Nhiều người trung niên và cao tuổi thường truyền tai nhau sử dụng cây mật nhân (Eurycoma longifolia) ngâm rượu, sắc nước uống để tăng cường sinh lực, giảm mệt mỏi và bồi bổ cơ thể [1]. Tuy nhiên, đây cũng là nhóm tuổi thường mắc các bệnh mạn tính phổ biến như tăng huyết áp và đái tháo đường [2], [3].
Khi dùng đồng thời thảo dược này cùng thuốc kê đơn, liệu sự kết hợp này có an toàn hay tiềm ẩn rủi ro sức khỏe? Câu trả lời là người bệnh cần hết sức thận trọng, bởi mật nhân có thể tạo ra các tương tác dược lý học bất lợi, làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức hoặc gây mất kiểm soát huyết áp [1], [2], [4].
Vì sao việc dùng chung thảo dược và thuốc mạn tính lại đáng lo ngại?
Cây mật nhân từ lâu đã được sử dụng trong y học dân gian Đông Nam Á với nhiều mục đích như hỗ trợ sốt rét, tăng cường sinh lý, giảm viêm và hạ sốt [1]. Các sản phẩm từ rễ mật nhân hiện nay xuất hiện phổ biến dưới dạng thực phẩm chức năng hoặc bài thuốc bổ sung [1]. Tuy nhiên, những hoạt chất sinh học tự nhiên trong thảo dược khi vào cơ thể hoàn toàn có khả năng tương tác với các loại thuốc tây [1].
Đối với bệnh nhân tiểu đường hoặc huyết áp cao, việc duy trì chỉ số đường huyết và huyết áp ở ngưỡng ổn định là mục tiêu sống còn [2], [5]. Khi phối hợp thêm các chất chiết xuất từ thảo mộc, các tương tác có thể chia làm hai dạng chính: tương tác dược động học (ảnh hưởng đến sự hấp thu, phân bố, chuyển hóa hoặc đào thải của thuốc) và tương tác dược lực học (làm tăng hoặc giảm tác dụng điều trị thực tế) [3], [6].
Tình trạng tương tác thuốc đặc biệt nguy hiểm ở bệnh nhân cao tuổi, những người thường phải sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc để điều trị các bệnh lý phối hợp như đái tháo đường, tim mạch, mỡ máu [2], [3].
Cơ chế tác động của mật nhân lên enzym chuyển hóa gan CYP450
Một trong những cơ chế tương tác quan trọng nhất được khoa học làm rõ liên quan đến hệ thống enzym Cytochrome P450 (CYP) tại gan, nơi chịu trách nhiệm chuyển hóa phần lớn các loại thuốc tây y [1], [2].
Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm công bố năm 2015 đã đánh giá tác động của chiết xuất rễ mật nhân đối với quá trình chuyển hóa thuốc do enzym CYP qua thử nghiệm trên microsome gan người và các enzym CYP tái tổ hợp [1]. Các nhà khoa học đã thử nghiệm chiết xuất methanol của rễ mật nhân ở các nồng độ từ 1 đến 1000 microgam/mL [1].
Kết quả cho thấy mật nhân gây ức chế yếu phụ thuộc vào nồng độ đối với các enzym CYP1A2, CYP2A6 và CYP2C19 [1]. Trị số IC50 (nồng độ cần thiết để ức chế 50% hoạt tính enzym) đối với ba loại enzym này lần lượt là 324,9; 797,1 và 562,9 microgam/mL [1]. Dù mức độ ức chế được kết luận là ở mức yếu, các tác giả nhấn mạnh điều này vẫn đòi hỏi sự chú ý cẩn trọng khi người bệnh sử dụng các thuốc hoặc thực phẩm bổ sung có chứa chiết xuất mật nhân [1].
Khi enzym chuyển hóa bị ức chế, nồng độ của các thuốc được chuyển hóa qua con đường này có thể bị tích tụ trong máu lâu hơn bình thường, dẫn đến việc tăng tác dụng phụ ngoài ý muốn hoặc gây quá liều tương đối [1], [2].
Nguy cơ cộng hưởng gây tụt đường huyết quá mức
Đối với người bệnh đái tháo đường týp 2, nhóm thuốc uống hạ đường huyết như sulfonylurea hay meglitinide hoạt động bằng cách kích thích tiết insulin [3]. Nhiều loại thuốc hạ đường huyết được chuyển hóa trực tiếp thông qua hệ thống cytochrom P450 ở gan [2].
Khi các enzym chuyển hóa bị can thiệp hoặc khi xuất hiện tương tác làm tăng cường hoạt lực, tác dụng hạ đường huyết của nhóm sulfonylurea có thể bị khuếch đại [2], [3]. Tình trạng này làm tăng vọt nguy cơ hạ đường huyết cấp tính ở người bệnh [2], [3].
Hạ đường huyết là một biến chứng nguy hiểm, mang lại nhiều rủi ro nghiêm trọng đặc biệt là ở người cao tuổi [2]. Các triệu chứng có thể từ vã mồ hôi, run rẩy, hoa mắt đến lú lẫn, hôn mê nếu không được cấp cứu kịp thời. Bên cạnh đó, việc tương tác còn có thể dẫn đến hiện tượng mất bù đái tháo đường hoặc làm tăng tần suất xuất hiện các tác dụng phụ của thuốc phối hợp [2].
Tương tác khó lường với thuốc điều trị tăng huyết áp
Tương tự như bệnh tiểu đường, việc điều trị tăng huyết áp đòi hỏi kiểm soát chỉ số liên tục và ổn định [5]. Tương tác thuốc trong điều trị huyết áp là vấn đề rất nghiêm trọng và phức tạp [4], [6]. Hầu như mọi bệnh nhân cao tuổi có nhiều bệnh lý nền đều tiềm ẩn nguy cơ gặp ít nhất một tương tác thuốc trong phác đồ điều trị của họ [6].
Các tương tác có thể làm tăng cường tác dụng hiệp đồng, hoặc ngược lại làm giảm hiệu quả hạ áp của từng loại thuốc, thậm chí gây ra những tác dụng phụ có hại nghiêm trọng đe dọa tính mạng [4], [6]. Trong một số trường hợp, tương tác thuốc có thể dẫn tới việc mất kiểm soát hoàn toàn chỉ số huyết áp [5].
Nếu người bệnh tự ý dùng thêm mật nhân khi đang uống thuốc hạ áp, sự thay đổi chuyển hóa qua gan hoặc các cơ chế sinh học chưa kiểm soát có thể khiến huyết áp dao động thất thường [1], [4]. Nếu không hiểu rõ bản chất của các tương tác này mà bỏ qua, việc điều trị có thể mang lại tác hại nhiều hơn là lợi ích [4].
Bằng chứng nghiên cứu khoa học nói gì và giới hạn dữ liệu
Những thành phần hoá học và hoạt tính sinh học của mật nhân đã được nghiên cứu ở nhiều khía cạnh khác nhau [1], [7], [8]. Cụ thể:
Nghiên cứu năm 2023 trên mô hình chuột Côn Minh và tế bào thực nghiệm RAW264.7 cho thấy chiết xuất ethanol 75% của mật nhân chứa 37 thành phần hóa học, có hoạt tính chống viêm thông qua các mục tiêu liên quan đến các con đường truyền tín hiệu như JAK/STAT3 và cAMP, làm giảm giải phóng NO [7]. Tuy nhiên, đây là dữ liệu trên mô hình động vật và tế bào, không thể xem là tác dụng điều trị trực tiếp hay chứng minh tính an toàn trên người bệnh tăng huyết áp hoặc đái tháo đường [7].
Nghiên cứu lâm sàng năm 2021 được tiến hành trên 32 nam giới trẻ tuổi khỏe mạnh (độ tuổi trung bình 24,4; cân nặng trung bình 73,7 kg) với thiết kế mù đôi, đối chứng giả dược [8]. Những người tham gia được cho uống 600 mg mật nhân mỗi ngày hoặc giả dược trong 2 tuần [8]. Kết quả ghi nhận sự gia tăng testosterone, testosterone tự do và estradiol ở nhóm can thiệp, cho thấy tác dụng sinh steroid phụ thuộc vào liều [8]. Nghiên cứu này chỉ thực hiện trên nam giới trẻ, hoàn toàn khỏe mạnh trong thời gian ngắn 2 tuần, không thể suy diễn tác động an toàn lên nhóm người cao tuổi đang mắc các bệnh lý mạn tính và phải dùng nhiều thuốc [8].
Về tương tác enzym gan, dữ liệu năm 2015 xác định mật nhân ức chế nhẹ các enzym CYP1A2, CYP2A6 và CYP2C19 mới chỉ được tiến hành trong phòng thí nghiệm (in vitro) trên microsome gan người và enzym tái tổ hợp [1]. Hiện vẫn thiếu các thử nghiệm lâm sàng dài hạn theo dõi trực tiếp tương tác giữa mật nhân với từng loại thuốc hạ áp, hạ đường huyết cụ thể trên cơ thể bệnh nhân thực tế.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây mật nhân
Nhiều người tin rằng mật nhân là thảo dược tự nhiên nên "hoàn toàn lành tính", uống bao nhiêu cũng không gây hại. Đây là quan niệm sai lầm, bởi mật nhân chứa nhiều hoạt chất sinh học mạnh như quassinoid, canthinone, dẫn xuất squalene hay alkaloid beta-carboline [1].
Một hiểu lầm khác là dùng mật nhân có thể giúp ổn định đường huyết hoặc huyết áp thay cho thuốc tây. Cần khẳng định rằng các tương tác thuốc không mong muốn có thể làm mất kiểm soát đường huyết hoặc làm mất tác dụng hạ áp ổn định cần thiết [2], [5]. Việc tự ý kết hợp mà không theo dõi cẩn thận có thể đưa đến các biến chứng tim mạch hoặc tử vong nếu không có biện pháp phòng ngừa thích hợp [3], [6].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
- Người cao tuổi đang điều trị đái tháo đường týp 2: Nhóm này có sự thay đổi về dược động học và dược lực học do quá trình lão hóa, rất dễ bị tụt đường huyết nghiêm trọng khi có tương tác thuốc [2], [3].
- Người đang dùng các thuốc hạ đường huyết nhóm sulfonylurea hoặc meglitinide: Nguy cơ cộng hưởng làm tụt đường huyết quá mức là mối nguy lớn [3].
- Bệnh nhân tăng huyết áp đang dùng phác đồ phối hợp thuốc: Bất kỳ sự can thiệp nào vào quá trình chuyển hóa đều có thể khiến chỉ số huyết áp dao động, làm tăng tai biến [4], [6].
- Người có nhiều bệnh lý nền phối hợp (tim mạch, mỡ máu, suy tim, béo phì): Việc sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc nhân đôi nguy cơ xảy ra tương tác dược lý bất lợi [3], [4].
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Đối với người bệnh đang sử dụng thuốc điều trị huyết áp hoặc tiểu đường mạn tính, việc sử dụng các loại thực phẩm bổ sung hay thảo mộc như mật nhân cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc sau:
Trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm nào từ mật nhân, người bệnh bắt buộc phải trao đổi và tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ [1], [6]. Không tự ý dùng chung hoặc tự ý thay đổi liều lượng thuốc tây đã được kê đơn.
Trong trường hợp được chuyên gia y tế cho phép sử dụng với liều lượng vừa phải, người bệnh cần thực hiện việc theo dõi chặt chẽ chỉ số đường huyết và huyết áp hàng ngày tại nhà [2], [6]. Bác sĩ có thể cần điều chỉnh liều lượng của các thuốc điều trị khi có sự xuất hiện hoặc ngừng sử dụng của các chất gây ảnh hưởng đến chuyển hóa enzym [2], [6].
Người bệnh cần được hướng dẫn để nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo hạ đường huyết (choáng váng, vã mồ hôi, tim đập nhanh) hoặc tụt huyết áp tư thế để có biện pháp can thiệp kịp thời [2].
Cây mật nhân có giá trị dược liệu truyền thống và các hoạt tính sinh học đáng chú ý [1]. Tuy nhiên, đối với người đang dùng thuốc điều trị huyết áp và đái tháo đường, an toàn sức khỏe phải được đặt lên hàng đầu. Sự phối hợp cẩn trọng, minh bạch thông tin với bác sĩ và theo dõi sát sao chỉ số cơ thể là cách duy nhất để tránh những biến chứng nguy hiểm từ tương tác thảo dược - thuốc mạn tính [1], [2], [6].
