Nhiều người tiêu dùng khi tìm mua thực phẩm chức năng thường chú ý đến các con dấu chứng nhận nhỏ in trên bao bì như USP Verified hay NSF Certified. Không ít người tin rằng nhãn dán này bảo đảm sản phẩm có khả năng chữa bệnh hoặc mang lại hiệu quả thần kỳ cho sức khỏe.
Thực tế, các dấu chứng nhận từ bên thứ ba độc lập chỉ nhằm xác nhận sản phẩm chứa đúng thành phần ghi trên nhãn, đạt độ tinh khiết và không nhiễm chất cấm hay tạp chất nguy hại. Chúng tuyệt đối không mang ý nghĩa bảo chứng cho tính hiệu quả điều trị bệnh của sản phẩm đó.
Lỗ hổng pháp lý và nguồn gốc kiểm định độc lập
Tại nhiều quốc gia, quy định quản lý thực phẩm bổ sung khác biệt hoàn toàn so với thuốc kê đơn. Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) thiết lập các tiêu chuẩn chất lượng nghiêm ngặt cho thuốc kê đơn nhưng không áp dụng quy trình kiểm duyệt chất lượng tiền thị trường tương tự cho thực phẩm chức năng [1]. Theo Đạo luật Thực phẩm, Dược phẩm và Mỹ phẩm Hoa Kỳ, FDA không có vai trò đánh giá độ an toàn trước khi thực phẩm bổ sung được bày bán [2].
Chính vì không có cơ quan quản lý nào bắt buộc kiểm tra chất lượng trước khi lưu hành thương mại, thị trường tồn tại nhiều nguy cơ về sản phẩm kém chất lượng hoặc gắn nhãn sai lệch [2]. Để lấp đầy khoảng trống quản lý này, nhiều tổ chức kiểm nghiệm độc lập đã triển khai các chương trình đánh giá chất lượng nhằm hỗ trợ người tiêu dùng phân biệt sản phẩm đạt chuẩn [1], [2].
Để được công nhận là bên thứ ba đạt chuẩn, tổ chức kiểm định phải hoàn toàn trung lập, không có xung đột lợi ích, không trực thuộc doanh nghiệp sản xuất và cũng không phải cơ quan quản lý nhà nước [1], [3]. Các đơn vị này phải sở hữu chứng nhận kiểm định năng lực bên ngoài, áp dụng quy trình đánh giá Thực hành sản xuất tốt (GMP) và có phương pháp thử nghiệm chuẩn hóa để phát hiện tạp chất hoặc chất cấm [1].
Chứng nhận USP và NSF đại diện cho điều gì?
Dược điển Hoa Kỳ (USP) là tổ chức khoa học phi lợi nhuận độc lập có lịch sử phát triển tiêu chuẩn chất lượng thuốc từ năm 1820 và bắt đầu xây dựng tiêu chuẩn cho thực phẩm bổ sung từ năm 1992 [4]. Việc tuân thủ tiêu chuẩn USP là bắt buộc đối với thuốc kê đơn và thuốc không kê đơn lưu hành tại Mỹ, nhưng lại hoàn toàn tự nguyện đối với thực phẩm chức năng [1].
Khi một sản phẩm đạt chứng nhận của USP, quy trình đánh giá bao gồm kiểm toán cơ sở sản xuất định kỳ hàng năm, rà soát việc tuân thủ GMP và lấy mẫu ngẫu nhiên sản phẩm lưu thông trên thị trường để kiểm nghiệm độc lập [1]. Đáng chú ý, số lượng sản phẩm đạt chứng nhận USP đã tăng từ 6 sản phẩm lên hơn 100 sản phẩm vào năm 2015 [1]. Tuy nhiên, USP khẳng định quy trình đánh giá của họ chỉ nhằm mục đích phát triển chuyên luận tiêu chuẩn chất lượng, hoàn toàn không nhằm xác định độ an toàn nội tại hay hiệu quả trị liệu của sản phẩm [4].
Tương tự, chứng nhận NSF (tiêu biểu như NSF Certified for Sport) cung cấp giải pháp kiểm định chất lượng nghiêm ngặt cho thực phẩm bổ sung [5]. Tổ chức NSF kiểm tra sản phẩm để đảm bảo không chứa các chất cấm, chất ô nhiễm hoặc hàm lượng kim loại nặng vượt ngưỡng an toàn [5]. Để duy trì chứng nhận, nhà sản xuất phải trải qua các đợt kiểm toán nhà máy định kỳ hàng năm và chịu sự giám sát liên tục thông qua việc mua mẫu ẩn danh trên thị trường để thử nghiệm độc lập [5].
Bằng chứng nghiên cứu về tỷ lệ thực phẩm chức năng được chứng nhận
Dù các chương trình kiểm định độc lập mang lại nhiều lợi ích minh bạch, tỷ lệ sản phẩm đạt chứng nhận trên thị trường vẫn ở mức khiêm tốn. Nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát toàn bộ thực phẩm chức năng được cấp phát tại các cơ sở y tế quân đội Mỹ trong giai đoạn 5 năm từ 2007 đến 2011 [6]. Trong tổng số hơn 1,5 triệu đơn thuốc bổ sung với 753 sản phẩm khác nhau, chưa đến 3,6% sản phẩm đạt chứng nhận từ ba tổ chức kiểm định độc lập lớn nhất [6]. Cụ thể, chỉ có 19 sản phẩm được USP xác thực, 9 sản phẩm được ConsumerLab đánh giá (trong đó 8 sản phẩm được cấp chứng nhận), và hoàn toàn không có sản phẩm nào đạt chứng nhận của NSF International [6].
Một nghiên cứu khác ghi nhận tại các cửa hàng quân đội Mỹ, chỉ có khoảng 12% thực phẩm bổ sung bày bán trên kệ có chứng nhận độc lập [1]. Tình trạng này xuất phát từ việc tham gia kiểm định là tự nguyện và doanh nghiệp phải trả phí [1], [3]. Chi phí kiểm định có thể là rào cản tài chính đối với các công ty nhỏ, trong khi các công ty quy mô lớn đôi khi không thấy lợi thế cạnh tranh rõ ràng để chấp nhận sự giám sát bổ sung [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2023 khảo sát hành vi sử dụng ở nhóm vận động viên cho thấy khoảng trống lớn giữa nhận thức và thực tế sử dụng [3]. Dù có trên 90% người tham gia thừa nhận giá trị của việc chọn thực phẩm bổ sung có kiểm định, chỉ có 57% thực tế sử dụng sản phẩm đã qua kiểm định bên thứ ba [3].
Ý nghĩa thực sự và giới hạn của con dấu kiểm định
Sự hiện diện của con dấu chứng nhận mang lại sự an tâm về mặt kỹ thuật sản xuất. Dấu chất lượng bảo chứng rằng sản phẩm đã qua kiểm nghiệm độc lập, đạt hàm lượng thành phần đúng như nhãn công bố, hạn chế nguy cơ làm giả hoặc gian lận thương mại và được sản xuất dưới điều kiện nhà xưởng nghiêm ngặt [7].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhận thức rõ giới hạn kỹ thuật của các chương trình này. Việc vượt qua các bài kiểm định không đồng nghĩa với việc sản phẩm được đảm bảo "không chứa mọi chất cấm", đơn giản vì khoa học hiện nay không thể thử nghiệm đối chiếu hết tất cả mọi chất bị cấm lưu hành [1], [3]. Do đó, chứng nhận từ bên thứ ba không thể triệt tiêu 100% rủi ro tạp nhiễm, nhưng là bằng chứng xác thực cho thấy rủi ro nhiễm bẩn đã được giảm thiểu đáng kể [1], [3].
Quan trọng nhất, các tiêu chuẩn này không đánh giá sản phẩm có chữa khỏi bệnh hay cải thiện tình trạng sức khỏe hay không [4]. Một viên uống bổ sung có thể hoàn toàn tinh khiết, đạt chuẩn định lượng hoạt chất chính xác từng miligam, nhưng vẫn có thể không mang lại hiệu quả lâm sàng đối với thể trạng riêng biệt của từng người bệnh.
Những hiểu lầm thường gặp của người tiêu dùng
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng con dấu kiểm định với sự phê duyệt y tế từ cơ quan quản lý nhà nước như FDA. FDA không cấp chứng nhận chất lượng cho từng lọ thực phẩm chức năng bày bán [1], [2]. Các dấu hiệu như USP hay NSF đều thuộc về các tổ chức phi chính phủ độc lập [1], [3].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm sản phẩm có chứng nhận thì có thể dùng tùy tiện mà không lo tác dụng phụ. Ngay cả khi sản phẩm đạt độ tinh khiết tối đa, việc sử dụng sai chỉ định hoặc dùng quá liều vẫn tiềm ẩn nguy cơ gây độc tính hoặc xung đột chuyển hóa trong cơ thể.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng các sản phẩm không có dấu chứng nhận đều là hàng kém chất lượng. Do chương trình kiểm định là tự nguyện và có thu phí, nhiều nhà sản xuất uy tín có thể lựa chọn không tham gia vì chi phí kiểm tra định kỳ tốn kém hoặc chọn giải pháp tự kiểm soát nội bộ theo tiêu chuẩn riêng [1], [8].
Ai nên đặc biệt thận trọng khi lựa chọn sản phẩm?
Các vận động viên thể thao chuyên nghiệp và binh sĩ quân đội là nhóm đối tượng cần ưu tiên hàng đầu việc lựa chọn sản phẩm có chứng nhận uy tín [2]. Tạp nhiễm chất kích thích hoặc tân dược cấm trong thực phẩm chức năng có thể dẫn đến việc dương tính trong các đợt kiểm tra doping, hủy hoại hoàn toàn sự nghiệp thi đấu và công tác [2], [3].
Bệnh nhân mắc các bệnh lý mạn tính (như suy tim, đái tháo đường, suy giảm chức năng gan, thận) và người đang điều trị bằng thuốc kê đơn cần hết sức cẩn trọng. Bất kỳ sản phẩm bổ sung nào đưa vào cơ thể cũng có thể tạo ra tương tác thuốc phức tạp, bất kể sản phẩm đó có độ tinh khiết đạt chuẩn USP hay NSF.
Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng là những đối tượng nhạy cảm cao, không nên tự ý dùng thực phẩm bổ sung khi chưa có chỉ định chuyên môn từ bác sĩ.
Hướng dẫn nhận biết và áp dụng thực tế khi chọn mua
Khi có nhu cầu sử dụng thực phẩm chức năng, người tiêu dùng có thể áp dụng các bước kiểm tra sau để bảo vệ an toàn:
- Quan sát bao bì: Tìm kiếm biểu trưng của các tổ chức kiểm định có uy tín đã được công nhận như USP, NSF (hoặc NSF Certified for Sport), Banned Substances Control Group (BSCG), Informed-Choice hoặc Informed-Sport [5].
- Tra cứu tính hợp lệ: Một số doanh nghiệp có thể tự ý in ấn biểu trưng sai quy định. Hãy truy cập trực tiếp trang thông tin điện tử công khai của các tổ chức chứng nhận (như USP hoặc NSF) để đối chiếu danh sách thương hiệu và sản phẩm thực tế đã được cấp chứng chỉ [6].
- Đánh giá quy trình: Ưu tiên các dòng sản phẩm áp dụng kiểm nghiệm theo từng lô hoặc có quy trình lấy mẫu ngẫu nhiên định kỳ tại thị trường để đảm bảo chất lượng đồng đều [5].
- Kiểm tra toàn diện nhãn phụ: Xem xét kỹ bảng thành phần, liều lượng khuyến cáo và thông tin đơn vị sản xuất được cấp phép lưu hành.
Dấu chứng nhận USP hay NSF là công cụ sàng lọc hữu ích giúp người tiêu dùng nhận diện các sản phẩm đạt tiêu chuẩn sản xuất, chứa đúng thành phần và giảm thiểu nguy cơ tạp nhiễm chất độc hại [1], [7]. Tuy nhiên, con dấu này không chứng minh cho công dụng chữa bệnh [4]. Người tiêu dùng nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng từ thực phẩm tự nhiên và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi sử dụng bất kỳ thực phẩm chức năng nào.
