Xu hướng dùng viên uống tảo biển và kỳ vọng của người dùng
Rong biển từ lâu đã trở thành một nét văn hóa ẩm thực quen thuộc tại nhiều quốc gia châu Á nhờ giá trị dinh dưỡng cao [1]. Những ghi chép từ năm 300 sau Công nguyên tại Trung Quốc và năm 400 sau Công nguyên tại Nhật Bản đã chứng minh lịch sử sử dụng nguồn thực phẩm biển này của con người [2]. Trong nhịp sống hiện đại bận rộn, nhiều người tiêu dùng có xu hướng tìm đến các loại viên uống chiết xuất hoặc bột rong biển khô để thay thế cho rong biển tươi trong bữa ăn hàng ngày.
Ý nghĩ cho rằng các dạng viên nang tiện lợi vừa cung cấp đầy đủ khoáng chất vừa tiết kiệm thời gian chế biến đang thúc đẩy thị trường thực phẩm chức năng phát triển mạnh mẽ [2]. Rong biển được xem là nguồn cung cấp iốt tự nhiên dồi dào, cần thiết cho quá trình tổng hợp hormone tuyến giáp nhằm duy trì các hoạt động chuyển hóa của cơ thể [2], [3]. Tuy nhiên, việc chuyển từ việc tiêu thụ rong biển tươi dạng nấu chín sang sử dụng đều đặn các viên uống chiết xuất tiềm ẩn không ít rủi ro sức khỏe mà người tiêu dùng phổ thông chưa được cảnh báo thấu đáo.
Nguy cơ tiềm ẩn từ sự thiếu đồng nhất về nồng độ iốt
Câu trả lời cho thắc mắc có nên dùng viên uống chiết xuất rong biển thay cho thực phẩm tươi hay không là: Bạn không nên tùy tiện thay thế. Mối lo ngại lớn nhất đối với các sản phẩm bổ sung gốc tảo tự nhiên là sự thiếu đồng nhất và khó kiểm soát về nồng độ hoạt chất, đặc biệt là vi chất iốt [4], [5]. Trong khi thực phẩm tươi được rửa và nấu chín giúp loại bỏ đáng kể lượng iốt dư thừa, viên uống chiết xuất lại cô đặc toàn bộ hoạt chất này [1], [6].
Khi cơ thể nạp quá nhiều iốt từ các chế phẩm bổ sung không rõ liều lượng thực tế, chức năng tuyến giáp có thể bị xáo trộn nghiêm trọng [5]. Nhiều người lầm tưởng rằng các sản phẩm chiết xuất từ thiên nhiên luôn lành tính hơn các hợp chất vi lượng vô cơ được chuẩn hóa, nhưng thực tế việc dao động hàm lượng trong thảo dược tự nhiên mới chính là nguyên nhân gây khó khăn cho việc kiểm soát liều dùng [5].
Vì sao hàm lượng iốt trong rong biển tự nhiên lại biến động mạnh?
Rong biển nâu là nhóm sinh vật chứa nguồn iốt đậm đặc nhất trong tự nhiên, nhưng hàm lượng của chúng dao động vô cùng lớn ngay trong cùng một loài và giữa các loài khác nhau [4]. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu và chỉ ra sự chênh lệch khổng lồ giữa các mẫu rong biển thương mại trên thị trường [4]. Dữ liệu từ một nghiên cứu tại Mỹ năm 2004 phân tích 12 loài rong biển thương phẩm cho thấy hàm lượng iốt dao động từ mức 16 microgam/gam ở rong nori lên đến hơn 8.000 microgam/gam ở tảo bẹ kelp [4].
Ngay trong nội bộ một loài rong biển, độ biến thiên cũng ở mức rất khó lường [4]. Chẳng hạn loài winged kelp có hàm lượng iốt dao động từ 190 đến 990 microgam/gam, rong kombu dao động từ 1.200 đến 3.000 microgam/gam, trong khi loài tảo bẹ đường dao động trong khoảng cực rộng từ 300 đến 12.000 microgam/gam [4]. Một nghiên cứu tại Na Uy đối với tảo bẹ đường cũng ghi nhận hàm lượng iốt biến thiên từ 1.556 đến 7.208 microgam/gam tính theo trọng lượng khô [4].
Sự chênh lệch lớn này bắt nguồn từ nhiều yếu tố tự nhiên như độ tuổi phát triển của tản tảo, các bộ phận khác nhau của thân cây được thu hoạch, cũng như độ sâu của vùng nước nuôi trồng [4], [6]. Ngoài ra, điều kiện bảo quản sau thu hoạch cũng ảnh hưởng rõ rệt đến lượng iốt còn lại, vì iốt có thể giảm dần theo thời gian nếu bảo quản trong bao bì mở hoặc môi trường ẩm ướt [4]. Khi các cơ sở sản xuất thu gom nguyên liệu tảo thô để tán bột hoặc chiết xuất, việc chuẩn hóa hàm lượng iốt trở nên vô cùng khó khăn nếu không qua quy trình tinh chế đặc biệt.
Bằng chứng khoa học về sai lệch liều lượng trên nhãn mác
Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã nhấn mạnh rằng hàm lượng iốt trong các sản phẩm vitamin tổng hợp và thực phẩm bổ sung không hề đồng nhất [5]. Thực phẩm chức năng tại một số thị trường lớn như Mỹ không bị kiểm duyệt khắt khe theo cùng tiêu chuẩn nghiêm ngặt như thuốc điều trị, dẫn đến tình trạng thành phần đo được trong thực tế không khớp với thông tin công bố [5].
Dẫn chứng từ một nghiên cứu công bố năm 2009 tại Mỹ đã phân tích 223 loại vitamin tổng hợp dùng cho phụ nữ mang thai [5]. Kết quả cho thấy iốt chỉ được ghi nhận trên nhãn thành phần ở 51% số sản phẩm được khảo sát [5]. Trong số 25 nhãn hàng sử dụng iốt có nguồn gốc chiết xuất từ tảo bẹ kelp, nồng độ đo được thực tế dao động từ 33 đến 610 microgam cho mỗi liều dùng hàng ngày, hoàn toàn lệch pha so với mức 75 đến 300 microgam được ghi nhãn [5].
Nghiêm trọng hơn, có đến 13 thương hiệu chứa thành phần tảo bẹ kelp có độ sai lệch vượt quá 50% giữa giá trị đo thực tế và giá trị in trên bao bì [5]. Tình trạng này cho thấy người tiêu dùng hoàn toàn có thể đối mặt với nguy cơ quá liều iốt ngoài ý muốn khi tin tưởng tuyệt đối vào nhãn thực phẩm chức năng [5]. Do đó, các chuyên gia khuyến cáo nên ưu tiên sử dụng dạng kali iodua thay vì tảo bẹ kelp trong các chế phẩm bổ sung vitamin để đảm bảo độ chính xác về liều lượng [5].
Khả năng hấp thu và nguy cơ quá tải vi chất từ thực phẩm chức năng
Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã làm rõ cơ chế vận chuyển vi chất của tảo bẹ thông qua mô hình tế bào biểu mô ruột Caco-2 [1]. Nghiên cứu phát hiện ra rằng hiệu suất vận chuyển iốt từ tảo bẹ có mối tương quan nghịch với nồng độ iốt trong lòng ruột [1]. Cụ thể, khi nồng độ tăng cao, tỷ lệ vận chuyển iốt từ tảo bẹ đã giảm từ 63,93% xuống chỉ còn 3,14%, trong khi tỷ lệ này ở muối kali iodat (KIO3) lại duy trì ổn định ở mức khoảng 35% [1].
Điều này chứng minh rằng ở trạng thái tự nhiên, ruột người có cơ chế giới hạn hiệu suất hấp thu khi một lượng lớn rong biển được nạp vào [1]. Một nghiên cứu năm 2022 trên chuột cống trắng cái cũng cho thấy sinh khả dụng của iốt từ tảo bẹ đường thấp hơn so với kali iodua [3]. Lượng iốt bài tiết qua nước tiểu ở nhóm dùng kali iodua đạt 94-95%, trong khi nhóm ăn tảo bẹ đường chỉ đạt 73-81%, đồng thời lượng iốt đào thải qua phân ở nhóm ăn tảo tăng lên [3].
Tuy nhiên, nguy cơ không chỉ dừng lại ở iốt mà còn liên quan đến sự tích tụ các kim loại nặng như asen và cadmium vốn thường có trong tảo tự nhiên [1], [2], [3]. Dù nghiên cứu năm 2022 trên chuột ghi nhận 60-80% tổng lượng asen và 93% cadmium được đào thải qua phân và nước tiểu, nhưng việc dùng liều cao iốt kéo dài đã làm suy giảm nồng độ thyroxine tự do (fT4) và T4 toàn phần trong huyết tương [3]. Khi người dùng tiêu thụ viên nang chiết xuất cô đặc hàng ngày, cơ thể có thể phải tiếp nhận liên tục một lượng vi chất vượt quá khả năng xử lý sinh lý [5], [3].
Thực phẩm tươi qua chế biến: Khả năng kiểm soát an toàn vượt trội
Khác biệt cốt lõi giữa thực phẩm tươi nấu chín và viên uống nằm ở tác động của nhiệt độ và nước trong quá trình nấu nướng [1], [6]. Nghiên cứu năm 2024 chỉ ra rằng quá trình nấu nướng và tiêu hóa trong đường tiêu hóa giúp giảm đáng kể lượng iốt và asen xâm nhập vào hệ tuần hoàn chung [1]. Thao tác luộc rong biển trong 10 phút giúp làm giảm cao nhất tới 94,4% lượng iốt và 74,7% lượng asen [1].
Cụ thể, khả năng giải phóng sinh học của iốt trong pha dạ dày đã giảm mạnh từ 3188,2 microgam/lít xuống còn 317,0 microgam/lít sau khi luộc [1]. Lượng asen hòa tan cũng giảm tương ứng từ 32,5 microgam/lít xuống 18,1 microgam/lít [1]. Kết luận từ nghiên cứu khẳng định độ an toàn thực phẩm của rong biển được nâng cao rõ rệt sau khi nấu nướng, biến rong biển thành nguồn bổ sung iốt có độ an toàn vượt trội so với các hợp chất iốt tổng hợp [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2021 tại Na Uy cũng xác nhận thao tác rửa và luộc tảo bẹ đường trong 15 phút giúp loại bỏ trung bình tới 85% lượng iốt [6]. Ngay cả việc chần qua nước ở nhiệt độ thấp khoảng 45 độ C cũng đã mang lại hiệu quả giảm bớt lượng iốt cần thiết [6]. Nhờ các bước sơ chế và nấu chín thông thường trong căn bếp gia đình, người tiêu dùng có thể chủ động thưởng thức trọn vẹn hương vị món ăn mà không phải lo lắng về rủi ro thừa vi chất [1], [6].
Thậm chí, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược năm 2021 tại Nhật Bản trên 50 người trưởng thành thừa cân cho thấy, việc bổ sung 6 gam bột tảo bẹ đã qua xử lý giảm bớt iốt mỗi ngày trong 8 tuần giúp giảm tỷ lệ mỡ cơ thể ở nam giới một cách an toàn mà không làm tăng nồng độ hormone tuyến giáp trong huyết thanh dù mức nạp iốt đạt 1,03 miligram/ngày [7]. Điều này chứng tỏ vai trò then chốt của việc kiểm soát và tinh giảm nồng độ iốt trong nguyên liệu rong biển trước khi sử dụng [7].
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng với chế phẩm từ tảo
Việc hấp thu quá mức vi chất từ các sản phẩm tảo biển có thể gây ra những hệ lụy lâm sàng nghiêm trọng, đặc biệt là đối với các nhóm đối tượng nhạy cảm [5]. Nhiều trường hợp suy giáp bẩm sinh ở trẻ sơ sinh đã được ghi nhận do người mẹ sử dụng quá nhiều viên nén chứa iốt trong thai kỳ [5]. Tương tự, tình trạng suy giáp ở trẻ sơ sinh cũng được phát hiện ở những bà mẹ tiêu thụ quá nhiều rong biển hoặc súp rong biển trong cả giai đoạn mang thai và cho con bú [5].
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú là những đối tượng cực kỳ mỏng manh vì não bộ và hệ thần kinh đang phát triển của thai nhi phụ thuộc hoàn toàn vào hormone tuyến giáp của mẹ [3]. Trước những mối nguy hại tiềm ẩn về rối loạn chức năng tuyến giáp do dư thừa vi chất, Hiệp hội Tuyến giáp Hoa Kỳ đã đưa ra khuyến cáo: Mọi cá nhân không nên tự ý sử dụng các thực phẩm bổ sung hàng ngày chứa tảo bẹ kelp hoặc iốt có hàm lượng vượt quá 500 microgam, ngoại trừ các trường hợp có chỉ định y khoa đặc biệt [5].
Ngoài ra, những người có bệnh lý nền về tuyến giáp như bướu cổ, viêm tuyến giáp tự miễn hoặc người cao tuổi cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các sản phẩm này. Thực phẩm chức năng không thể thay thế cho chế độ ăn cân bằng và cũng không được xem là giải pháp điều trị bệnh.
Lời khuyên lựa chọn và bổ sung iốt an toàn trong đời sống
Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, người tiêu dùng nên ưu tiên nguồn thực phẩm tươi sống được nấu chín thay vì lạm dụng viên uống chiết xuất từ rong biển [1]. Trong bữa ăn hàng ngày, bạn hoàn toàn có thể nấu canh, xào hoặc nấu súp rong biển sau khi đã ngâm rửa kỹ và luộc qua nước sôi để giảm lượng iốt và kim loại nặng về mức an toàn [1], [6].
Đối với nhu cầu bổ sung vi chất hàng ngày trong cộng đồng, việc sử dụng muối iốt trong nấu nướng vẫn được xem là một trong những phương pháp an toàn và hiệu quả nhất [5]. Muối ăn tăng cường iốt đã được triển khai bắt buộc tại khoảng 120 quốc gia nhằm phòng chống tình trạng thiếu hụt iốt mà không gây ra nguy cơ vượt ngưỡng ngộ độc [5].
Trong trường hợp cần bổ sung vi chất qua thực phẩm chức năng theo yêu cầu dinh dưỡng, người tiêu dùng nên ưu tiên các sản phẩm vitamin có nguồn gốc khoáng vô cơ rõ ràng như kali iodua thay vì các loại chiết xuất tảo thô khó đoán định liều lượng [5]. Hãy đọc kỹ nhãn mác, lựa chọn các thương hiệu uy tín đạt chuẩn kiểm nghiệm và luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình bổ sung dài ngày nào.
Một chế độ dinh dưỡng cân bằng, kết hợp đa dạng các loại thực phẩm tươi lành mạnh và phương pháp chế biến khoa học luôn là chìa khóa vàng cho sức khỏe. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các trào lưu chăm sóc sức khỏe tiện lợi để tránh rơi vào bẫy quá liều dinh dưỡng từ các sản phẩm tự nhiên.
