Chỉ số mỡ máu LDL thay đổi thế nào sau 8 tuần nhịn 16:8?

Nhiều người tìm đến chế độ nhịn ăn gián đoạn 16:8 với hy vọng giảm mỡ thừa và cải thiện sức khỏe tim mạch. Khung giờ nhịn 16 tiếng và ăn trong 8 tiếng mỗi ngày được xem là phương pháp tương đối dễ duy trì so với các hình thức nhịn ăn khắc nghiệt khác. Tuy nhiên, không ít người sau khi kiên trì thực hiện vài tuần đến vài tháng đi xét nghiệm máu lại nhận kết quả bất ngờ: chỉ số mỡ máu "xấu" (LDL-C) không giảm như kỳ vọng mà thậm chí tăng nhẹ.

Liệu việc nhịn ăn gián đoạn có thực sự làm xấu đi nồng độ cholesterol xấu trong máu hay không? Bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy xu hướng chung của nhịn ăn là hỗ trợ giảm cân và cải thiện lipid máu ^[1]. Tuy nhiên, phản ứng của cơ thể đối với việc nhịn ăn không hoàn toàn giống nhau ở mọi đối tượng, và biến động tăng LDL-C vẫn có thể xuất hiện trên một số phân nhóm nhất định [2, 7].

Nhịn ăn gián đoạn tác động đến chuyển hóa mỡ máu ra sao?

Nhịn ăn gián đoạn (Intermittent Fasting - IF) là phương thức hạn chế năng lượng theo chu kỳ thời gian ^[2]. Khi cơ thể bước vào trạng thái nhịn kéo dài qua nhiều giờ, nguồn dự trữ đường (glycogen) tại gan giảm dần, buộc cơ thể phải chuyển sang huy động chất béo để tạo năng lượng ^[3].

Quá trình này tác động trực tiếp đến chuyển hóa lipid và nồng độ lipoprotein huyết tương ^[1]. Việc áp dụng chế độ nhịn ăn chuẩn mực (đủ calo hoặc giảm calo) có thể hỗ trợ cải thiện hồ sơ mỡ máu ở cả người khỏe mạnh, người béo phì và người rối loạn lipid máu bằng cách giảm cholesterol toàn phần, LDL-C, triglyceride và tăng HDL-C ^[1]. Dẫu vậy, các phản ứng sinh lý diễn ra trong giai đoạn cơ thể thích nghi với việc nhịn ăn có thể tạo ra những thay đổi cấp tính rất phức tạp ^[3].

Bằng chứng tổng hợp: Xu hướng chung vẫn là giảm LDL-C

Nhìn vào bức tranh tổng thể từ các dữ liệu quy mô lớn, nhịn ăn gián đoạn và chế độ ăn hạn chế năng lượng nói chung mang lại tác động tích cực đến mỡ máu ^[4].

Một phân tích tổng hợp công bố năm 2020 trên cơ sở dữ liệu các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng đã đánh giá tác động của nhịn ăn gián đoạn và chế độ ăn hạn chế năng lượng lên bộ mỡ máu ^[4]. Nghiên cứu đã phân tích 34 thử nghiệm đối với LDL-C, 33 thử nghiệm với cholesterol toàn phần (TC), 35 thử nghiệm với HDL-C và 33 thử nghiệm với triglyceride (TG) ^[4]. Kết quả tính toán theo mô hình tác động ngẫu nhiên cho thấy:

• Nồng độ LDL-C giảm trung bình có ý nghĩa thống kê là -6,16 mg/dL (khoảng tin cậy 95%: -8,42 đến -3,90; p < 0,001; độ phân tán I2 = 52%) ^[4].
• Cholesterol toàn phần giảm -6,93 mg/dL (khoảng tin cậy 95%: -10,18 đến -3,67; p < 0,001; I2 = 78,2%) ^[4].
• Triglyceride giảm -6,46 mg/dL (khoảng tin cậy 95%: -10,64 đến -2,27; p = 0,002; I2 = 61%) ^[4].
• Trong khi đó, nồng độ HDL-C không thay đổi có ý nghĩa thống kê trên tổng thể (WMD: 0,50 mg/dL; p = 0,411; I2 = 80%) ^[4].

Tuy nhiên, phân tích dưới nhóm cũng ghi nhận sự khác biệt tiềm ẩn giữa các phân nhóm đối với một hoặc nhiều thông số lipid máu ^[4]. Điều này cho thấy không phải ai khi thực hiện nhịn ăn cũng đạt được mức giảm LDL-C đồng nhất ^[4].

Một thử nghiệm lâm sàng bán ngẫu nhiên công bố năm 2020 trên đối tượng người lớn Nam Á có HDL thấp (< 40 mg/dl ở nam và < 50 mg/dl ở nữ) cũng cho thấy tác động tích cực ^[2]. Nghiên cứu gồm 40 người tham gia (20 người mỗi nhóm), có 35 người hoàn thành thử nghiệm sau 6 tuần can thiệp nhịn ăn khoảng 12 giờ vào ban ngày, 3 lần mỗi tuần ^[2]. Kết quả cho thấy nhóm nhịn ăn giảm cân nặng, chỉ số khối cơ thể (BMI) và vòng eo lớn hơn nhóm chứng không đổi chế độ ăn (p < 0,001) ^[2]. Nhóm can thiệp cũng ghi nhận cải thiện đáng kể về cholesterol toàn phần (p = 0,033), HDL-C (p = 0,0001) và cả LDL-C (p = 0,010) so với nhóm chứng ^[2].

Hiện tượng tăng nghịch lý LDL-C: Vì sao có người bị tăng?

Mặc dù các phân tích gộp lớn cho thấy mức giảm trung bình, thực tế lâm sàng và một số nghiên cứu quan sát lại ghi nhận hiện tượng nồng độ LDL-C tăng lên trong các đợt nhịn ăn [2, 7].

Một nghiên cứu quan sát tiến cứu thực hiện năm 2012 tại Iran trên 43 người nhịn ăn trong tháng Ramadan (hình thức nhịn ăn ban ngày, bỏ bớt bữa) cho thấy sau một tháng:

• Nồng độ HDL-C tăng từ 33,10 ± 6,53 mg/dL lên 42,49 ± 8,44 mg/dL (p < 0,001) ^[5].
• Tỷ lệ LDL/HDL và TG/HDL giảm đáng kể (p < 0,001), mức triglyceride không bị ảnh hưởng ^[5].
• Tuy nhiên, nồng độ LDL-C và cholesterol toàn phần lại tăng lên có ý nghĩa thống kê (p = 0,008) ^[5]. Sự thay đổi này không có khác biệt đáng kể giữa nam và nữ ^[5].

Tương tự, một báo cáo ca lâm sàng năm 2019 về nhịn ăn gián đoạn ngắn hạn ghi nhận sự gia tăng nồng độ cholesterol toàn phần, LDL-C và triglyceride trong giai đoạn sau của chu kỳ nhịn ăn ^[3]. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng mức giảm toàn bộ chỉ số lipid xuất hiện ban đầu chỉ là phản ứng cấp tính trong hai ngày đầu nhịn liên tiếp ^[3]. Sự tăng trở lại của LDL-C sau đó có thể bắt nguồn từ tính biến thiên của từng cá thể hoặc do phản ứng thích nghi chuyển hóa sâu hơn của cơ thể trước tình trạng thiếu hụt năng lượng kéo dài ^[3].

Thời điểm xét nghiệm máu và yếu tố gây nhiễu chỉ số LDL-C

Một yếu tố cực kỳ quan trọng nhưng ít người để ý là trạng thái ăn uống và uống nước trước khi rút máu xét nghiệm có thể làm thay đổi kết quả LDL-C mà không phản ánh bản chất bệnh lý [4, 8].

Theo đồng thuận chung năm 2016 từ Hiệp hội Xơ vữa Động mạch Châu Âu và Liên đoàn Hóa sinh Lâm sàng và Xét nghiệm Y khoa Châu Âu, các thay đổi lipid máu tối đa sau các bữa ăn thông thường kéo dài 1-6 giờ là tương đối nhỏ và không mang ý nghĩa lâm sàng: triglyceride tăng khoảng +0,3 mmol/L (26 mg/dL), trong khi LDL-C giảm nhẹ khoảng -0,2 mmol/L (8 mg/dL) và cholesterol toàn phần giảm -0,2 mmol/L (8 mg/dL) [4, 8].

Đáng chú ý, ở bệnh nhân tiểu đường, một nghiên cứu ghi nhận mức sụt giảm LDL-C tạm thời tới 0,6 mmol/L (23 mg/dL) tại thời điểm 1-3 giờ sau ăn ^[6]. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã chứng minh mức sụt giảm này mất đi ý nghĩa thống kê sau khi hiệu chỉnh nồng độ albumin huyết tương - một dấu ấn phản ánh lượng chất lỏng dung nạp vào cơ thể ^[6]. Hiện tượng tụt giảm LDL-C thực chất không liên quan trực tiếp đến thức ăn mà phụ thuộc vào việc uống nước tự do làm loãng máu ^[6]. Do đó, việc lấy máu khi đói ngặt nghèo hoặc khi no, kết hợp cùng lượng nước uống trước khi xét nghiệm, hoàn toàn có thể tạo ra độ lệch vài mg/dL đến hàng chục mg/dL trên phiếu kết quả xét nghiệm mỡ máu [4, 8].

Các ngưỡng bất thường cho xét nghiệm không nhịn đói được khuyến cáo gắn cờ cảnh báo là LDL-C ≥ 3 mmol/L (115 mg/dL), cholesterol toàn phần ≥ 5 mmol/L (190 mg/dL), và triglyceride ≥ 2 mmol/L (175 mg/dL) ^[7]. Trong khi đó, với mẫu máu nhịn đói thông thường, ngưỡng bất thường của triglyceride được tính từ ≥ 1,7 mmol/L (150 mg/dL) ^[7].

Lợi ích chuyển hóa đi kèm và giới hạn của bằng chứng hiện có

Đánh giá tác động của nhịn ăn không nên chỉ nhìn vào một con số LDL-C đơn lẻ. Trên thực tế, cấu trúc các phân tử mỡ máu cũng thay đổi rất tích cực khi nhịn ăn ^[8].

Một nghiên cứu quan sát năm 2021 trên 40 tình nguyện viên (50% nam, từ 32-65 tuổi) thực hiện nhịn ăn kéo dài 14 ngày có giám sát y tế (250 kcal/ngày) cho thấy các biến chuyển sâu về cấu trúc hạt lipoprotein ^[8]. Sau 14 ngày, bên cạnh việc giảm triglyceride (-0,35 ± 0,1 mmol/L) và giảm LDL-C (-0,72 ± 0,14 mmol/L), phân tích dưới nhóm hạt LDL cho thấy sự sụt giảm đáng kể ở các phân nhóm LDL1-C, LDL2-C và LDL3-C ^[8]. Quang phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) ghi nhận giảm các hạt LDL lớn (-244,13 ± 39,45 nmol/L) và hạt LDL nhỏ (-38,45 ± 44,04 nmol/L), đồng thời tăng nồng độ các hạt HDL lớn ^[8]. Các thay đổi này cho thấy việc nhịn ăn có thể làm giảm nguy cơ gây xơ vữa của lipoprotein ^[8].

Mặc dù có nhiều triển vọng, phần lớn nghiên cứu hiện nay về nhịn ăn gián đoạn vẫn còn tồn tại giới hạn ^[1]. Rất nhiều dữ liệu được tổng hợp từ các quan sát nhịn ăn tháng Ramadan, vốn thiếu cỡ mẫu lớn và thiếu thông tin chi tiết về thành phần bữa ăn ^[1]. Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với cỡ mẫu lớn hơn vẫn là điều cần thiết để xác định rõ rệt hơn tác động của nhịn ăn gián đoạn, đặc biệt là trên bệnh nhân rối loạn mỡ máu ^[1].

Ai nên thận trọng khi nhịn ăn gián đoạn?

Mặc dù nhịn ăn là can thiệp lối sống có tiềm năng bảo vệ sức khỏe tim mạch và quản lý rối loạn tim mạch ^[2], phương pháp này không dành cho tất cả mọi người.

Những người có bệnh nền mạn tính, đặc biệt là người bệnh đái tháo đường đang sử dụng thuốc hạ đường huyết, cần hết sức cẩn trọng vì việc nhịn ăn kéo dài có thể gây biến động đường huyết cấp tính ^[3]. Ngoài ra, những người có tiền sử rối loạn lipid máu gia đình nặng, phụ nữ có thai, người có tiền sử rối loạn ăn uống hoặc thể trạng suy kiệt không nên tự ý áp dụng nhịn ăn 16:8.

Nếu sau 8 tuần nhịn ăn mà chỉ số LDL-C tăng vọt bất thường hoặc nồng độ triglyceride vượt quá các ngưỡng an toàn thông thường, người bệnh không nên tự ý điều chỉnh thuốc mà phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn chính xác.

Cách áp dụng thực tế và lưu ý trong sinh hoạt

Để nhịn ăn gián đoạn 16:8 hỗ trợ mỡ máu một cách an toàn và hạn chế tối đa nguy cơ tăng LDL-C, cần lưu ý các điểm sau trong lối sống:

• Duy trì dinh dưỡng cân bằng: Nhịn ăn 16:8 không phải là "tấm vé" để ăn uống thả ga trong 8 tiếng. Chế độ ăn cần duy trì mức calo hợp lý (normocaloric hoặc hypocaloric), hạn chế mỡ bão hòa, đồ chiên xào và ưu tiên chất xơ ^[1].
• Uống đủ nước: Nước lọc giúp cơ thể thanh lọc và duy trì thể tích tuần hoàn ổn định ^[6]. Uống đủ nước hàng ngày cũng giúp giảm bớt cảm giác đói trong khung giờ nhịn 16 tiếng.
• Chuẩn hóa trước khi xét nghiệm: Khi đi kiểm tra lại bộ mỡ máu định kỳ, nên tuân thủ đúng hướng dẫn chuẩn bị của cơ sở y tế về việc nhịn ăn và lượng nước uống để tránh gây biến động giả tạo nồng độ LDL-C trên xét nghiệm [4, 8].

Nhìn chung, nhịn ăn 16:8 là một giải pháp hữu ích hỗ trợ chuyển hóa và cân nặng, với xu hướng chung là giảm nhẹ LDL-C ^[4]. Tuy nhiên, nếu gặp phải tình trạng LDL-C tăng nhẹ, bạn không nên quá hoang mang mà hãy kiểm tra lại chế độ ăn trong 8 tiếng nạp năng lượng và tham khảo ý kiến bác sĩ để đánh giá toàn diện nguy cơ tim mạch.