Chiết xuất củ ấu có hạ acid uric máu? Bằng chứng khoa học hiện tại

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về củ ấu

Củ ấu là món ăn vặt dân dã, quen thuộc tại nhiều vùng quê Việt Nam. Gần đây, nhiều thông tin truyền miệng cho rằng ăn củ ấu hoặc dùng các chiết xuất từ loại củ này có thể chữa bệnh gút và hạ acid uric máu. Điều này khiến không ít người bệnh tìm mua các chế phẩm chứa hoạt chất từ củ ấu với hy vọng kiểm soát bệnh mà không cần dùng thuốc tây.

Liệu củ ấu có thực sự giúp hạ nồng độ acid uric và hỗ trợ điều trị tăng acid uric máu hay không? Dưới góc nhìn khoa học hiện nay, các hoạt chất ức chế sinh tổng hợp acid uric vẫn đang nằm trong giai đoạn nghiên cứu ban đầu. Người bệnh cần hiểu đúng bản chất vấn đề trước khi áp dụng vào thực tế điều trị.

Câu trả lời ngắn dựa trên bằng chứng khoa học

Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh chiết xuất củ ấu giúp hạ acid uric máu. Dữ liệu y khoa hiện hành mới chỉ ghi nhận các hợp chất có tác dụng ức chế enzyme tạo acid uric được khảo sát trong ống nghiệm hoặc trên mô hình động vật thí nghiệm.

Do đó, người bệnh gút hoặc người có chỉ số acid uric máu cao không thể dùng củ ấu hay chiết xuất củ ấu để thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ. Việc tự ý bỏ thuốc để chuyển sang ăn củ ấu có thể gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng.

Enzyme xanthine oxidase: Nguồn cơn tạo thành acid uric

Để hiểu cơ chế hạ acid uric máu, cần biết đến vai trò của một loại men trong cơ thể mang tên xanthine oxidase. Enzyme này giữ nhiệm vụ xúc tác phản ứng oxy hóa hypoxanthine thành xanthine, rồi từ xanthine chuyển hóa tiếp thành acid uric ^[1], ^[2]. Khi nồng độ acid uric sản sinh quá mức, tình trạng tăng acid uric máu sẽ xuất hiện và là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới bệnh gút ^[1].

Con người do thiếu hụt enzyme uricase trong gan qua quá trình tiến hóa nên việc đào thải acid uric phụ thuộc chủ yếu vào thận ^[3]. Tình trạng tăng acid uric có thể do thận giảm bài tiết hoặc do xanthine oxidase hoạt động quá mức làm tăng sản xuất ^[3]. Bên cạnh đó, enzyme xanthine oxidase khi chuyển hóa purine còn sản sinh ra các gốc tự do oxy hóa gây viêm và tổn thương tế bào ^[3], ^[4]. Vì thế, việc tìm kiếm các chất ức chế men xanthine oxidase luôn là hướng đi quan trọng để giảm lượng acid uric dư thừa ^[1], ^[2].

Các nghiên cứu khoa học nói gì về chất ức chế xanthine oxidase?

Trong nỗ lực tìm kiếm giải pháp kiểm soát nồng độ acid uric, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm đối với các hoạt chất sinh học tự nhiên và tổng hợp. Dưới đây là các kết quả ghi nhận từ phòng thí nghiệm:

Năm 2011, một nghiên cứu đã tổng hợp và đánh giá dẫn xuất chalcone trong ống nghiệm nhằm tìm chất ức chế xanthine oxidase mới ^[1]. Kết quả cho thấy hợp chất 3,5,2',4'-tetrahydroxychalcone (Hợp chất 1) có hoạt tính ức chế enzyme xanthine oxidase với giá trị IC50 là 22,5 µM và hằng số ức chế Ki là 17,4 µM ^[1]. Khi cho chuột bị tăng acid uric máu uống Hợp chất 1, nồng độ acid uric huyết thanh và hoạt tính xanthine oxidase tại gan của chuột đều giảm rõ rệt theo liều dùng ^[1]. Thử nghiệm độc tính cấp trên chuột cũng ghi nhận hợp chất này an toàn ở liều lên tới 5 g/kg ^[1].

Năm 2018, một nghiên cứu khác công bố việc thiết kế và tổng hợp các dẫn xuất chứa khung 2-arylbenzo[b]furan để tìm chất ức chế men ^[2]. Nhóm nghiên cứu nhận thấy hợp chất mang tên 4a có khả năng ức chế xanthine oxidase mạnh nhất với IC50 đạt 4,45 µM ^[2]. Trên mô hình chuột bị gây tăng acid uric bằng potassium oxonate, hợp chất 4a đã thể hiện tác dụng hạ acid uric máu rõ rệt ^[2].

Đến năm 2022, một nghiên cứu công bố khảo sát tác dụng của chất ức chế xanthine oxidase N-(9,10-anthraquinone-2-ylcarbonyl) (gọi tắt là NAY) ^[5]. Nghiên cứu tiến hành trên mô hình chuột bị tăng acid uric bằng potassium oxonate, chia các mức liều uống gồm liều thấp 10 mg/kg, liều trung bình 20 mg/kg, liều cao 40 mg/kg và nhóm đối chứng dùng thuốc allopurinol 10 mg/kg ^[5]. Trên tế bào AML12 và mô hình tế bào nuôi cấy được kích thích tăng acid uric, các mức liều NAY lần lượt là 50, 100 và 200 µmol/L so sánh với allopurinol 100 µmol/L ^[5]. Kết quả cho thấy NAY làm giảm đáng kể acid uric huyết thanh trên chuột và giảm acid uric trong môi trường nuôi cấy tế bào nhờ ức chế hoạt tính xanthine oxidase, đồng thời giảm các yếu tố gây viêm như TNF-alpha và IL-6 ^[5].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu vào năm 2021 đánh giá tác động của thảo dược Cúc hoa vàng (Chrysanthemum indicum L. - ký hiệu Ci) và Sơn thù du (Cornus officinalis - ký hiệu Co) ^[6]. Bổ sung Ci liều 300 mg/kg hoặc Co liều 300 mg/kg giúp ức chế hoạt tính enzyme xanthine oxidase và giảm biểu hiện mRNA của xanthine dehydrogenase trong gan chuột bị tăng acid uric ^[6]. Hỗn hợp FSU-CC 300 mg/kg còn làm giảm xanthine oxidase gan mạnh hơn dùng đơn lẻ từng loại, đồng thời làm tăng nồng độ các enzyme chống oxy hóa như SOD, CAT, GPx và tăng biểu hiện các chất vận chuyển OAT1, OAT3 tại thận của chuột ^[6].

Giới hạn của bằng chứng: Mới dừng ở mức tế bào và chuột

Tất cả các dữ liệu thực nghiệm nêu trên đều được tiến hành trên mô hình động vật thí nghiệm (chuột nhắt) hoặc tế bào nuôi cấy ^[1], ^[5], ^[2], ^[6]. Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người bệnh.

Khoảng cách từ ống nghiệm và động vật tới cơ thể sống của con người là rất lớn. Các yếu tố như khả năng hấp thu tại đường ruột, tốc độ chuyển hóa tại gan, nồng độ hoạt chất thực tế đi vào máu và tính an toàn dài hạn ở người vẫn là dấu hỏi lớn. Hơn nữa, củ ấu ở dạng chế biến tự nhiên có chứa hàm lượng hoạt chất bao nhiêu, có đủ để tạo ra tác động sinh học hay không hoàn toàn chưa được kiểm chứng.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng củ ấu

Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng thực phẩm tự nhiên luôn vô hại và ăn càng nhiều củ ấu càng giúp đào thải độc tố, trị sạch bệnh gút. Thực tế, củ ấu luộc là nguồn cung cấp tinh bột dồi dào, nếu ăn quá mức có thể dẫn tới dư thừa năng lượng, tăng cân và gây rối loạn chuyển hóa.

Một sai lầm nghiêm trọng khác là người bệnh tự ý dừng thuốc hạ acid uric do bác sĩ kê đơn (như allopurinol hay febuxostat) để chuyển sang dùng củ ấu hoặc các bài thuốc lá truyền miệng. Điều này khiến nồng độ acid uric máu dễ dàng tăng vọt trở lại, kích hoạt các cơn gút cấp đau đớn và làm tăng nguy cơ tổn thương thận.

Ai nên thận trọng?

Chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh tính an toàn cũng như hiệu quả của chiết xuất củ ấu trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ em hoặc người mắc bệnh suy thận mạn. Do đó, những nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý dùng các loại thực phẩm chức năng hoặc chiết xuất cô đặc từ củ ấu mà chưa có sự đồng ý của bác sĩ.

Người đang bị cơn gút cấp tấn công hoặc người có bệnh lý chuyển hóa nền cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn dùng thuốc chuyên khoa. Tuyệt đối không thay thế thuốc kê đơn bằng bất kỳ sản phẩm tự nhiên nào chưa rõ liều lượng.

Gợi ý áp dụng trong đời sống

Người bình thường hoặc người có acid uric máu cao vẫn có thể thưởng thức củ ấu luộc như một món ăn phụ thông thường với lượng vừa phải. Củ ấu nên được nấu chín kỹ trước khi ăn để đảm bảo vệ sinh đường tiêu hóa, tránh nguy cơ nhiễm ấu trùng sán ký sinh dưới nước.

Không nên chế biến củ ấu bằng hình thức chiên rán nhiều dầu mỡ hay ngâm tẩm đường ngọt, bởi dầu mỡ và đường có thể ảnh hưởng tiêu cực tới chuyển hóa mỡ máu và acid uric. Khi muốn sử dụng bất kỳ chế phẩm chiết xuất nào liên quan đến loại thực vật này, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Củ ấu là một thực phẩm bổ dưỡng cho bữa phụ nhưng hoàn toàn không phải là thuốc hạ acid uric máu. Người bệnh cần giữ chế độ ăn uống khoa học, duy trì lối sống lành mạnh và phối hợp chặt chẽ với bác sĩ để kiểm soát chỉ số acid uric an toàn và bền vững.