Low-carb và Địa Trung Hải: phương pháp nào bảo vệ tim tốt hơn?

Chế độ ăn ít tinh bột (Low-carb) và chế độ ăn Địa Trung Hải hiện là hai xu hướng dinh dưỡng thu hút nhiều sự quan tâm nhất trong cộng đồng người muốn giảm cân và bảo vệ tim mạch ^[1]. Nhiều người băn khoăn liệu việc cắt giảm tối đa tinh bột hay chuyển sang ăn nhiều dầu ô liu, cá béo và rau củ sẽ đem lại lợi ích tim mạch vượt trội hơn [5, 7].

Xét trên các bằng chứng lâm sàng về biến cố tim mạch mạch vành và khả năng duy trì lâu dài, chế độ ăn Địa Trung Hải chiếm ưu thế rõ ràng hơn so với Low-carb [2, 5]. Chế độ ăn Low-carb có thể mang lại hiệu quả giảm cân và hạ đường huyết nhanh trong ngắn hạn, nhưng Địa Trung Hải lại chứng minh được khả năng ngăn ngừa xơ vữa động mạch và giảm tỷ lệ tử vong do nhồi máu cơ tim [2, 3, 5].

Cơ chế tác động đến hệ tim mạch

Chế độ ăn Địa Trung Hải tập trung vào chất béo không bão hòa đơn từ dầu ô liu nguyên chất, axit béo từ cá béo, cùng lượng lớn chất xơ và chất chống oxy hóa từ rau, trái cây, các loại hạt và ngũ cốc nguyên hạt [2, 3]. Cấu trúc dinh dưỡng này trực tiếp giúp cải thiện chuyển hóa lipid, giảm phản ứng viêm và hạn chế quá trình dày lên của thành động mạch ^[2].

Trong khi đó, Low-carb hoạt động chủ yếu bằng cách hạn chế carbohydrate, buộc cơ thể sử dụng chất béo làm nguồn năng lượng chính ^[1]. Cách ăn này giúp giảm nhanh cân nặng, hạn chế đường huyết tăng vọt và cải thiện triglyceride trong ngắn hạn [2, 7]. Tuy nhiên, việc hạn chế carbohydrate trong thời gian dài thường khó duy trì, đồng thời dễ dẫn đến nguy cơ các chỉ số tim mạch quay trở lại mức ban đầu sau giai đoạn thích nghi ^[3].

Nghiên cứu CORDIOPREV: Địa Trung Hải đẩy lùi xơ vữa mạch vành

Thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên CORDIOPREV công bố năm 2021 đã đánh giá tác động trực tiếp của chế độ ăn lên tiến triển xơ vữa động mạch ở 1.002 bệnh nhân mắc bệnh mạch vành ^[2]. Các đối tượng được phân ngẫu nhiên theo chế độ ăn Địa Trung Hải (35% chất béo, 22% axit béo không bão hòa đơn, dưới 50% carbohydrate) hoặc chế độ ăn ít béo giàu carbohydrate phức hợp (28% chất béo, trên 55% carbohydrate) ^[2].

Tổng cộng 939 bệnh nhân hoàn thành đánh giá độ dày lớp nội trung mạc động mạch cảnh (IMT-CC) bằng siêu âm tại thời điểm ban đầu, sau 5 năm và 7 năm theo dõi ^[2]. Kết quả cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải làm giảm độ dày IMT-CC ở mốc 5 năm (-0,027 mm; p < 0,001) và duy trì hiệu quả bảo vệ ở mốc 7 năm (-0,031 mm; p < 0,001) so với ban đầu ^[2]. Chiều cao mảng xơ vữa động mạch cảnh tối đa cũng giảm rõ rệt ở nhóm Địa Trung Hải, trong khi nhóm ăn ít béo không ghi nhận sự thay đổi này ^[2].

Bằng chứng dịch tễ và biến cố lâm sàng: Khác biệt ở đích đến

Tổng quan y khoa công bố năm 2009 chỉ ra rằng các chế độ ăn cắt giảm carbohydrate như Atkins, Zone hay South Beach dù hiệu quả trong giảm cân nhưng thiếu bằng chứng về việc cải thiện các biến cố lâm sàng thực sự ở người bệnh ^[4]. Ngược lại, chế độ ăn Địa Trung Hải sở hữu kho dữ liệu đồ sộ chứng minh khả năng giảm đáng kể tỷ lệ tử vong và biến cố nhồi máu cơ tim gây tử vong hoặc không tử vong ^[4].

Nhiều hiệp hội chuyên môn đã đưa chế độ ăn Địa Trung Hải vào hướng dẫn phòng ngừa bệnh tim mạch nhờ năng lực cải thiện sức khỏe chuyển hóa tim và giảm thiểu biến cố tim mạch lâm sàng ^[5]. Hướng dẫn năm 2024 cũng nhấn mạnh bằng chứng khoa học hiện tại còn rất thiếu về hiệu quả bảo vệ lâu dài của chế độ ăn Low-carb hoặc Very Low-carb đối với nguy cơ tim mạch và các kết cục tim mạch biến cố ^[5].

Hiệu quả kiểm soát đường huyết và các chỉ số chuyển hóa

Một phân tích tổng hợp mạng năm 2019 trên 10 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên ở bệnh nhân đái tháo đường típ 2 so sánh 5 kiểu ăn uống cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải mang lại lợi ích nổi bật so với chế độ ăn ít chất béo ^[6]. Cụ thể, chế độ ăn Địa Trung Hải giúp hạ chỉ số HbA1c (-0,45%), giảm đường huyết lúc đói (-1,24 mmol/L), giảm cân nặng (-1,18 kg) và vòng eo (-0,73 cm) ^[6]. Đồng thời, các yếu tố nguy cơ tim mạch cũng được cải thiện: tăng cholesterol HDL (+0,07 mmol/L), hạ cholesterol toàn phần (-0,17 mmol/L) và hạ triglyceride (-0,21 mmol/L) ^[6].

Một phân tích gộp năm 2013 trên 20 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên (gồm 3.073 bệnh nhân phân tích cuối cùng) ở người đái tháo đường típ 2 cũng ghi nhận cả Low-carb và Địa Trung Hải đều cải thiện đường huyết ^[7]. Tuy nhiên, mức giảm chỉ số HbA1c ở chế độ ăn Địa Trung Hải đạt -0,47% (p < 0,00001), vượt trội so với mức -0,12% (p = 0,04) của nhóm Low-carb ^[7]. Chế độ ăn Địa Trung Hải cũng giúp giảm cân nặng tốt hơn (-1,84 kg; p < 0,00001) so với Low-carb (-0,69 kg; p = 0,21) ^[7].

Ở thanh thiếu niên đái tháo đường típ 1, thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2024 theo dõi 40 người trong 6 tháng ghi nhận cả Low-carb và Địa Trung Hải đều an toàn ^[8]. Tỷ lệ thời gian đường huyết đạt mục tiêu tăng từ 47% lên 58% ở nhóm Low-carb và từ 52% lên 64% ở nhóm Địa Trung Hải ^[8]. Nhóm Low-carb giảm thời gian đường huyết tăng cao trên 13,9 mmol/L tốt hơn nhóm Địa Trung Hải (-10% so với -2%, p = 0,005), với mức cải thiện HbA1c lần lượt là -0,7% và -0,1% (p = 0,02), đồng thời các chỉ số lipid máu không có sự khác biệt giữa hai nhóm ^[8].

Điểm nghẽn duy trì và giới hạn của bằng chứng

Một tổng quan bình duyệt (umbrella review) năm 2023 chỉ ra rằng các cải thiện về yếu tố nguy cơ chuyển hóa tim của chế độ ăn Low-carb có xu hướng quay trở lại mức ban đầu sau 2 năm ^[3]. Nguyên nhân xuất phát từ việc người tham gia thích nghi và giảm tuân thủ trong giai đoạn duy trì ^[3]. Dù vậy, dữ liệu ghi nhận mức giảm cân nặng tối đa của Low-carb đạt từ -0,7 đến -3,5 kg, còn Địa Trung Hải đạt từ -1,6 đến -1,8 kg ^[3].

Ngược lại, chế độ ăn Địa Trung Hải được đánh giá cao nhờ tính phong phú, dễ chấp nhận và dễ duy trì trong đời sống hàng ngày ^[1]. Việc cho phép tiêu thụ thực phẩm ngon miệng, đa dạng nguồn nguyên liệu giúp bảo đảm tính bền vững lâu dài, yếu tố then chốt để bảo vệ sức khỏe mạch vành ^[1].

Hiểu lầm thường gặp khi chọn chế độ ăn

Hiểu lầm phổ biến là cho rằng cứ áp dụng Low-carb, cắt tinh bột càng triệt để thì tim càng khỏe [2, 5]. Việc cắt giảm tinh bột quá mức nhưng bù đắp bằng thịt đỏ, mỡ động vật giàu chất béo bão hòa có thể ảnh hưởng tiêu cực đến lipid máu, trong khi lợi ích lâu dài trên mạch vành chưa được khẳng định qua thử nghiệm lâm sàng lớn [2, 5].

Một lầm tưởng khác là cho rằng chế độ ăn Địa Trung Hải chứa nhiều chất béo (dầu ô liu, các loại hạt) nên sẽ gây xơ vữa mạch máu [3, 5]. Bằng chứng từ nghiên cứu CORDIOPREV chứng minh việc tiêu thụ chế độ ăn Địa Trung Hải giàu dầu ô liu nguyên chất thực chất làm chậm tiến trình xơ vữa và giảm mảng xơ vữa động mạch cảnh so với chế độ ăn ít chất béo ^[2].

Ai nên thận trọng khi thay đổi ăn uống?

Người có tiền sử nhồi máu cơ tim, suy tim hoặc đang mắc bệnh mạch vành mạn tính không nên tự ý áp dụng chế độ ăn Low-carb nghiêm ngặt hoặc cực đoan nếu chưa có ý kiến của bác sĩ điều trị [2, 5].

Bệnh nhân đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc insulin cần được chuyên gia y tế giám sát chặt chẽ khi giảm lượng carbohydrate để phòng ngừa hạ đường huyết hoặc rối loạn chuyển hóa [2, 6]. Người cao tuổi, người có bệnh thận mạn tính cũng cần tư vấn chuyên gia dinh dưỡng để cân đối lượng đạm và vi chất phù hợp ^[5].

Hướng dẫn áp dụng bảo vệ tim mạch vào bữa ăn hàng ngày

Cốt lõi của việc bảo vệ tim mạch nằm ở điểm chung của các chế độ dinh dưỡng lành mạnh ^[5]. Thay vì loại bỏ hoàn toàn một nhóm chất, người tiêu dùng nên ưu tiên các nguồn thực phẩm toàn phần giàu giá trị sinh học ^[5].

• Tăng cường rau xanh, trái cây tươi, các loại đậu và hạt trong tất cả bữa ăn chính [2, 5].
• Sử dụng dầu ô liu nguyên chất làm nguồn chất béo chính để nấu nướng hoặc trộn rau ^[2].
• Ưu tiên chất đạm ít qua chế biến từ cá béo (cá thu, cá hồi) hoặc đạm thực vật, giảm thịt chế biến sẵn và hạn chế chất béo bão hòa [2, 5].
• Hạn chế tinh bột tinh chế, thực phẩm và đồ uống có thêm đường; nếu dùng carbohydrate, hãy chọn ngũ cốc nguyên hạt hoặc carbohydrate chất lượng cao ^[5].
• Giảm muối trong nêm nếm, kết hợp lối sống vận động để tối ưu hóa huyết áp và sức khỏe mạch vành ^[5].

Việc lựa chọn giữa Low-carb và Địa Trung Hải không nên chỉ dựa trên mục tiêu giảm cân tức thì trước mắt ^[1]. Chế độ ăn Địa Trung Hải hiện sở hữu bằng chứng khoa học thuyết phục nhất về việc giảm biến cố nhồi máu cơ tim và ngăn chặn xơ vữa động mạch dài hạn [3, 5]. Một kế hoạch ăn uống cân bằng, tập trung vào thực phẩm tự nhiên và duy trì bền bỉ theo thời gian chính là giải pháp bảo vệ trái tim hiệu quả nhất ^[5].