Nhiều người truyền tai bài thuốc dùng cây chỉ thiên giả chữa dứt cơn khó thở do hen suyễn. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của cây thuốc này trên bệnh nhân hen suyễn vẫn chưa được khoa học kiểm chứng rõ ràng.
Y học hiện đại chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người xác nhận chỉ thiên giả trị khỏi hen suyễn. Các ghi nhận về tác dụng sinh học của cây chủ yếu dừng ở mức tế bào, mô hình chuột hoặc ngoại suy từ các loài cùng chi.
Cây chỉ thiên giả trong kinh nghiệm dân gian
Cây chỉ thiên giả (tên khoa học Clerodendrum indicum) thuộc chi Clerodendrum. Cây này thường được dân gian tại nhiều nước châu Á dùng chữa viêm phế quản, hen suyễn, đau nhức xương khớp hoặc rối loạn tiêu hóa [1].
Người bệnh thường phơi khô lá, thân hoặc rễ cây rồi sắc nước uống để giảm khò khè và cắt cơn hen. Tuy nhiên, cách dùng truyền miệng không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất, độ tinh khiết hay độc tính tiềm ẩn.
Cơ chế tác động được ghi nhận qua nghiên cứu
Hen phế quản đặc trưng bởi tình trạng viêm niêm mạc mạn tính, co thắt cơ trơn phế quản và stress oxy hóa. Các nghiên cứu tiền lâm sàng tập trung tìm hiểu các hợp chất trong cây nhằm giải thích tiềm năng sinh học này [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2018 phân tích chiết xuất từ Clerodendrum indicum ghi nhận khả năng chống oxy hóa mạnh [1]. Cây làm trung hòa các gốc tự do như DPPH, nitric oxide, hydroxyl radical và H2O2 [1]. Hoạt tính này hỗ trợ phục hồi các enzym chống oxy hóa tự nhiên như catalase, superoxide dismutase (SOD) và glutathione (GSH) [1].
Bên cạnh đó, phân tích hóa thực vật năm 2012 cho thấy lá chỉ thiên giả chứa nhiều nhóm chất như alkaloid, steroid, saponin, tannin, reducing sugar và gum [2]. Tác dụng chống viêm và giảm đau của các hợp chất này có thể gián tiếp làm dịu phản ứng kích ứng tại đường dẫn khí [2].
Chi tiết các bằng chứng từ phòng thí nghiệm
Nghiên cứu công bố năm 2018 kiểm tra hoạt tính chống oxy hóa của 3 loài thuộc chi Clerodendrum gồm C. indicum, C. colebrookianum và C. inerme trên dòng tế bào gan người WRL-68 và mô hình chuột bị tổn thương do CCl4 [1]. Nghiên cứu dùng phương pháp GC-MS, FTIR và mô phỏng gắn kết phân tử Autodock Vina [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất C. indicum làm giảm rõ rệt các gốc tự do ROS sinh ra do độc chất CCl4 [1]. Dù vậy, C. colebrookianum cho hiệu quả bảo vệ vượt trội hơn C. indicum ở hầu hết các chỉ số [1].
Nghiên cứu công bố năm 2012 thử nghiệm chiết xuất ethanol từ lá Clerodendrum indicum trên mô hình chuột bị gây quặn đau bằng acid acetic [2]. Chuột dùng chiết xuất qua đường tiêm phúc mạc với liều 250 mg/kg và 500 mg/kg thể trọng [2]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ ức chế cơn co thắt cơ thể chuột đạt lần lượt 38,91% và 55,24% với ý nghĩa thống kê cao (p < 0,0001) [2]. Nhóm đối chứng dùng thuốc giảm đau Diclofenac sodium liều 25 mg/kg đạt mức ức chế 68,37% [2]. Thử nghiệm cho thấy cây có đặc tính giảm đau, giảm nhạy cảm đau ngoại vi nhưng chưa trực tiếp đo lường đường kính hay phản ứng giãn cơ trơn khí phế quản [2].
Năm 2022, một thử nghiệm liên quan trên loài cùng chi là Clerodendrum serratum (bharangi) được thực hiện trên chuột cống bị gây hen suyễn dị ứng bằng ovalbumin và aluminum hydroxide [3]. Chuột được uống chiết xuất rễ cây với liều 0,53 mg/kg và 5,3 mg/kg thể trọng, so sánh với nhóm dùng dexamethasone 2,5 mg/kg [3]. Chiết xuất C. serratum giúp giảm thâm nhiễm tế bào viêm, giảm nồng độ IgE, giảm các cytokine gây viêm gồm IL-4, IL-5, IL-1beta, TNF-alpha, leukotriene (LTD-4) và nitrite trong huyết thanh lẫn dịch rửa phế quản (BAL) với p < 0,001, p < 0,01 và p < 0,05 [3]. Chức năng phổi của chuột hen (nhịp thở và thể tích lưu thông) cũng được cải thiện (p < 0,05) [3]. Dù kết quả rất hứa hẹn, nghiên cứu này thực hiện trên loài C. serratum, không phải chỉ thiên giả (C. indicum).
Khoảng trống dữ liệu lâm sàng trên người
Các dữ liệu hiện có về Clerodendrum indicum chỉ mới dừng lại ở thử nghiệm in vitro trên tế bào và mô hình động vật nhỏ [1, 5]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên bệnh nhân hen suyễn để khẳng định khả năng cắt cơn co thắt phế quản.
Cơ thể con người chuyển hóa thuốc khác xa động vật gặm nhấm. Hơn nữa, việc sắc uống thảo dược dân gian thô sẽ tạo ra nồng độ hoạt chất trong máu không đồng đều, khó đạt hiệu quả trị liệu ổn định.
Sai lầm nguy hiểm khi tự điều trị hen bằng thảo dược
Nhiều người bệnh hen suyễn có tâm lý sợ tác dụng phụ của thuốc xịt chứa corticoid nên tự ý bỏ thuốc để chuyển sang dùng thảo dược. Đây là sai lầm nguy hiểm có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng.
Cơn hen cấp tính có thể tiến triển nhanh gây suy hô hấp. Nước sắc cây cỏ không thể thay thế các thuốc giãn phế quản tác dụng nhanh như salbutamol hay thuốc kiểm soát đường thở đã được chuẩn hóa y khoa.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người mắc hen suyễn mức độ trung bình đến nặng tuyệt đối không dùng chỉ thiên giả để thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng các bài thuốc từ cây này do chưa rõ độc tính tích lũy trên nội tạng. Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang sử dụng các thuốc chuyển hóa qua gan cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ thảo dược nào.
Hướng tiếp cận an toàn và kiểm soát bệnh
Người bệnh cần tuân thủ đơn thuốc kiểm soát hen mạn tính và luôn mang theo bình xịt cắt cơn cấp tốc bên mình. Thuốc điều trị chính quy giúp phòng ngừa tái phát cơn hen và hạn chế tổn thương cấu trúc phổi lâu dài.
Nếu muốn dùng thêm các bài thuốc bổ trợ từ thảo dược, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để tránh tương tác thuốc bất lợi. Không tự ý thu hái cây mọc hoang do dễ nhầm lẫn sang các loài thực vật có độc.
Chỉ thiên giả (Clerodendrum indicum) là thảo dược có tiềm năng kháng viêm và chống oxy hóa trong các thử nghiệm tiền lâm sàng ban đầu [1, 5]. Tuy nhiên, do hoàn toàn thiếu bằng chứng lâm sàng trên người, bệnh nhân tuyệt đối không dùng cây này thay thế thuốc điều trị hen suyễn chuẩn mực.
