Trả lời ngắn: Nếu mắc Parkinson và đang dùng thuốc, hãy hỏi bác sĩ thần kinh hoặc dược sĩ trước khi bắt đầu Chasteberry (Vitex agnus-castus). Cơ quan Dược phẩm châu Âu (EMA) cho biết tương tác với thuốc chủ vận hoặc đối kháng dopamine không thể loại trừ vì Chasteberry có thể có tác động dopaminergic. Tuy nhiên, báo cáo đánh giá của EMA cũng ghi nhận chưa có tương tác thuốc nào được báo cáo; cảnh báo này dựa trên khả năng cơ chế, không chứng minh Chasteberry đã gây biến chứng ở người bệnh Parkinson [1, 2]. Không tự ngừng hay đổi thuốc Parkinson.

Chasteberry và Parkinson liên quan với nhau ở điểm nào?

Chasteberry là quả của cây Vitex agnus-castus, còn được gọi là agnus castus hoặc chaste tree. Sản phẩm bổ sung có thể chứa quả khô, bột hoặc chiết xuất với dung môi và tỷ lệ khác nhau. Vì vậy tên chung trên nhãn không cho biết chính xác thành phần hoạt tính, mức phơi nhiễm hay mức tương đương giữa các nhãn hàng. NCCIH lưu ý người đang dùng thuốc nên hỏi nhân viên y tế trước khi sử dụng sản phẩm thảo dược vì tương tác có thể xảy ra [3].

Parkinson là bệnh thần kinh tiến triển có liên quan đến suy giảm chức năng tế bào tạo dopamine ở một số vùng não. Điều trị thường được cá thể hóa; levodopa, thuốc chủ vận dopamine và các nhóm thuốc khác có thể được kê tùy triệu chứng, tuổi, bệnh kèm và phác đồ trước đó [4, 5]. Do thuốc có thể tác động lên hệ dopamine, một chất bổ sung được nghi có ảnh hưởng đến hệ này đáng để rà soát trước khi phối hợp.

Đây là lý do cần thận trọng, không phải bằng chứng rằng mọi người bị Parkinson đều sẽ gặp phản ứng khi uống Chasteberry. Cũng không có cơ sở để kết luận Chasteberry làm Parkinson tiến triển nhanh hơn, trực tiếp làm mất tác dụng levodopa hoặc gây rối loạn vận động ở tất cả người dùng. Câu hỏi thực tế là liệu một sản phẩm cụ thể có phù hợp với thuốc và tình trạng cụ thể của người bệnh hay không; hiện chưa có dữ liệu lâm sàng đủ để trả lời điều đó một cách chắc chắn.

EMA nói chính xác điều gì về tương tác?

Trong chuyên luận thảo dược của EMA, mục tương tác nêu rằng do tác động dopaminergic và estrogen có thể có, tương tác giữa quả Vitex agnus-castus với thuốc chủ vận dopamine, thuốc đối kháng dopamine, estrogen và thuốc kháng estrogen “không thể loại trừ” [1]. Cách diễn đạt này thể hiện một nguy cơ cần cân nhắc khi dữ liệu còn hạn chế; nó không đồng nghĩa với một tương tác đã được xác nhận trên bệnh nhân.

Báo cáo đánh giá của EMA giải thích thêm rằng cơ chế của Chasteberry chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn. Các ảnh hưởng dopaminergic được quan sát trong một số nghiên cứu dược lý, nhưng có khác biệt theo chế phẩm và nghiên cứu. Báo cáo ghi rõ chưa có tương tác thuốc nào được báo cáo, đồng thời kết luận không thể loại trừ tương tác dựa trên tác động dopaminergic hoặc estrogen có thể có [2]. Do đó cần phân biệt ba mức: có giả thuyết sinh học; cơ quan quản lý đưa ra cảnh báo phòng ngừa; và có bằng chứng lâm sàng xác nhận sự kiện xảy ra. Với phối hợp Chasteberry–thuốc Parkinson, hai mức đầu được nêu, còn mức thứ ba chưa được thiết lập trong báo cáo này.

Thông tin đó cũng không cho phép khẳng định Chasteberry là “thuốc chủ vận dopamine” theo nghĩa một thuốc Parkinson đã được chứng minh. Tác động được đề xuất trong nghiên cứu tiền lâm sàng không nhất thiết giống tác dụng của một thuốc kê đơn trong liều, độ tinh khiết hoặc hiệu quả lâm sàng. Sản phẩm bổ sung cũng không đồng nhất với chiết xuất được dùng trong nghiên cứu.

Người đang dùng thuốc Parkinson nên làm gì?

Trước khi dùng Chasteberry, hãy đưa cho bác sĩ thần kinh hoặc dược sĩ ảnh rõ nhãn sản phẩm, danh sách thành phần, lượng dùng dự định và tất cả thuốc đang sử dụng. Báo cả thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, vitamin, thảo dược và sản phẩm hỗ trợ giấc ngủ hay tâm trạng. Đừng chỉ nói “tôi uống vitex” nếu sản phẩm là hỗn hợp nhiều thành phần; nhân viên y tế cần biết đầy đủ để rà soát.

Đặc biệt nên hỏi ý kiến nếu thuốc hiện tại có tác động lên dopamine hoặc hệ thần kinh trung ương, hoặc nếu phác đồ gần đây vừa được điều chỉnh. Danh sách điều trị Parkinson có thể gồm levodopa phối hợp carbidopa/benserazide, thuốc chủ vận dopamine như ropinirole, pramipexole hoặc rotigotine, thuốc ức chế MAO-B, thuốc ức chế COMT và các thuốc khác. Không phải mọi phối hợp này đều có tương tác đã biết với Chasteberry; liệt kê chúng là để giúp rà soát chính xác chứ không phải khẳng định từng thuốc đều tương tác.

Đừng tự bỏ liều, giảm liều, đổi giờ uống hoặc ngừng thuốc Parkinson để “thử xem” có tương tác hay không. Tổ chức Parkinson’s Foundation cảnh báo không được tự ý ngừng hoặc thay đổi thuốc; ngừng đột ngột có thể gây biến chứng và làm triệu chứng tăng lên [4]. Nếu bác sĩ thấy cần thay đổi, việc đó phải do người kê đơn hướng dẫn. Người chăm sóc cũng nên biết lịch thuốc và ghi nhận thay đổi triệu chứng để trao đổi với đội ngũ điều trị.

Nếu đã lỡ uống một lần, không nên hoảng sợ hay tự xử lý bằng cách bỏ thuốc kê đơn. Ghi lại sản phẩm, lượng và thời điểm đã dùng; gọi dược sĩ hoặc nhóm điều trị để được hướng dẫn theo tình trạng cụ thể. Nếu xuất hiện triệu chứng mới rõ rệt hoặc nặng lên sau khi dùng, liên hệ nhân viên y tế. Không thể xác định nguyên nhân chỉ từ việc hai sự kiện xảy ra gần nhau, vì triệu chứng Parkinson có thể dao động và nhiều yếu tố khác cũng có thể góp phần.

Dấu hiệu nào cần được đánh giá sớm?

Hãy xin tư vấn nếu sau khi bắt đầu bất kỳ sản phẩm bổ sung nào người bệnh thấy vận động thay đổi đáng kể, run hoặc cứng cơ nặng lên, chóng mặt, buồn ngủ bất thường, lú lẫn, buồn nôn kéo dài hoặc té ngã. Đây là các biểu hiện cần xem xét trong bối cảnh toàn bộ thuốc và bệnh trạng; bài viết không khẳng định Chasteberry là nguyên nhân. Ghi thời điểm xuất hiện, liều thuốc, giờ ăn và sản phẩm bổ sung sẽ giúp nhóm điều trị đánh giá mối liên hệ.

Sốt cao kèm cứng cơ dữ dội, thay đổi ý thức hoặc tình trạng xấu đi nhanh cần được chăm sóc cấp cứu. Đừng chờ thử ngừng hoặc uống thêm thảo dược để xem triệu chứng có tự hết hay không. Luôn cho nhân viên cấp cứu biết người bệnh Parkinson đang dùng thuốc gì và lần cuối dùng vào thời điểm nào.

Chasteberry có lợi ích đã chứng minh cho người Parkinson không?

Không có bằng chứng đủ để dùng Chasteberry điều trị Parkinson, cải thiện vận động, bảo vệ tế bào thần kinh hoặc thay thế thuốc. Các nghiên cứu về Chasteberry được quảng bá chủ yếu xem xét hội chứng tiền kinh nguyệt và một số vấn đề sức khỏe khác, không chứng minh hiệu quả điều trị Parkinson [3]. Tương tự, một giả thuyết tác động dopamine không đồng nghĩa với tác dụng có lợi cho bệnh Parkinson.

Các cơ quan y tế cũng lưu ý dữ liệu an toàn không bao phủ mọi nhóm người. NCCIH cho biết chiết xuất Chasteberry đã được nghiên cứu trong thời gian tối đa khoảng ba tháng, nhưng có thể không an toàn với một số bệnh nhạy cảm hormone và người đang dùng thuốc nên hỏi nhân viên y tế [3]. Thông tin nghiên cứu ngắn hạn ở nhóm khác không đảm bảo an toàn lâu dài ở người Parkinson, người cao tuổi hoặc người dùng nhiều thuốc.

Nếu mục tiêu là giảm run, cứng cơ, chậm vận động, táo bón, mất ngủ hay triệu chứng khác, hãy nói với đội ngũ Parkinson thay vì thêm thực phẩm bổ sung theo quảng cáo. Bác sĩ có thể đánh giá lịch dùng thuốc, tác dụng phụ, tương tác đã biết, giấc ngủ, dinh dưỡng và các nguyên nhân khác. Bất kỳ thay đổi điều trị nào cũng cần phù hợp với bệnh sử và phác đồ cá nhân.

Những câu hỏi hữu ích khi trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ

  • Sản phẩm Chasteberry này có thành phần nào cần tránh với thuốc của tôi không?
  • Cảnh báo EMA có áp dụng cho đúng loại thuốc và chế phẩm tôi đang dùng không?
  • Nếu tôi đã uống sản phẩm, tôi cần theo dõi điều gì và liên hệ ai nếu có thay đổi?
  • Có lựa chọn nào có bằng chứng tốt hơn cho mục tiêu sức khỏe của tôi không?
  • Tôi nên thông báo thực phẩm bổ sung này cho bác sĩ nào trong nhóm điều trị?

Mang theo bao bì hoặc ảnh nhãn thay vì chỉ nhớ tên thương mại. Nếu đang chăm sóc người bị Parkinson, hãy xin người bệnh đồng ý chia sẻ danh sách thuốc và cập nhật với nhóm điều trị. Hồ sơ rõ ràng giúp tránh nhầm giữa các sản phẩm có tên gần giống nhau và giúp dược sĩ xác định đúng thành phần.

Để hiểu thêm về một thảo dược khác được quảng bá trong bối cảnh Parkinson, xem bài Ba gạc hoa đỏ và bệnh Parkinson: hoạt chất, bằng chứng và giới hạn. Mỗi loài cây có thành phần và bằng chứng riêng; không thể suy kết luận về tương tác của cây này sang cây khác.

Kết luận

EMA cảnh báo tương tác giữa Chasteberry và thuốc chủ vận hoặc đối kháng dopamine không thể loại trừ do tác động dopaminergic có thể có. Tuy vậy, cơ quan này cũng ghi nhận chưa có tương tác thuốc nào được báo cáo trong báo cáo đánh giá. Vì thế, nguy cơ là điều cần kiểm tra trước, không phải một tác hại lâm sàng đã được chứng minh xảy ra ở mọi người Parkinson.

Người đang dùng thuốc Parkinson nên hỏi bác sĩ thần kinh hoặc dược sĩ trước khi dùng Chasteberry, cung cấp nhãn và danh sách thuốc, đồng thời không tự ngừng hoặc chỉnh phác đồ. Chasteberry chưa được chứng minh điều trị Parkinson hay thay thế thuốc kê đơn.