Nhiều người lớn tuổi mắc các bệnh lý xương khớp mạn tính thường có thói quen tìm đến các sản phẩm bổ sung chứa glucosamine và chondroitin để giảm đau khớp. Tuy nhiên, nếu đang đồng thời điều trị bệnh tim mạch hoặc huyết khối bằng thuốc chống đông máu warfarin, việc tự ý bổ sung hoạt chất này có thể tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Câu hỏi khiến không ít người băn khoăn là liệu chondroitin có làm tăng tác dụng chống đông và kéo dài thời gian chảy máu hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là có thể có nguy cơ làm tăng tác dụng chống đông máu khi dùng kết hợp trên người, mặc dù bản thân chondroitin tự nhiên có hoạt tính chống đông rất yếu. Cấu trúc hóa học của chất này thuộc nhóm glycosaminoglycan tương tự như heparin, và các ghi nhận lâm sàng thực tế cho thấy chỉ số đông máu INR có thể tăng vọt khó kiểm soát khi phối hợp cùng thuốc chống đông.

Bản chất cấu trúc glycosaminoglycan và nguy cơ tiềm ẩn

Chondroitin sulfate là một glycosaminoglycan tự nhiên, có họ hàng gần gũi về mặt cấu trúc hóa học với các phân tử chống đông máu mạnh trong cơ thể như heparin [1]. Về mặt lý thuyết, các phân tử thuộc nhóm này mang các gốc sulfate tích điện âm, có khả năng tham gia vào quá trình ức chế hình thành cục máu đông thông qua các yếu tố nội sinh [1].

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2018 đã phân tích hoạt tính sinh học của chondroitin sulfate khi thay đổi mức độ gắn gốc sulfate [1]. Kết quả cho thấy bản thân chondroitin sulfate thông thường chỉ có hoạt tính chống đông tối thiểu [1]. Tuy nhiên, khi mức độ sulfat hóa tăng lên (chẳng hạn như các dạng tri-sulfate hay tetra-sulfate tổng hợp), hoạt tính chống đông máu tăng lên rõ rệt và phản ứng này được chứng minh trực tiếp là qua trung gian heparin cofactor II [1].

Đặc biệt, dạng quá sulfat hóa (oversulfated chondroitin sulfate - OSCS) từng được xác định là chất tạp nhiễm nguy hiểm trong một số chế phẩm heparin vào năm 2008 [1]. Hoạt chất tạp nhiễm này không chỉ mang đặc tính chống đông huyết tương mà còn có khả năng kích hoạt hệ thống tiếp xúc thông qua việc chuyển prekallikrein thành kallikrein, dẫn đến phóng thích bradykinin gây hạ huyết áp và phản ứng bất lợi nghiêm trọng [1]. Dù chondroitin dùng trong thực phẩm bổ sung không phải là dạng OSCS, mối liên hệ sinh học này vẫn là cơ sở cảnh báo về khả năng can thiệp vào quá trình cầm máu khi sử dụng liều cao [1].

Dữ liệu từ thực nghiệm trên động vật và chuyển hóa gan

Để làm rõ nghi vấn liệu chondroitin và glucosamine có trực tiếp tương tác dược động học với thuốc chống đông hay không, một nghiên cứu trên động vật đã được tiến hành vào năm 2014 [2]. Nghiên cứu này đánh giá liệu glucosamine và chondroitin sulfate có làm tăng tác dụng chống đông của warfarin ở chuột in vivo hay không, tập trung vào cơ chế qua hệ enzym cytochrome P450 (CYPs) tại gan [2].

Trong thử nghiệm, chuột được cho ăn chế độ ăn chứa glucosamine hoặc chondroitin sulfate ở các mức nồng độ khác nhau gồm 0%, 0,3% và 1% trọng lượng thức ăn trong vòng 2 tuần [2]. Dựa trên tỷ lệ này, liều lượng chondroitin sulfate thực tế chuột tiêu thụ là 464 mg/kg mỗi ngày ở nhóm 0,3% và 1546 mg/kg mỗi ngày ở nhóm 1% [2]. Vào 2 ngày cuối cùng của liệu trình, chuột được cho uống warfarin qua đường xông dạ dày [2].

Kết quả thực nghiệm cho thấy nhóm dùng 1% glucosamine bị rút ngắn đáng kể thời gian prothrombin và chỉ số thrombotest Owen [2]. Tuy nhiên, cả glucosamine và chondroitin sulfate đều không gây cảm ứng hay ức chế các enzym CYP ở gan, bao gồm cả enzym (S)-warfarin hydroxylase [2]. Các nhà khoa học kết luận rằng glucosamine và chondroitin sulfate không làm thay đổi hoạt tính chống đông của warfarin thông qua cơ chế chuyển hóa qua enzym gan [2].

Bằng chứng lâm sàng từ các ca bệnh thực tế

Dù nghiên cứu trên động vật không ghi nhận sự can thiệp vào chuyển hóa gan, các báo cáo lâm sàng và hệ thống cảnh giác dược trên người lại ghi nhận bức tranh đáng lo ngại hơn nhiều [3]. Năm 2008, một báo cáo ca bệnh đã mô tả trường hợp cụ ông 71 tuổi điều trị bằng warfarin với liều 7,5 mg/ngày trong 5 năm do rung nhĩ [3]. Trong suốt thời gian đó, chỉ số INR của bệnh nhân được duy trì ổn định trong khoảng hẹp từ 2,5 đến 3,2 khi đang tự dùng glucosamine hydrochloride 500 mg kết hợp chondroitin sulfate 400 mg với tần suất 2 lần/ngày để trị viêm khớp [3].

Tuy nhiên, rắc rối xuất hiện khi bệnh nhân tự ý tăng liều bổ sung lên mức 1500 mg glucosamine và 1200 mg chondroitin dùng 2 lần/ngày [3]. Trước khi tăng liều, chỉ số INR của bệnh nhân là 2,3 [3]. Khoảng 3 tuần sau khi tăng liều thực phẩm bổ sung, chỉ số INR đã vọt lên 3,9 [3]. Khi liều bổ sung được giảm xuống còn glucosamine 750 mg kết hợp chondroitin 600 mg mỗi ngày, xét nghiệm lại sau 16 ngày cho thấy INR tiếp tục leo thang lên mức 4,7 [3].

Chỉ sau khi bệnh nhân ngừng hẳn thực phẩm bổ sung và bác sĩ điều chỉnh lịch dùng warfarin xuống còn 7,5 mg xen kẽ 3,75 mg cách ngày, chỉ số INR mới hạ về mức an toàn là 2,6 sau 16 ngày [3]. Ca bệnh này là bằng chứng rõ ràng cho thấy nguy cơ tương tác tiềm tàng giữa chế phẩm chứa chondroitin - glucosamine với warfarin làm tăng chỉ số INR [3].

Cũng trong công trình này, các tác giả đã tiến hành rà soát dữ liệu cảnh giác dược từ cơ sở dữ liệu MedWatch của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) [3]. Kết quả đã ghi nhận 20 báo cáo về việc sử dụng glucosamine hoặc glucosamine kết hợp chondroitin sulfate cùng warfarin gây rối loạn đông máu, biểu hiện qua việc tăng INR, tăng chảy máu hoặc xuất hiện các vết bầm tím [3]. Đáng chú ý, có một trường hợp được báo cáo bị chảy máu não thất và tụ máu dưới màng cứng, dẫn tới trạng thái sống thực vật kéo dài [3]. Dữ liệu cũng ghi nhận ở một số trường hợp, việc giảm liều chế phẩm bổ sung đã giúp INR trở lại phạm vi điều trị ban đầu [3].

Nguy cơ thực sự và giới hạn của bằng chứng hiện có

Phân tích các dữ liệu khoa học cho thấy sự chênh lệch nhất định giữa nghiên cứu cơ bản và theo dõi lâm sàng [1, 2]. Trong phòng thí nghiệm, chondroitin sulfate đơn thuần chỉ thể hiện hoạt tính chống đông rất yếu và không gây ức chế enzym gan chịu trách nhiệm phân hủy warfarin [1, 3]. Điều này giải thích tại sao nhiều người dùng chung hai chất này trong thời gian ngắn có thể không nhận thấy phản ứng bất thường tức thì.

Tuy vậy, giới hạn lớn của các bằng chứng lâm sàng hiện nay là phần lớn sản phẩm trên thị trường đều kết hợp cả glucosamine lẫn chondroitin, khiến việc bóc tách độc lập tác động của riêng chondroitin trên người bệnh trở nên khó khăn [3]. Hơn nữa, các báo cáo bất lợi chủ yếu đến từ hệ thống báo cáo tự nguyện của MedWatch, vốn mang tính chất ghi nhận hồi cứu và cảnh báo nguy cơ hơn là thử nghiệm mù đôi đối chứng [3]. Dẫu vậy, nguy cơ biến chứng chảy máu nội sọ hay tụ máu nghiêm trọng là hoàn toàn có thật và không thể xem nhẹ [3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thực phẩm bổ sung khớp

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng các sản phẩm bảo vệ khớp có nguồn gốc tự nhiên, chiết xuất từ sụn vi cá mập hay sụn động vật đều lành tính và không thể tương tác với thuốc kê đơn. Thực tế, bất kỳ hoạt chất nào có cấu trúc sinh học tương đồng với các chất tham gia vào chuỗi phản ứng đông cầm máu đều có thể gây xáo trộn cân bằng sinh lý khi nồng độ trong máu thay đổi [1].

Một sai lầm phổ biến khác là tự ý tăng liều dùng khi cảm thấy khớp đau nhiều hơn mà không tham khảo ý kiến nhân viên y tế [3]. Trường hợp ca bệnh 71 tuổi nêu trên là minh chứng điển hình: khi dùng liều thấp, chỉ số đông máu vẫn nằm trong ngưỡng kiểm soát, nhưng chỉ cần tăng liều gấp đôi hoặc gấp ba, chỉ số INR đã tăng vọt lên mức nguy hiểm tính mạng [3].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Nhóm đối tượng cần thận trọng cao nhất là những bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc chống đông kháng vitamin K như warfarin vì các bệnh lý rung nhĩ, thay van tim cơ học hoặc huyết khối tĩnh mạch sâu [2, 5]. Warfarin là loại thuốc có khoảng điều trị rất hẹp, chỉ một biến động nhỏ về chỉ số INR cũng có thể đẩy người bệnh từ trạng thái ngừa huyết khối sang tình trạng xuất huyết ồ ạt [2, 7].

Bên cạnh đó, những người chuẩn bị trải qua phẫu thuật, thủ thuật nha khoa hoặc người có tiền sử loét dạ dày tá tràng cũng không nên tự ý phối hợp các hoạt chất này [4, 7]. Bất kỳ sự cộng hưởng nào làm kéo dài thời gian đông máu cũng đều gia tăng nguy cơ mất máu khó cầm [4, 7].

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn

Người đang sử dụng thuốc chống đông máu tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các sản phẩm hỗ trợ khớp chứa chondroitin sulfate hoặc glucosamine mà chưa thông báo cho bác sĩ điều trị [3]. Việc phối hợp hai nhóm chất này cần có sự giám sát y tế chặt chẽ [3].

Nếu bắt buộc phải sử dụng hoặc đã lỡ sử dụng trong thời gian dài, người bệnh cần thực hiện xét nghiệm định kỳ chỉ số INR để kiểm soát tình trạng đông máu [3]. Bất kỳ sự thay đổi nào về liều lượng thực phẩm bổ sung, dù tăng lên hay giảm đi, đều đòi hỏi phải theo dõi sát sao chỉ số đông máu trong các tuần tiếp theo [3]. Trong trường hợp phát hiện các dấu hiệu quá liều chống đông như chảy máu chân răng kéo dài, xuất hiện vết bầm tím tự nhiên dưới da, tiểu ra máu hoặc đi ngoài phân đen, cần ngừng ngay sản phẩm bổ sung và đến bệnh viện kiểm tra lập tức [3].

Tóm lại, chondroitin sulfate có cấu trúc glycosaminoglycan tương tự heparin và các ghi nhận lâm sàng đã chỉ ra nguy cơ làm tăng thời gian đông máu cũng như chỉ số INR khi phối hợp cùng thuốc warfarin [2, 3]. Dù cơ chế tác động không qua enzym gan, người bệnh tim mạch tuyệt đối không chủ quan, cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung xương khớp nào [1, 2].