Nhiều người tìm đến chế độ ăn thực dưỡng nhằm thanh lọc cơ thể và cải thiện sức khỏe tổng thể. Tuy nhiên, không ít người đối mặt với tình trạng tóc rụng ồ ạt từng búi khi chải hoặc gội đầu chỉ sau một vài tháng áp dụng.
Nguyên nhân chính dẫn đến hiện tượng này là tình trạng rụng tóc chuyển đoạn (telogen effluvium). Khi cơ thể bị cắt giảm đột ngột các dưỡng chất thiết yếu như protein, kẽm, axit béo và sắt do kiêng khem khắt khe, nang tóc buộc phải dừng chu kỳ phát triển để chuyển sớm sang giai đoạn thoái hóa và rụng [1].
Hiện tượng rụng tóc cấp tính sau khi đổi chế độ ăn
Tóc rụng chuyển đoạn (telogen effluvium) là dạng rụng tóc lan tỏa trên da đầu, xảy ra khi chu kỳ phát triển của tóc bị gián đoạn, khiến số lượng tóc bước vào giai đoạn rụng (telogen) tăng vọt [2]. Tình trạng cấp tính này thường xuất hiện khoảng 2 đến 3 tháng sau một biến cố hoặc tác nhân kích thích từ cơ thể [2], đôi khi khoảng 3 tháng [3]. Một số tài liệu ghi nhận việc thiếu hụt axit béo thiết yếu thường dẫn đến rụng tóc dạng này sau khoảng 2 đến 4 tháng thiếu hụt khẩu phần [1].
Người mắc hội chứng này thường phàn nàn về cảm giác khó chịu tại da đầu như đau rát, châm chích, ngứa, buốt kết hợp với rụng tóc lan tỏa (hội chứng trichodynia) [1]. Khi chuyển sang ăn thực dưỡng quá nghiêm ngặt, việc giới hạn calo hoặc thiếu đói mạn tính chính là cú sốc thúc đẩy nang tóc rơi vào pha nghỉ đồng loạt [1]. Thông thường, nếu xác định và loại bỏ được nguyên nhân gốc rễ, tóc có thể tự hồi phục sau 3 đến 6 tháng, và cần khoảng 12 tháng để phục hồi hoàn toàn [3].
Vai trò của vi chất và cơ chế nang tóc bị tổn thương
Nang tóc là cơ quan có tốc độ phân chia tế bào rất nhanh, do đó đòi hỏi nguồn cung cấp năng lượng và vi chất liên tục [4]. Các vi chất dinh dưỡng đóng vai trò cốt lõi trong chu kỳ nang tóc nhờ tham gia vào quá trình luân chuyển tế bào và giảm stress oxy hóa [4].
Tình trạng thiếu hụt protein nghiêm trọng, thiếu hụt axit béo, thiếu kẽm mạn tính và hạn chế năng lượng kéo dài đều được xác định là các yếu tố dinh dưỡng trực tiếp gây rụng tóc telogen [1]. Kẽm là khoáng chất xúc tác cho hàng trăm enzyme, tham gia tổng hợp protein và axit nucleic [4], [5]. Khi thiếu kẽm, cấu trúc sợi tóc bị thay đổi, dẫn đến tóc mảnh, giòn, dễ gãy và thúc đẩy rụng tóc lan tỏa [4]. Ngoài ra, kẽm còn ức chế sự thoái triển của tóc và thúc đẩy phục hồi nang tóc [5].
Sắt là một yếu tố quan trọng khác liên quan mật thiết đến sự sống của sợi tóc. Giảm lượng sắt dự trữ trong cơ thể có thể gây rụng tóc, và thiếu sắt vẫn là tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng phổ biến nhất trên toàn cầu với triệu chứng rụng tóc telogen mạn tính kéo dài [1], [4]. Khi nguồn cung cấp sắt và protein cạn kiệt, các tế bào mầm nang tóc không nhận đủ dưỡng chất để duy trì sự phân chia bình thường.
Các nghiên cứu nói gì về sắt, kẽm và protein?
Mối liên hệ giữa tình trạng sụt giảm các dưỡng chất trong máu và rụng tóc lan tỏa đã được kiểm chứng qua nhiều công trình lâm sàng:
Một nghiên cứu hồi cứu vào năm 2022 trên 250 nữ bệnh nhân được chẩn đoán rụng tóc telogen effluvium (độ tuổi trung bình 33,11 ± 9,66) so sánh với 250 người khỏe mạnh (tuổi trung bình 34,98 ± 12,37) cho thấy: nồng độ ferritin trong máu, thể tích trung bình hồng cầu (MCV) và tỷ lệ MCV/RDW ở nhóm rụng tóc thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng (P < 0,05) [6]. Các tác giả kết luận thiếu máu thiếu sắt là yếu tố thường gặp ở nữ giới bị rụng tóc lan tỏa và khuyến nghị xét nghiệm máu định kỳ để chẩn đoán [6].
Năm 2024, một nghiên cứu bệnh - chứng trên 100 bệnh nhân hồi phục sau Covid-19 từ 4 đến 12 tuần ghi nhận nồng độ ferritin huyết thanh ở nhóm rụng tóc telogen thấp hơn đáng kể so với nhóm không rụng tóc (68,52 ± 126 ug/L so với 137 ± 137,597 ug/L) [7]. Nhóm rụng tóc cũng dùng ít chất bổ sung kẽm hơn nhóm không rụng [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra dù thấp hơn, ferritin vẫn ở trên ngưỡng chẩn đoán thiếu sắt không thiếu máu, cho thấy ferritin chưa hẳn là chất chỉ điểm hoàn hảo trong mọi trường hợp [7].
Mặt khác, nghiên cứu năm 2015 trên 40 bệnh nhân nữ mắc chứng rụng tóc telogen mạn tính kéo dài trên 6 tháng so với 30 phụ nữ khỏe mạnh lại cho kết quả: nồng độ sắt và kẽm toàn phần trong máu không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm [2]. Thay vào đó, nồng độ cadmium (một kim loại nặng độc hại) ở nhóm bệnh nhân lại cao hơn đáng kể và có tương quan thuận với trọng lượng cơ thể [2].
Tương tự, nghiên cứu năm 2020 dẫn lại công trình của Kil và cộng sự nhận thấy nồng độ kẽm huyết thanh ở bệnh nhân rụng tóc telogen thấp hơn người khỏe mạnh, với tỷ lệ bệnh nhân có nồng độ kẽm dưới 70 microg/dl chiếm ưu thế [5]. Tuy nhiên, trong chính mẫu khảo sát của nghiên cứu năm 2020 này, nồng độ kẽm huyết thanh trung bình giữa nhóm bệnh nhân và nhóm chứng lại tương đương nhau và chỉ ghi nhận kẽm thấp ở 5 bệnh nhân cùng 2 người khỏe mạnh, không phát hiện mối tương quan giữa nồng độ kẽm huyết thanh và sự rụng tóc [5].
Về can thiệp điều trị, một thử nghiệm năm 2012 điều trị cho 5 bệnh nhân rụng tóc do thiếu hụt kẽm bằng dạng polaprezinc đường uống cho thấy toàn bộ bệnh nhân đều được chữa khỏi hoặc cải thiện tình trạng rụng tóc nhờ phục hồi chu kỳ mọc tóc bình thường [8].
Lợi ích và giới hạn từ bằng chứng khoa học
Nhìn chung, các nghiên cứu xác nhận rằng sự thiếu hụt dinh dưỡng nghiêm trọng như đạm, calo, kẽm và axit béo là tác nhân kích hoạt chu kỳ rụng tóc [1], [4]. Bổ sung kẽm đường uống phát huy hiệu quả rõ rệt trên các đối tượng đã được xác định chắc chắn là thiếu kẽm [8].
Dù vậy, mối liên hệ giữa lượng sắt dự trữ và rụng tóc vẫn còn nhiều tranh cãi [1]. Thiếu sắt có thể gây rụng tóc, nhưng dữ liệu nghiên cứu hiện nay cho thấy việc điều chỉnh đơn thuần tình trạng thiếu sắt đôi khi chưa đủ để giải quyết dứt điểm telogen effluvium [6]. Bên cạnh đó, các thử nghiệm lâm sàng dùng kẽm đơn thuần cho một số dạng rụng tóc khác (như rụng tóc từng mảng) cũng cho kết quả mâu thuẫn, trong đó thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược kết luận việc bổ sung không mang lại lợi ích rõ rệt nếu không có tình trạng thiếu hụt từ trước [4]. Phần lớn các nghiên cứu về vi chất thường có cỡ mẫu nhỏ hoặc tỷ lệ nữ giới áp đảo [4].
Những hiểu lầm thường gặp khi áp dụng thực dưỡng
Nhiều người lầm tưởng rằng chuyển sang ăn chay hay thực dưỡng số 7 (chỉ ăn gạo lứt, muối vừng) là phương pháp thải độc hoàn hảo giúp cơ thể khỏe mạnh toàn diện. Trên thực tế, việc cắt giảm đột ngột toàn bộ nguồn đạm động vật và chất béo lành mạnh dẫn đến sụt giảm calo nghiêm trọng. Nang tóc bị bỏ đói sẽ chuyển sang trạng thái "ngủ đông", gây rụng tóc hàng loạt sau 2-3 tháng [1], [2].
Một hiểu lầm khác là tự ý mua viên sắt hoặc kẽm liều cao về uống ngay khi thấy tóc rụng. Việc tự bổ sung không theo chỉ định khi chưa xét nghiệm vi chất có thể không mang lại hiệu quả, vì các bằng chứng cho thấy nồng độ sắt và kẽm trong máu đôi khi không phản ánh chính xác mức độ rụng tóc ở mọi cá nhân [2], [5].
Ai nên thận trọng khi đổi chế độ ăn?
Những người có tiền sử thiếu máu thiếu sắt, phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ có chu kỳ kinh nguyệt nhiều cần đặc biệt cẩn trọng trước khi cắt giảm thịt đỏ và thực phẩm giàu sắt [4], [6].
Bệnh nhân mắc các bệnh lý tuyến giáp (cả suy giáp và cường giáp) cũng dễ bị rụng tóc lan tỏa [1]. Các khảo sát cho thấy rối loạn chức năng tuyến giáp xuất hiện khá phổ biến ở phụ nữ rụng tóc, do đó nhóm đối tượng này cần được tầm soát chức năng giáp thay vì tự ý ăn kiêng khắt khe [5]. Ngoài ra, những người mắc bệnh mạn tính về gan, thận, bệnh viêm ruột hoặc bệnh tự miễn cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng [1].
Cách khắc phục và áp dụng dinh dưỡng thực tế
Để bảo vệ mái tóc khi muốn duy trì chế độ ăn dựa trên thực vật hoặc thực dưỡng, người thực hiện nên áp dụng các giải pháp cân bằng sau:
- Bổ sung nguồn đạm thực vật đa dạng: Kết hợp nhiều loại đậu, hạt, nấm và ngũ cốc nguyên hạt để đảm bảo cung cấp đủ lượng axit amin cần thiết cho quá trình tổng hợp protein của nang tóc [1], [5].
- Cung cấp đủ axit béo thiết yếu: Bổ sung các loại hạt giàu chất béo lành mạnh như hạt lanh, hạt chia, quả óc chó nhằm ngăn ngừa hiện tượng rụng tóc do thiếu hụt axit béo sau 2-4 tháng [1].
- Tăng cường hấp thu sắt và kẽm: Sử dụng các loại rau củ giàu sắt kết hợp với thực phẩm giàu vitamin C để tăng cường hấp thu khoáng chất; ăn thêm các loại mầm ngũ cốc, đậu đỗ để cung cấp kẽm tự nhiên cho cơ thể [7], [4].
- Sử dụng sản phẩm hỗ trợ da đầu: Trong giai đoạn rụng tóc cấp tính, việc phối hợp các dung dịch bôi chứa creatine, acetyl tetrapeptide-2 và vitamin nhóm B có thể hỗ trợ cải thiện tỷ lệ tóc anagen/telogen, giảm lượng tóc rụng rõ rệt sau 8 tuần và đẩy nhanh quá trình hồi phục [3].
Rụng tóc sau khi đổi sang chế độ ăn thực dưỡng là dấu hiệu cho thấy nang tóc đang thiếu hụt nguồn nhiên liệu và vi chất nền tảng. Thay vì kiêng khem cực đoan, một chế độ ăn cân bằng, giàu dưỡng chất kết hợp việc thăm khám y khoa sẽ giúp cơ thể khỏe mạnh và giữ cho mái tóc luôn chắc khỏe.
