Nhiều người Việt có thói quen sử dụng mật gấu, mật lợn, mật trăn hay các loại "đởm" động vật ngâm rượu, pha nước uống để bồi bổ hoặc hỗ trợ tiêu hóa. Khi mắc rối loạn mỡ máu, bệnh nhân thường tự ý phối hợp các chế phẩm này cùng thuốc kê đơn mà không lường trước các phản ứng bất lợi.
Thực tế, chế phẩm từ mật động vật có chứa lượng lớn axit mật và muối mật, hoàn toàn có khả năng tương tác trực tiếp với các thuốc điều trị rối loạn lipid máu, đặc biệt là nhóm statin và nhựa gắn axit mật. Việc tự ý kết hợp có thể làm thay đổi nồng độ thuốc hấp thu vào cơ thể hoặc triệt tiêu tác dụng hạ cholesterol của phác đồ điều trị.
Cơ chế cạnh tranh hấp thu và biến đổi sinh học
Nhóm thuốc statin hoạt động dựa trên cơ chế ức chế men HMG-CoA reductase để giảm tổng hợp cholesterol ở gan [1]. Các tương tác thuốc của statin chủ yếu xảy ra qua hệ thống chuyển hóa cytochrome P450 (đặc biệt là enzym CYP 3A4), hệ thống chất vận chuyển thuốc và quá trình glucuronid hóa [2].
Mặt khác, các nghiên cứu dược lý ghi nhận axit mật và các chất chuyển hóa của chúng điều hòa sự biểu hiện của protein vận chuyển OATP1B1 ở ruột và gan [3]. Do đó, khi lượng muối mật bổ sung vào đường tiêu hóa tăng lên, sẽ xảy ra sự tương tác cạnh tranh trực tiếp giữa thuốc statin (chẳng hạn simvastatin) và axit mật trên chất vận chuyển OATP1B1 này [3]. Sự cạnh tranh chất vận chuyển làm biến đổi dược động học của thuốc, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả điều trị và gia tăng nguy cơ ngộ độc thuốc [3].
Bên cạnh đó, simvastatin là hoạt chất ưa lipid với độ tan trong nước rất kém và sinh khả dụng đường uống dưới 5% [4]. Việc bổ sung muối mật ở nồng độ nhất định có thể tạo phức hợp ưa nước, làm thay đổi hệ số phân bố và tốc độ hòa tan của thuốc trong ống tiêu hóa [4].
Tương tác đối kháng với nhóm nhựa gắn axit mật
Nhựa gắn axit mật (bile acid sequestrants) hoạt động bằng cách gắn kết với muối mật trong lòng ruột, ức chế tái hấp thu hồi tràng và làm tăng đào thải muối mật qua phân [2]. Nhờ ngăn cản tái hấp thu axit mật ở đoạn cuối hồi tràng, nhóm thuốc này thúc đẩy gan chuyển hóa thêm cholesterol thành axit mật, từ đó làm giảm LDL-C máu [2].
Vì thuốc nhóm này không hấp thu vào hệ tuần hoàn toàn thân nên được xem là tương đối an toàn [2]. Tuy nhiên, nhóm nhựa gắn axit mật có nhược điểm lớn là gây nhiều tương tác bất lợi thuốc - thuốc do đặc tính gắn kết mạnh các chất trong đường tiêu hóa [2]. Khi người bệnh uống thêm các chế phẩm chứa mật động vật, lượng axit mật đưa từ ngoài vào sẽ làm bão hòa khả năng gắn kết của thuốc, từ đó triệt tiêu mục đích tăng thải muối mật của nhựa gắn axit mật [2].
Nghiên cứu khoa học nói gì về tương tác giữa muối mật và thuốc mỡ máu?
Các bằng chứng khoa học hiện đại đã làm rõ nhiều khía cạnh tương tác ở cấp độ phân tử và lâm sàng giữa các thành phần mật và thuốc hạ mỡ máu:
Nghiên cứu về chuyển hóa dược lý công bố năm 2023 chỉ ra rằng, một đa hình đơn nucleotide (SNP) trong gen SLCO1B1 (mã hóa thụ thể OATP1B1 ở gan và ruột) liên quan mật thiết đến hiệu quả hạ LDL-C cũng như nguy cơ tổn thương cơ của statin [3]. Nồng độ axit mật nền tảng điều hòa biểu hiện của OATP1B1, và sự cạnh tranh giữa simvastatin và axit mật đối với thụ thể này làm biến đổi mạnh mẽ dược động học của thuốc [3].
Một nghiên cứu trên động vật gặm nhấm (chuột C57BL/6) công bố năm 2017 phát hiện quá trình hấp thu axit mật ở ruột giảm đi theo tuổi tác, do suy giảm thụ thể vận chuyển Asbt [5]. Đồng thời, biểu hiện của các chất vận chuyển tại gan gồm NTCP và Oatp1b2 cũng suy giảm ở chuột già [5]. NTCP và OATP là các protein vận chuyển quan trọng chịu trách nhiệm hấp thu và thải trừ nhiều loại thuốc, bao gồm cả statin [5]. Việc suy giảm các chất vận chuyển này có thể làm giảm thanh thải thuốc qua gan và tăng phơi nhiễm thuốc trong toàn bộ cơ thể [5].
Năm 2024, một nghiên cứu trên 30 bệnh nhân sử dụng atorvastatin và 10 đối chứng theo dõi trong 16 tuần cho thấy việc dùng statin gây giảm lượng vi khuẩn chi Clostridium trong phân và làm thay đổi hồ sơ axit mật huyết thanh và phân [6]. Thử nghiệm trên động vật và người trong nghiên cứu này ghi nhận việc bổ sung axit ursodeoxycholic (UDCA) - một loại axit mật tinh chế - giúp cải thiện tình trạng kháng insulin do statin gây ra mà không làm suy giảm hiệu quả hạ lipid máu [6]. Tuy nhiên, đây là dẫn xuất axit mật tinh chế được kiểm soát nghiêm ngặt, hoàn toàn khác với các loại mật thô động vật.
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Các bằng chứng đã xác định rõ cơ chế cạnh tranh giữa axit mật và một số statin trên chất vận chuyển OATP1B1 [3]. Điều này giải thích tại sao bất kỳ nguồn muối mật ngoại lai nào đưa vào cơ thể cũng có thể gây biến động nồng độ thuốc. Đồng thời, cơ chế của nhóm nhựa gắn axit mật cho thấy việc dung nạp thêm đởm động vật là hoàn toàn đi ngược lại mục tiêu điều trị [2].
Dù vậy, các bằng chứng hiện hành vẫn có giới hạn rõ rệt. Đa số các thử nghiệm chuyên sâu về chất vận chuyển và tạo phức hợp hòa tan mới được thực hiện trên mô hình chuột hoặc thử nghiệm invitro trong phòng thí nghiệm [5], [4]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn đánh giá trực tiếp từng loại mật gấu, mật lợn hoặc mật trăn tự nhiên trên bệnh nhân đang dùng thuốc mỡ máu.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng mật động vật
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "mật động vật giúp tiêu mỡ bụng nên sẽ hỗ trợ thuốc mỡ máu phát huy tác dụng nhanh hơn". Mật động vật đóng vai trò nhũ hóa chất béo trong thức ăn nhưng không có khả năng thay thế cơ chế ức chế enzym tạo cholesterol tại gan của statin [1].
Nhiều người cũng cho rằng các bài thuốc dân gian từ mật động vật ngâm rượu là lành tính. Thực tế, dịch mật thô động vật chứa hỗn hợp phức tạp gồm nhiều loại muối mật khác nhau, sắc tố mật, độc chất và kim loại nặng chưa qua tinh chế, khi vào ống tiêu hóa có thể gây tương tác cạnh tranh không thể kiểm soát với thuốc kê đơn [3].
Ai nên thận trọng?
Người cao tuổi cần đặc biệt thận trọng khi có ý định sử dụng bất kỳ chế phẩm từ mật nào cùng thuốc mỡ máu. Nhóm đối tượng này vốn có sự suy giảm tự nhiên biểu hiện của các chất vận chuyển NTCP và OATP ở gan, làm giảm thanh thải thuốc và tăng nguy cơ tác dụng phụ do tích lũy statin [1], [5]. Các phản ứng bất lợi như đau cơ (tỷ lệ cần gây hại NNH là 2000), bệnh lý cơ (0,9%), chấn thương cơ xương khớp (NNH là 37) và tổn thương gan (<= 2 trên 1 triệu bệnh nhân-năm) do statin có thể trầm trọng hơn [7].
Người đang điều trị bằng nhóm nhựa gắn axit mật (như colesevelam) không được tự ý dùng mật động vật vì sẽ vô hiệu hóa tác dụng của thuốc [2]. Bệnh nhân dùng phối hợp statin với fibrate (đặc biệt là gemfibrozil) cũng cần cảnh giác cao do nguy cơ viêm cơ gia tăng sẵn có [2].
Phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ mắc bệnh tăng cholesterol máu gia đình cần ngừng ngay statin nếu có thai hoặc dự định mang thai (thuốc phân loại X), cũng như ezetimibe và niacin (phân loại C), không tự ý bổ sung các chế phẩm truyền miệng [2].
Hướng dẫn sử dụng an toàn và khuyến cáo thực tế
Bệnh nhân mắc mỡ máu cao cần tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc của bác sĩ chuyên khoa tim mạch hoặc nội tiết. Các thuốc nhóm statin hoặc nhựa gắn axit mật cần được uống đúng giờ, duy trì đều đặn để kiểm soát nguy cơ tim mạch [2], [7].
Tuyệt đối không tự ý uống dịch mật sống, rượu ngâm mật gấu, mật lợn hay mật trăn trong suốt quá trình dùng thuốc hạ lipid máu. Nếu đang dùng thuốc thuộc nhóm nhựa gắn axit mật, cần uống cách xa các thuốc và chế phẩm bổ sung khác theo chỉ định của bác sĩ để hạn chế tương tác cản trở hấp thu [2].
Trường hợp người bệnh muốn sử dụng các sản phẩm chứa axit mật tinh chế (như UDCA) nhằm hỗ trợ đường tiêu hóa hoặc chức năng gan mật, bắt buộc phải tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ điều trị để được hiệu chỉnh liều và theo dõi men gan, chức năng cơ [6].
Kiểm soát rối loạn lipid máu là một quá trình điều trị y khoa lâu dài đòi hỏi tính an toàn và tính nhất quán sinh học cao. Người bệnh cần tỉnh táo trước các phương pháp truyền miệng từ mật động vật thô để tránh gây cạnh tranh hấp thu, làm mất hiệu lực của thuốc và phòng ngừa các biến chứng nguy hiểm.
