Chế độ Địa Trung Hải so với DASH: thực đơn nào hạ áp tốt hơn?

Tăng huyết áp là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các biến cố tim mạch nguy hiểm. Khi tìm kiếm giải pháp kiểm soát huyết áp không dùng thuốc, hai cái tên phổ biến nhất luôn được nhắc đến là thực đơn DASH và chế độ ăn Địa Trung Hải. Nhiều người băn khoăn liệu đâu mới là lựa chọn đem lại hiệu quả hạ áp vượt trội hơn trong thực tế.

Xét riêng về hiệu quả hạ chỉ số huyết áp trực tiếp trong các thử nghiệm lâm sàng, chế độ ăn DASH chiếm ưu thế rõ rệt hơn so với Địa Trung Hải ^[1]. Tuy nhiên, chế độ ăn Địa Trung Hải lại thể hiện thế mạnh bảo vệ toàn diện về phòng ngừa tử vong và biến cố tim mạch dài hạn [4, 6].

Cơ chế tác động: Vì sao hai thực đơn cùng hạ áp?

Cả hai chế độ ăn đều hướng đến mục tiêu chung là tăng cường sức khỏe tim mạch thông qua nguồn thực phẩm tự nhiên dồi dào. Cả chế độ ăn Địa Trung Hải và DASH đều tập trung vào việc tiêu thụ nhiều ngũ cốc nguyên hạt, trái cây, rau xanh, đồng thời hạn chế các yếu tố bất lợi như natri, chất béo bão hòa và đường bổ sung ^[2].

Dù có điểm chung, trọng tâm can thiệp của từng chế độ lại có sự khác biệt rõ nét. Chế độ DASH vốn là một can thiệp dinh dưỡng được thiết kế chuyên biệt nhằm kiểm soát huyết áp thông qua việc tối ưu khoáng chất và giới hạn natri chặt chẽ ^[2]. Trong khi đó, chế độ Địa Trung Hải chú trọng nhiều hơn vào chất lượng chất béo, đặc biệt là nguồn chất béo không bão hòa từ dầu ô liu hoặc các loại hạt ^[2].

Yếu tố di truyền cũng quyết định một phần mức độ đáp ứng của cơ thể với từng chế độ ăn. Các nghiên cứu chỉ ra rằng ở chế độ DASH, phản ứng hạ áp khi thay đổi lượng muối phụ thuộc vào các gen như angiotensinogen, thụ thể beta2-adrenergic và kallikrein ^[2]. Ngược lại, thực đơn Địa Trung Hải can thiệp mạnh vào các nguy cơ tim mạch qua cơ chế điều hòa biểu hiện gen liên quan đến béo phì và tiểu đường như FTO hoặc MC4R, đồng thời giúp người mang biến thể gen MLXIPL giảm chất béo trung tính triglyceride ^[2].

Bằng chứng lâm sàng: DASH hạ chỉ số huyết áp mạnh hơn

Khi đặt lên bàn cân thử nghiệm lâm sàng đối chứng, số liệu đo lường thực tế cho thấy DASH có mức giảm huyết áp sâu hơn.

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp tổng hợp từ 30 thử nghiệm lâm sàng trên 5.545 người lớn (gồm cả người có huyết áp bình thường và người tăng huyết áp) đã đánh giá toàn diện hiệu quả của DASH ^[1]. Kết quả cho thấy so với nhóm ăn đối chứng, chế độ DASH giúp giảm trung bình 3,2 mm Hg huyết áp tâm thu (khoảng tin cậy 95%; p < 0,001) và giảm 2,5 mm Hg huyết áp tâm thu (p < 0,001) ^[1]. Hiệu quả hạ huyết áp này thể hiện rõ rệt ở cả người huyết áp bình thường lẫn người đã mắc bệnh ^[1]. Đáng chú ý, mức giảm huyết áp tâm thu ghi nhận cao hơn ở các thử nghiệm có lượng natri tiêu thụ trên 2400 mg/ngày so với mức dưới hoặc bằng 2400 mg/ngày ^[1]. Đồng thời, những người dưới 50 tuổi có mức giảm cả huyết áp tâm thu lẫn tâm trương sâu hơn nhóm người lớn tuổi ^[1].

Đối với chế độ ăn dạng Địa Trung Hải, một phân tích gộp trước đó khi so sánh với chế độ ăn chuẩn và tất cả các can thiệp ăn kiêng tích cực khác cũng ghi nhận sự sụt giảm huyết áp có ý nghĩa thống kê ^[1]. Tuy nhiên, mức giảm trung bình khiêm tốn hơn: giảm 1,5 mm Hg huyết áp tâm thu (p = 0,035) và giảm 0,9 mm Hg huyết áp tâm trương (p = 0,002) ^[1]. Khi so sánh riêng với chế độ ăn thông thường, Địa Trung Hải giúp hạ cả hai chỉ số huyết áp ^[1]. Dẫu vậy, khi so sánh với các can thiệp ăn kiêng tích cực khác hoặc chế độ ăn ít béo, Địa Trung Hải không cho thấy sự sụt giảm huyết áp tâm thu và tâm trương ^[1]. Điểm sáng là chế độ này đem lại mức hạ huyết áp tâm trương tốt hơn ở những thử nghiệm có huyết áp tâm thu ban đầu từ 130 mm Hg trở lên ^[1].

Bức tranh dài hạn: Địa Trung Hải vượt trội ở biến cố tim mạch

Mặc dù DASH giành phần thắng về con số giảm áp trước mắt, các nghiên cứu theo dõi dài hạn lại ghi nhận ưu thế của Địa Trung Hải trong việc giảm biến cố tử vong và bệnh tim mạch nặng.

Nghiên cứu đoàn hệ ATTICA theo dõi 2.020 người trưởng thành khỏe mạnh (độ tuổi trung bình 45,2) trong suốt 10 năm tại Hy Lạp ^[3]. Kết quả cho thấy nhóm tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải cao nhất có tỷ lệ mắc bệnh tim mạch 10 năm chỉ là 3,1%, trong khi nhóm tuân thủ thấp nhất lên tới 33% (tương đương một phần ba) ^[3]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu, nhóm ăn theo Địa Trung Hải cao nhất giảm nguy cơ mắc bệnh tim mạch 10 năm tới 4 lần so với nhóm thấp nhất (HR hiệu chỉnh: 4,52; khoảng tin cậy 95%: 1,76 - 11,63) ^[3]. Ngược lại, nhóm có điểm DASH cao nhất và thấp nhất lại có tỷ lệ mắc bệnh tim mạch tương đương nhau (15,3% so với 14,7%; p = 0,842), không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nguy cơ (HR: 1,05; khoảng tin cậy 95%: 0,69 - 1,60) ^[3].

Xu hướng này tiếp tục được ghi nhận trong nghiên cứu Sức khỏe Phụ nữ (Women's Health Initiative) trên 93.122 phụ nữ sau mãn kinh với thời gian theo dõi trung bình 10,5 năm ^[4]. Phụ nữ tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải mức cao nhất giảm 36% nguy cơ đột tử do tim so với mức thấp nhất (HR: 0,64; khoảng tin cậy 95%: 0,43 - 0,94) ^[4]. Ngược lại, điểm số DASH không cho thấy mối liên quan có ý nghĩa với nguy cơ đột tử do tim trong đoàn hệ này ^[4]. Dù vậy, các tác giả lưu ý rằng lượng muối nạp vào - vốn là thành phần cốt lõi của DASH - chưa được thu thập đầy đủ qua bảng hỏi tần suất thực phẩm ^[4].

Về tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân, dữ liệu từ 28.905 người tham gia khảo sát NHANES tại Mỹ (theo dõi trung vị 6,3 năm với 2.598 ca tử vong) chỉ ra rằng tuân thủ tốt chế độ Địa Trung Hải giúp giảm nguy cơ tử vong chung (HR hiệu chỉnh: 0,74; khoảng tin cậy 95%: 0,66 - 0,83; p < 0,001), áp dụng trên cả người có dung nạp đường bình thường, tiền tiểu đường và tiểu đường ^[5]. DASH đơn độc không cho thấy liên quan này trên toàn bộ mẫu ^[5]. Tuy nhiên, việc kết hợp đồng thời cả hai chế độ (điểm DASH >2 và điểm Địa Trung Hải >3) giúp giảm 29% nguy cơ tử vong ở bệnh nhân tiểu đường (HR hiệu chỉnh: 0,71; khoảng tin cậy 95%: 0,52 - 0,99; p = 0,042) ^[5].

Những khoảng trống và hiểu lầm phổ biến

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần bắt đầu ăn DASH hay Địa Trung Hải thì chắc chắn sẽ ngăn ngừa được hoàn toàn nguy cơ tăng huyết áp mới xuất hiện. Thực tế không hoàn toàn đơn giản như vậy.

Một nghiên cứu theo dõi 2.706 người trưởng thành không bị tăng huyết áp ban đầu tại Tehran trong thời gian trung vị 7,4 năm ghi nhận 599 ca mắc mới huyết áp cao ^[6]. Kết quả phân tích cho thấy việc tuân thủ các thực đơn Địa Trung Hải, DASH hay MIND đều không có mối liên hệ tổng thể có ý nghĩa thống kê với việc giảm tỷ lệ mới mắc tăng huyết áp ^[6]. Điểm ngoại lệ duy nhất là chế độ DASH cho thấy khả năng giảm nguy cơ ở nhóm có chỉ số khối cơ thể (BMI) bình thường (HR: 0,84; khoảng tin cậy 95%: 0,71 - 0,98; p = 0,031), nhưng mối liên hệ này không còn ý nghĩa khi chia theo các phân vị điểm số ^[6].

Một thực tế khác là tỷ lệ kiên trì áp dụng các thực đơn này trong cộng đồng còn rất thấp. Khảo sát cắt ngang trên 12.948 người dân Tây Ban Nha cho thấy trong nhóm đã được chẩn đoán tăng huyết áp, chỉ có 17,3% tuân thủ tốt chế độ DASH và 17,2% tuân thủ tốt chế độ Địa Trung Hải ^[7]. Dù 60% bệnh nhân cho biết có nhận và làm theo chế độ ăn được kê đơn, sự tuân thủ ở nhóm biết bệnh và nhóm chưa được chẩn đoán bệnh gần như tương đương nhau ^[7].

Nhóm người bệnh cần đặc biệt thận trọng

Mặc dù đem lại lợi ích rộng rãi cho dân số chung, các chế độ ăn này không phải là chiếc chìa khóa vạn năng cho mọi bệnh nhân. Người mắc các bệnh lý chuyển hóa nặng cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi thay đổi thực đơn.

Cụ thể, nghiên cứu đa quốc gia DIET-HD trên 9.757 bệnh nhân suy thận đang chạy thận nhân tạo (theo dõi trung vị 2,7 năm với 2.087 ca tử vong) cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải và DASH không giúp làm giảm tỷ lệ tử vong chung hay tử vong do tim mạch ở nhóm bệnh nhân này ^[8]. Tỷ số nguy cơ tử vong tim mạch ở nhóm tuân thủ Địa Trung Hải cao nhất là 1,14 (khoảng tin cậy 95%: 0,90 - 1,43) và ở nhóm DASH cao nhất là 1,19 (khoảng tin cậy 95%: 0,99 - 1,43) ^[8].

Đối với bệnh nhân lọc máu trẻ tuổi (dưới hoặc bằng 60 tuổi), điểm DASH cao có liên quan tới việc giảm tử vong chung (HR: 0,70; khoảng tin cậy 95%: 0,53 - 0,94), nhưng tác dụng này hoàn toàn không xuất hiện ở người lớn tuổi ^[8]. Vì vậy, người mắc bệnh thận mạn hoặc đang chạy thận nhân tạo cần có sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ dinh dưỡng để tránh tình trạng rối loạn điện giải do ăn quá nhiều rau quả giàu kali hay photpho.

Gợi ý áp dụng thực đơn vào bữa cơm hàng ngày

Dựa trên các bằng chứng khoa học, người đang có chỉ số huyết áp cao có thể linh hoạt kết hợp thế mạnh của cả hai phương pháp để tối ưu hóa sức khỏe.

Nếu mục tiêu trước mắt là hạ nhanh các chỉ số huyết áp tâm thu và tâm trương, việc tập trung vào nguyên tắc của DASH là lựa chọn ưu tiên. Bạn cần chủ động cắt giảm lượng muối nêm nếm trong chế biến, hạn chế nước mắm, nước tương chấm ngoài và tránh xa các loại thực phẩm đóng hộp chứa nhiều natri [1, 5]. Tăng cường các món luộc, hấp từ rau củ quả và chuyển đổi dần sang các loại ngũ cốc nguyên hạt để tối ưu lượng chất xơ cùng vi chất ^[2].

Để phòng ngừa biến cố tim mạch và nâng cao tuổi thọ lâu dài, hãy tích hợp thêm các tinh hoa của chế độ Địa Trung Hải. Người nội trợ có thể bổ sung nguồn chất béo lành mạnh bằng cách dùng dầu ô liu cho các món salad hoặc trộn nhẹ, đồng thời thêm vào khẩu phần ăn phụ một nắm nhỏ các loại hạt như hạnh nhân, óc chó ^[2]. Sự phối hợp hài hòa giữa việc kiểm soát natri nghiêm ngặt kiểu DASH và duy trì nguồn chất béo tốt kiểu Địa Trung Hải sẽ mang lại lợi ích toàn diện nhất cho thành mạch ^[5].

Dù áp dụng thực đơn nào, việc thay đổi chế độ dinh dưỡng chỉ là một phần trong kế hoạch điều trị. Người bệnh đang sử dụng thuốc huyết áp tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc và cần định kỳ kiểm tra huyết áp, thăm khám với bác sĩ chuyên khoa để có phác đồ can thiệp phù hợp nhất với thể trạng cá nhân.