Có nên dùng rễ xá xị ngâm rượu uống hằng ngày?

Nhiều gia đình thường có thói quen ngâm các loại rễ cây rừng như rễ xá xị vào rượu trắng để làm rượu thuốc uống bồi bổ. Không ít người tin rằng nhâm nhi một vài ly rượu ngâm mỗi ngày sẽ giúp kiện tỳ, ấm bụng và tăng cường thể lực. Tuy nhiên, việc tự ý ngâm dược liệu với nồng độ cồn cao và sử dụng liên tục có thực sự tốt cho sức khỏe hay đang âm thầm tích lũy gánh nặng độc tính?

Câu trả lời ngắn gọn: Người dân không nên dùng rễ xá xị ngâm rượu để uống hằng ngày. Hiện chưa có đủ bằng chứng lâm sàng chứng minh sự an toàn lâu dài của việc uống rượu rễ xá xị liên tục trên cơ thể người. Mặt khác, cồn kết hợp với một số hợp chất chiết xuất từ thực vật họ quế có thể tạo thêm áp lực chuyển hóa lớn lên tế bào gan.

Bản chất cây xá xị và nguy cơ từ dung môi rượu

Cây xá xị (tên khoa học phổ biến là Cinnamomum parthenoxylon, thuộc họ Long não Lauraceae) là loài thực vật chứa nhiều tinh dầu thơm cùng các hợp chất thực vật hoạt tính cao. Người dân thường lấy phần rễ hoặc vỏ thân rửa sạch rồi ngâm trực tiếp vào rượu nồng độ cao trong nhiều tháng.

Rượu ethanol là dung môi hữu cơ mạnh, có khả năng hòa tan và chiết tách triệt để các nhóm hoạt chất hữu cơ, tinh dầu, este và các hợp chất thơm dễ bay hơi từ rễ cây. Khi uống rễ ngâm rượu hằng ngày, cơ thể không chỉ tiếp nhận các chất sinh học của rễ cây mà còn phải hấp thụ toàn bộ lượng cồn đưa vào.

Về mặt chuyển hóa, gan là cơ quan chính đảm nhận việc phân giải cả ethanol lẫn các hợp chất lạ từ thảo mộc. Rượu ethanol khi vào đường ruột có thể làm tăng tính thấm của hàng rào biểu mô ruột và thúc đẩy giải phóng các yếu tố gây viêm tới gan ^[1]. Việc kết hợp rượu với các dược chất chưa kiểm soát hàm lượng tiềm ẩn nguy cơ gây độc tế bào gan vượt ngưỡng an toàn.

Nghiên cứu khoa học nói gì về các thành phần liên quan đến xá xị?

Hiện nay, dữ liệu thử nghiệm lâm sàng dài hạn trực tiếp trên người về việc uống rượu ngâm rễ xá xị Cinnamomum parthenoxylon hằng ngày vẫn còn thiếu hụt. Phần lớn dữ liệu khoa học tập trung trên các mô hình động vật thí nghiệm hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm đối với các loài cùng chi Cinnamomum.

Năm 2009, một nghiên cứu trên chuột cống bình thường và chuột bị đái tháo đường do streptozotocin đánh giá tác dụng hạ đường huyết của dịch chiết giàu oligomer polyphenol từ vỏ cây Cinnamomum parthenoxylon ^[2]. Dịch chiết đường uống ở các mức liều 100, 200 và 300 mg/kg thể trọng trong 14 ngày đã làm giảm đường huyết ở chuột đái tháo đường lần lượt 11,1%, 22,5% và 38,7%, đồng thời làm tăng nồng độ insulin huyết tương và giảm sút thể trọng chuột bình thường ^[2]. Dù cho thấy tiềm năng trong kiểm soát đường huyết sau ăn, thử nghiệm này chỉ dùng dịch chiết nước giàu polyphenol trên động vật gặm nhấm, hoàn toàn không phản ánh việc uống rượu ngâm rễ cây trên người ^[2].

Năm 1998, một nghiên cứu độc tính mạn tính (90 ngày) trên chuột nhắt sử dụng dịch chiết ethanol của vỏ loài cùng chi là Cinnamomum zeylanicum với liều uống 100 mg/kg/ngày ^[3]. Kết quả ghi nhận chuột dùng dịch chiết này không bị tử vong, tinh hoàn tăng trọng lượng và tinh trùng hoạt động tốt, nhưng lại gây sụt giảm trọng lượng gan và giảm đáng kể nồng độ hemoglobin trong máu ^[3]. Sự suy giảm khối lượng gan và giảm huyết sắc tố ở chuột gợi ý nguy cơ tiềm ẩn về chuyển hóa gan và máu khi dùng chiết xuất cồn kéo dài ^[3].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu tế bào cho thấy một số phân đoạn chiết xuất từ chi Cinnamomum hoặc dẫn xuất có độc tính tế bào rõ rệt. Năm 2012, nghiên cứu trên lá loài Cinnamomum iners cho thấy phân đoạn chiết bằng chloroform có độc tính tế bào cao đối với tế bào khối u đại trực tràng người với IC50 là 31 microg/mL, trong đó beta-caryophyllene chiếm 14,41% thành phần chính, trong khi dịch chiết ethanol có độc tính thấp hơn với IC50 > 200 microg/mL ^[4]. Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2011 cũng xác định nhiều dẫn xuất tổng hợp của cồn cinnamic thể hiện hoạt tính độc tế bào mạnh mẽ trên các dòng tế bào nuôi cấy ^[5]. Dù độc tính tế bào có thể được định hướng cho nghiên cứu kháng u, nó cũng cảnh báo rằng các hợp chất chiết tách không được kiểm soát liều lượng có thể mang độc tính với tế bào lành.

Mặt khác, chiết xuất cồn từ vỏ quế (Cinnamomum) cũng được ghi nhận mang lại một số đặc tính điều hòa sinh học trong điều kiện thí nghiệm nhất định. Năm 2009, nghiên cứu trên chuột nhắt bị gan nhiễm mỡ cấp do cồn cho thấy việc dùng trước dịch chiết cồn vỏ quế giúp giảm tích lũy mỡ trong gan hơn 20 lần thông qua ức chế biểu hiện gen MyD88, iNOS và giảm phóng thích TNF-alpha từ đại thực bào RAW 264.7 ^[1]. Tương tự, năm 2018, nghiên cứu trên chuột nhắt viêm khớp do collagen cho thấy dịch chiết cồn Cinnamomum verum (liều 1, 2 và 4 mg/kg thể trọng) giúp giảm phù nề khớp, giảm tạo gốc tự do và ức chế yếu tố phiên mã NFATc3 ^[6]. Tuy nhiên, các tác dụng bảo vệ hay điều biến miễn dịch này đều được tiến hành với liều tinh chế, kiểm soát nghiêm ngặt trên động vật, không đồng nghĩa với việc uống rượu tự ngâm rễ cây ngoài đời thực là an toàn.

Giới hạn của các bằng chứng hiện có

Cần nhìn nhận khách quan rằng các bằng chứng khoa học hiện nay tồn tại khoảng cách rất lớn so với việc sử dụng thực tế của người dân. Các nghiên cứu về Cinnamomum parthenoxylon chủ yếu tập trung vào vỏ thân và phân đoạn polyphenol tan trong nước, chưa có nghiên cứu chuyên sâu về toàn bộ độc tính dịch ngâm rượu của rễ cây xá xị ^[2].

Bên cạnh đó, các thử nghiệm độc tính mạn tính hoặc bảo vệ gan chỉ được thực hiện trên chuột trong thời gian từ 14 đến 90 ngày ^[3], ^[1], ^[2]. Động vật có tốc độ chuyển hóa và ngưỡng dung nạp độc tố khác xa cơ thể người. Khi ngâm rượu thủ công tại nhà, không ai có thể định lượng được hàm lượng hoạt chất tan vào rượu, dẫn đến nguy cơ quá liều tích lũy theo thời gian mà người dùng không hề hay biết.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng rượu rễ xá xị

Nhiều người lầm tưởng rằng thảo mộc thiên nhiên từ rễ cây rừng thì lành tính và rượu ngâm thảo mộc uống hằng ngày sẽ giúp phòng ngừa bách bệnh. Sự thật là các loài thảo mộc chứa rất nhiều hợp chất hữu cơ thứ cấp để tự vệ, khi hòa tan vào rượu có thể mang dược tính mạnh kèm theo độc tính tế bào đối với cơ thể sống ^[4], ^[5].

Một ngộ nhận khác là rượu ngâm càng lâu năm thì độc tính càng tiêu biến và càng bổ dưỡng. Thực tế, thời gian ngâm kéo dài với dung môi cồn cao độ chỉ khiến lượng hợp chất hòa tan đậm đặc hơn. Bản thân cồn ethanol đã là một chất gây hại trực tiếp cho gan, làm suy yếu hàng rào niêm mạc ruột và tạo phản ứng viêm mạn tính nếu nạp vào đều đặn mỗi ngày ^[1].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Dựa trên các đặc tính dược lý và chuyển hóa, nhóm người mắc bệnh gan mãn tính (viêm gan B, C, gan nhiễm mỡ, xơ gan hoặc men gan cao) tuyệt đối không nên dùng rượu rễ xá xị. Gan đã tổn thương sẽ không đủ khả năng giải độc cồn và các chất lạ, dễ dẫn đến suy gan cấp hoặc đợt bùng phát viêm gan.

Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược thực quản cũng cần tránh xa vì cồn và tinh dầu cay nóng từ rễ xá xị gây kích ứng mạnh niêm mạc đường tiêu hóa. Ngoài ra, chiết xuất từ vỏ xá xị đã được chứng minh có khả năng hạ đường huyết và giảm cân trên động vật ^[2]; do đó người đang điều trị tiểu đường bằng thuốc hạ đường huyết nếu tự ý dùng có thể đối mặt với nguy cơ tương tác làm hạ đường huyết quá mức. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào, tuyệt đối không được sử dụng rượu thuốc.

Khuyến nghị áp dụng thực tế an toàn

Người dân không nên duy trì thói quen uống rượu ngâm rễ xá xị hằng ngày như một biện pháp bồi bổ sức khỏe. Nếu gia đình có bình rượu ngâm rễ xá xị, chỉ nên coi đó là thức uống thưởng thức với lượng rất nhỏ trong các dịp đặc biệt, không vượt quá một chén nhỏ (khoảng 15-20 ml) và không dùng liên tục nhiều ngày.

Khi gặp các vấn đề về sức khỏe như tiêu hóa kém, đau nhức xương khớp hay mệt mỏi, người dân cần đến cơ sở y tế để được thăm khám chính xác thay vì tự ý điều trị bằng rượu thuốc. Người có bệnh lý nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y học cổ truyền trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm dược liệu nào.

Rễ cây xá xị là một nguồn dược liệu tự nhiên tiềm năng với nhiều hoạt chất sinh học đáng chú ý. Dẫu vậy, việc lạm dụng rễ xá xị ngâm rượu để uống mỗi ngày tiềm ẩn nhiều nguy cơ tích lũy độc tính cho gan và làm suy giảm chức năng chuyển hóa. Hãy bảo vệ lá gan bằng lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng thay vì phụ thuộc vào những bình rượu thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng.