Chế độ MIND và ung thư: Có giảm được nguy cơ mắc bệnh?

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp

Nhiều người quan tâm chế độ ăn MIND vốn thiết kế chống suy giảm nhận thức có ngừa được ung thư hay không. Thắc mắc phổ biến tập trung vào việc mô hình ăn uống này tác động ra sao đến các bệnh lý tiêu hóa và khối u ác tính. Chế độ MIND kết hợp giữa chế độ Địa Trung Hải và DASH, ưu tiên rau xanh, quả mọng, ngũ cốc nguyên hạt, dầu ô liu và hạn chế mỡ động vật, đồ ngọt.

Dữ liệu khoa học hiện tại chưa ghi nhận nghiên cứu dịch tễ trực tiếp về tỷ lệ mắc ung thư tiêu hóa ở nhóm tuân thủ MIND trong nguồn trích dẫn được cung cấp. Bằng chứng hiện có chỉ phản ánh mối liên quan giữa chế độ MIND với bệnh viêm ruột (yếu tố nguy cơ đường tiêu hóa), ung thư vú và khối u thần kinh đệm [1, 2].

Cơ chế tác động sinh học

Chế độ MIND gồm mười nhóm thực phẩm có lợi và năm nhóm thực phẩm không lành mạnh ^[1]. Cơ chế bảo vệ đường tiêu hóa và mô cơ thể được giải thích qua việc kiểm soát phản ứng viêm toàn thân và các rối loạn chuyển hóa ^[1].

Các chất chống oxy hóa tự nhiên và chất xơ dồi dào trong khẩu phần giúp cải thiện các chỉ số sinh học tích hợp trong cơ thể ^[1]. Quá trình phân tích trung gian sinh học cho thấy tình trạng chuyển hóa và phản ứng viêm chịu trách nhiệm giải thích từ 5,5% đến 15,9% tác động giảm nguy cơ viêm đường tiêu hóa ^[1].

Bằng chứng dịch tễ về viêm ruột

Một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu quy mô lớn năm 2024 tại Anh đã làm rõ tác động của chế độ MIND lên nguy cơ viêm ruột (IBD) ^[1]. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu từ 187.490 người tham gia trong cơ sở dữ liệu UK Biobank, không mắc viêm ruột tại thời điểm bắt đầu ^[1]. Dữ liệu khẩu phần thu thập qua bảng hỏi nhắc lại 24 giờ qua mạng trực tuyến, chia điểm tuân thủ thành 3 nhóm (tertile) ^[1].

Sau thời gian theo dõi trung bình 10,7 năm, các nhà khoa học ghi nhận 825 ca mắc viêm ruột mới, gồm 250 ca bệnh Crohn (CD) và 575 ca viêm loét đại tràng (UC) ^[1]. Độ tuổi trung bình của người tham gia là 56,2 tuổi; nữ giới chiếm 55,0% ^[1]. Kết quả phân tích mô hình rủi ro tỷ lệ Cox cho thấy nhóm tuân thủ cao nhất có nguy cơ mắc viêm ruột thấp hơn 26% so với nhóm thấp nhất (HR = 0,74; KHOẢNG TIN CẬY 95%: 0,62-0,90; p = 0,002) ^[1]. Nguy cơ mắc bệnh Crohn giảm 34% (HR = 0,66; KHOẢNG TIN CẬY 95%: 0,47-0,94; p = 0,022) và viêm loét đại tràng giảm 22% (HR = 0,78; KHOẢNG TIN CẬY 95%: 0,62-0,98; p = 0,031) ^[1].

Bằng chứng dịch tễ trên bệnh ung thư

Về bệnh ung thư, tổng quan phạm vi năm 2025 tổng hợp ba nghiên cứu bệnh chứng tại Iran về ung thư vú và hai nghiên cứu về u thần kinh đệm (loại u não ác tính phổ biến nhất ở người lớn) tại Tehran (Iran) và Bắc Kinh (Trung Quốc) ^[2]. Đối với ung thư vú, hai nghiên cứu chỉ ra mối liên quan có ý nghĩa thống kê còn một nghiên cứu không ghi nhận ^[2].

Cụ thể, nghiên cứu năm 2022 tại Iran so sánh 136 ca bệnh ung thư vú và 272 ca đối chứng ở phụ nữ từ 30 tuổi trở lên [2, 4]. Kết quả cho thấy nhóm có điểm tuân thủ MIND cao nhất (điểm > 22,62) giảm 45% nguy cơ mắc bệnh so với nhóm thấp nhất (điểm < 19,41) trong mô hình điều chỉnh đầy đủ (OR = 0,55; KHOẢNG TIN CẬY 95%: 0,32-0,96; p xu hướng = 0,021) ^[3]. Nhóm phụ nữ từng phá thai tuân thủ MIND cao nhất có tỷ lệ mắc bệnh giảm tới 85% (OR = 0,15; KHOẢNG TIN CẬY 95%: 0,04-0,52) ^[3]. Một nghiên cứu khác gồm 350 ca bệnh và 700 ca đối chứng cũng ghi nhận nhóm tuân thủ cao nhất giảm 50% nguy cơ (OR = 0,50; KHOẢNG TIN CẬY 95%: 0,34-0,72) ^[2].

Trái lại, một nghiên cứu bệnh chứng bệnh viện năm 2021 tại Iran trên 150 phụ nữ mắc ung thư vú mới phát hiện và 150 người đối chứng khỏe mạnh dùng bảng hỏi tần suất thực phẩm 147 món lại cho kết quả khác ^[4]. Sau khi hiệu chỉnh các biến số gây nhiễu, điểm ăn MIND không có mối liên quan có ý nghĩa thống kê với nguy cơ ung thư vú (OR = 1,32; KHOẢNG TIN CẬY 95%: 0,31-5,64; p xu hướng = 0,633) [2, 5]. Phân tích riêng trên nhóm tiền mãn kinh hay sau mãn kinh đều không cho thấy sự khác biệt ^[4].

Giới hạn của các bằng chứng

Các dữ liệu dịch tễ hiện tại tồn tại nhiều giới hạn phương pháp luận. Các nghiên cứu đánh giá ung thư hiện có đều mang thiết kế bệnh chứng ^[2]. Thiết kế này không thể xác lập mối quan hệ nhân quả và rất dễ gặp phải sai số lựa chọn mẫu hoặc sai số nhớ lại khi đối tượng tự thuật lại khẩu phần ăn trong quá khứ ^[2].

Ngoài ra, nguồn dữ liệu chưa có báo cáo dịch tễ trực tiếp về nguy cơ các khối u ác tính đường tiêu hóa như ung thư thực quản, dạ dày hay đại trực tràng. Bằng chứng mạnh nhất về đường tiêu hóa đến nay mới dừng ở việc giảm tỷ lệ viêm ruột mạn tính (Crohn và viêm loét đại tràng) trên đoàn hệ người lớn tại Anh ^[1]. Kết quả ở quần thể cụ thể cũng khó ngoại suy hoàn toàn cho các chủng tộc khác.

Hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng chế độ ăn MIND có thể điều trị hoặc phòng ngừa tuyệt đối mọi loại bệnh ung thư. Đây là quan điểm chưa đúng về mặt y học. Chế độ ăn uống chỉ là một phần của lối sống, không thể thay thế cho các biện pháp tầm soát ung thư định kỳ hay phác đồ y khoa chính thống.

Một hiểu lầm khác là việc áp dụng thực đơn phòng ngừa thần kinh này sẽ mang lại tác động đồng nhất trên mọi cơ quan. Bằng chứng cho thấy tác động giảm rủi ro bệnh lý có sự phân hóa theo giới tính, tình trạng nội tiết, tiền sử bệnh lý và vị trí cơ quan đích [2, 4].

Đối tượng cần thận trọng

Người mắc bệnh tiêu hóa cấp tính hoặc bệnh nhân ung thư đường tiêu hóa đang trong giai đoạn điều trị tích cực cần thận trọng. Lượng lớn rau xanh, đậu và ngũ cốc nguyên hạt giàu chất xơ từ khẩu phần MIND có thể gây đầy hơi, khó tiêu hoặc cản trở hấp thu nếu hệ tiêu hóa đang bị tổn thương cơ học nghiêm trọng.

Người có bệnh nền mạn tính, rối loạn chuyển hóa phức tạp hoặc đang dùng thuốc đặc trị cần tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ điều trị và chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng. Tuyệt đối không tự ý thay đổi thực đơn ăn kiêng cực đoan để trị bệnh.

Áp dụng chế độ ăn vào thực tế

Để ứng dụng các nguyên tắc tích cực từ chế độ MIND, khẩu phần ăn hàng ngày cần ưu tiên bổ sung thực phẩm tươi sạch tự nhiên. Tăng cường các loại rau lá xanh đậm, rau củ quả tươi, ngũ cốc thô và các loại hạt vào các bữa ăn chính. Thay thế mỡ động vật bằng dầu thực vật lành mạnh như dầu ô liu.

Hạn chế tiêu thụ thịt đỏ, thức ăn chế biến sẵn, đồ chiên rán nhiều dầu mỡ và đồ ngọt công nghiệp. Chế biến món ăn đơn giản theo phương pháp hấp, luộc để bảo toàn vi chất. Kết hợp chế độ ăn cùng lối sống năng động, không hút thuốc lá và hạn chế bia rượu để tối ưu hóa sức khỏe toàn diện.

Lời khuyên cân bằng

Chế độ ăn MIND mang lại nhiều tác động tích cực trong việc giảm phản ứng viêm toàn thân và hạ thấp nguy cơ mắc các bệnh lý viêm ruột mạn tính ^[1]. Mặc dù bằng chứng trên bệnh ung thư còn nhiều kết quả trái chiều và cần thêm nghiên cứu đoàn hệ lớn để xác nhận, việc duy trì một chế độ ăn thực vật lành mạnh luôn là nền tảng tốt cho sức khỏe [2, 5]. Người dân nên thực hành dinh dưỡng cân bằng và chủ động tầm soát y tế định kỳ theo chỉ dẫn của bác sĩ.