵn để tránh các chất phụ gia chứa i-ốt.

Chế độ ăn giảm i-ốt là mắt xích chuẩn bị mang tính quyết định trước xạ trị I-131, giúp mô giáp và mô ung thư hấp thụ đồng vị phóng xạ triệt để. Tuy nhiên, việc ăn kiêng cần được hiểu đúng, tránh kiêng khem cực đoan gây suy sụp sức khỏe. Bệnh nhân nên trao đổi kỹ với bác sĩ điều trị để có hướng dẫn dinh dưỡng cá nhân hóa, khoa học và an toàn.