Dùng cỏ ngọt khi đang uống thuốc hạ huyết áp: Lưu ý tương tác

Nhiều người có thói quen thay thế hoàn toàn đường kính bằng cỏ ngọt trong các bữa ăn và thức uống hằng ngày nhằm kiểm soát cân nặng và đường huyết. Với người đang điều trị bệnh tim mạch, việc tìm kiếm một chất tạo ngọt tự nhiên, không chứa năng lượng là nhu cầu rất phổ biến. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn liệu hoạt chất trong cỏ ngọt có gây ra tương tác bất lợi nào khi đang uống thuốc hạ huyết áp hay không.

Câu trả lời là người bệnh cần hết sức cẩn trọng trước nguy cơ tương tác cộng hưởng làm tụt huyết áp. Dù cỏ ngọt ở lượng dùng nêm nếm thực phẩm thông thường khá lành tính, các chiết xuất stevioside liều cao có đặc tính giãn mạch nhẹ, khi kết hợp cùng thuốc điều trị có thể khiến chỉ số huyết áp dao động ngoài tầm kiểm soát.

Thói quen dùng cỏ ngọt và nỗi lo tương tác thuốc

Cỏ ngọt (Stevia rebaudiana) từ lâu đã trở thành lựa chọn quen thuộc của người mắc bệnh mạn tính nhờ vị ngọt đậm đà gấp nhiều lần đường mía nhưng lại không sinh calo. Rất nhiều người bệnh tăng huyết áp thường xuyên pha trà cỏ ngọt, nấu canh hoặc dùng các gói bột chiết xuất để uống thay nước lọc suốt cả ngày. Thói quen này xuất phát từ tâm lý cho rằng các loại thảo mộc tự nhiên luôn an toàn tuyệt đối và có thể dùng thoải mái mà không cần định lượng.

Mối lo ngại về tương tác xuất hiện khi người bệnh vừa duy trì đơn thuốc huyết áp hằng ngày, vừa tiêu thụ các chế phẩm cỏ ngọt cô đặc với tần suất dày đặc. Khi huyết áp hạ xuống quá thấp do tác dụng hiệp đồng, cơ thể sẽ lập tức xuất hiện những dấu hiệu cảnh báo như hoa mắt, chóng mặt, vã mồ hôi và mệt mỏi. Việc tự ý phối hợp các chất có hoạt tính sinh học cùng với thuốc tân dược luôn tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe không thể xem nhẹ.

Hiểu rõ cơ chế chuyển hóa và phản ứng giữa các hợp chất nạp vào cơ thể là chìa khóa để bảo vệ hệ tim mạch. Người bệnh không nên chủ quan xem nhẹ bất kỳ loại thực phẩm bổ sung hay thảo dược nào được nạp vào đều đặn mỗi ngày.

Hoạt chất trong cỏ ngọt tác động đến huyết áp thế nào?

Vị ngọt tự nhiên của cỏ ngọt chủ yếu đến từ các glycoside diterpene, tiêu biểu nhất là hợp chất stevioside và rebaudioside A. Ở góc độ sinh học, nhiều giả thuyết và thử nghiệm sơ bộ chỉ ra rằng stevioside liều cao có khả năng tạo ra hiệu ứng làm giãn các cơ trơn của thành mạch máu. Cơ chế này tương tự như việc mở rộng đường ống dẫn, giúp giảm sức cản ngoại vi và dẫn đến xu hướng làm giảm áp lực dòng máu.

Nếu một người có huyết áp bình thường chỉ dùng một lượng lá cỏ ngọt vừa phải để hãm trà, sự thay đổi này thường không rõ rệt trên lâm sàng. Tuy nhiên, đối với người đang dùng thuốc giãn mạch hoặc ức chế thụ thể, sự xuất hiện của một tác nhân giãn mạch bổ sung có thể dẫn tới hiện tượng hạ huyết áp quá mức. Tình trạng này khiến tưới máu đến các cơ quan quan trọng như não, tim và thận bị suy giảm đột ngột.

Nguy cơ lớn nhất nằm ở việc người bệnh sử dụng các sản phẩm tinh chế liều cao không rõ hàm lượng. Khi nồng độ hoạt chất tích lũy vượt quá ngưỡng thanh thải, huyết áp có thể tụt sâu, đặc biệt là vào thời điểm thuốc điều trị đạt đỉnh nồng độ trong máu.

Nghiên cứu thực tế nói gì về hiện tượng tương tác thuốc ở người tăng huyết áp?

Hiện nay, dữ liệu nghiên cứu về tương tác trực tiếp giữa chiết xuất cỏ ngọt và từng nhóm thuốc điều trị tăng huyết áp vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt được công bố trong các trích đoạn dữ liệu chuẩn hóa. Tuy nhiên, các nghiên cứu chuyên sâu về bệnh nhân tăng huyết áp đã chứng minh rất rõ rằng tương tác giữa thuốc điều trị huyết áp và các hoạt chất ngoại lai là hiện tượng rất phổ biến và phức tạp ^[1]. Những tương tác này có thể dẫn đến các tác dụng không mong muốn hoặc thậm chí làm mất kiểm soát huyết áp hoàn toàn ^[1].

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 1977 về các thuốc tác động lên tâm thần chỉ ra rằng nhiều hoạt chất có thể làm tăng các tác dụng phụ của thuốc hạ áp, chẳng hạn như an thần, rối loạn ngoại tháp và đặc biệt là hạ huyết áp thế đứng ^[2]. Ngược lại, hiệu quả hạ áp của clonidine hay guanethidine lại có thể bị suy giảm nghiêm trọng khi dùng chung với một số thuốc khác ^[2]. Điều này phản ánh rõ quy luật dược lý: việc kết hợp thêm bất kỳ chất có hoạt tính nào cũng có thể làm biến đổi đích tác động của thuốc ban đầu.

Bên cạnh đó, vấn đề tương tác thuốc xảy ra rất thường xuyên trên thực hành lâm sàng ở bệnh nhân tăng huyết áp cao tuổi, nhóm đối tượng thường phải dùng đồng thời nhiều loại dược phẩm khác nhau ^[3]. Mức độ nghiêm trọng của nhiều dạng tương tác thuốc trên huyết áp được phân loại ở mức độ C, tức là bắt buộc phải theo dõi chặt chẽ trong quá trình điều trị ^[3]. Thậm chí, một sự thay đổi nhỏ kéo dài của huyết áp cũng có thể làm tăng đáng kể nguy cơ tử vong do tim mạch ^[3].

Một nghiên cứu đoàn hệ tại các nhà thuốc cộng đồng ở Hà Lan công bố năm 2015 trên 112 bệnh nhân đã ghi nhận những biến động huyết áp tức thì khi dùng thêm thuốc mới ^[4]. Trong nghiên cứu này, có 2 bệnh nhân bị loại do huyết áp tâm thu ban đầu vượt ngưỡng 180 mmHg ^[4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ bệnh nhân có huyết áp tâm thu vượt ngưỡng thay đổi định trước (tăng từ 10 mmHg trở lên đến mức từ 140 mmHg trở lên) là 10,4% sau một tuần và 8,0% sau hai tuần theo dõi ^[4]. Đáng chú ý, người dùng thuốc giảm đau kháng viêm với liều lớn hơn 1 liều xác định hằng ngày có nguy cơ tăng huyết áp với tỷ số chênh OR là 3,3 ^[4].

Ngoài ra, cơ chế tương tác dược động học tại gan cũng là yếu tố cốt lõi làm thay đổi nồng độ thuốc trong huyết tương. Một nghiên cứu công bố năm 1999 báo cáo về hai trường hợp bệnh nhân bị kháng thuốc điều trị tăng huyết áp, gồm một bệnh nhân 49 tuổi và một bệnh nhân 64 tuổi ^[5]. Các phân tích chỉ ra rằng nhiều loại thuốc hạ áp được chuyển hóa qua enzym gan cytochrome P450 3A4, và khi phối hợp với chất cảm ứng enzym như carbamazepine, thời gian bán thải của thuốc hạ áp bị rút ngắn đáng kể, khiến huyết áp không thể kiểm soát ^[5]. Khi ngừng thuốc gây tương tác hoặc chuyển sang thuốc khác, huyết áp của bệnh nhân mới trở về mức bình thường ^[5].

Sự khác biệt giữa các nhóm thuốc điều trị huyết áp

Không phải tất cả các nhóm thuốc hạ áp đều phản ứng giống nhau khi gặp tương tác. Một nghiên cứu công bố năm 2005 chỉ ra rằng nhóm thuốc lợi tiểu và nhóm ức chế men chuyển là những thuốc dễ bị tổn thương nhất trước các tương tác làm suy giảm khả năng kiểm soát huyết áp ^[6]. Ngược lại, nhóm thuốc chẹn kênh canxi được ghi nhận là nhóm có khả năng kháng cự tốt nhất trước các ảnh hưởng tương tác bất lợi ^[6].

Một thử nghiệm lâm sàng có đối chứng tiến hành năm 2008 trên 88 bệnh nhân tăng huyết áp trên 55 tuổi kéo dài trong 3 tháng đã làm rõ thêm sự khác biệt này ^[7]. Trong nhóm nghiên cứu có huyết áp khởi điểm trung bình là 149,3/88,6 mmHg, các nhà khoa học đã so sánh phác đồ phối hợp lisinopril/hydrochlorothiazide với amlodipine khi dùng cùng các thuốc khác ^[7]. Kết quả cho thấy ở phân nhóm dùng lisinopril/hydrochlorothiazide, huyết áp tâm thu bị biến động tăng từ 7,7% đến 9,9% dưới tác động của thuốc tương tác ^[7].

Trái lại, ở phân nhóm dùng thuốc chẹn kênh canxi amlodipine, mức độ biến động huyết áp chỉ dao động từ 1,1% đến 1,6% và không mang ý nghĩa thống kê ^[7]. Nhóm thuốc chẹn kênh canxi nhìn chung ít bị ảnh hưởng bởi các can thiệp tương tác thông thường hơn các nhóm thuốc tác động lên hệ thống mạch máu và thận ^[3]. Cơ chế ức chế tổng hợp prostaglandin giãn mạch tại thận thường là nguyên nhân chính gây rối loạn điều hòa huyết áp ^[8].

Khi một chất lạ làm thay đổi lưu lượng máu qua thận hoặc tác động lên sự co giãn mạch, cơ thể người bệnh sẽ phản ứng khác nhau tùy thuộc vào loại thuốc hạ áp mà họ đang sử dụng hằng ngày. Do đó, người bệnh không thể tự suy đoán mức độ an toàn của việc kết hợp thảo dược chỉ dựa trên cảm tính cá nhân.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược cùng thuốc tây

Hiểu lầm tai hại nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại". Rất nhiều bệnh nhân tăng huyết áp cho rằng cỏ ngọt chỉ là một loài cây cỏ thông thường nên có thể dùng không giới hạn liều lượng. Thực tế, bất kỳ hợp chất tự nhiên nào có khả năng tạo ra phản ứng sinh học trong cơ thể đều có thể can thiệp vào quá trình hấp thu, phân bố hoặc tác dụng của thuốc điều trị.

Một sai lầm khác là tự ý giảm bớt liều thuốc tây khi bắt đầu uống nước cỏ ngọt vì thấy huyết áp đo được có vẻ hạ xuống. Hành động này vô cùng nguy hiểm vì tác dụng giãn mạch của thảo mộc tự nhiên thường thiếu tính ổn định và không đủ khả năng bảo vệ thành mạch trước các cơn tăng áp kịch phát. Việc ngưng thuốc đột ngột có thể gây ra hiện tượng huyết áp bật tăng trở lại, làm tăng nguy cơ tai biến mạch máu não và nhồi máu cơ tim.

Nhiều người cũng nhầm lẫn rằng có thể dùng cỏ ngọt để thay thế các loại thuốc bổ trợ tim mạch khác. Cỏ ngọt bản chất chỉ là chất tạo vị ngọt thay thế đường, không phải là thuốc chữa bệnh và không có công dụng thay thế bất kỳ phác đồ điều trị tăng huyết áp nào đã được bác sĩ chỉ định.

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?

Người cao tuổi là nhóm đối tượng đầu tiên cần hết sức lưu ý trước mọi nguy cơ tương tác thuốc và thực phẩm. Người lớn tuổi thường có độ nhạy cảm cao hơn với các tác dụng phụ của thuốc, đồng thời tỷ lệ mắc bệnh tăng huyết áp trong nhóm dân số này chiếm phần lớn ^[3]. Khi các cơ chế tự điều hòa của hệ tim mạch ở người già đã suy giảm, hiện tượng tụt huyết áp tư thế do tác dụng cộng hưởng có thể dễ dàng dẫn tới té ngã và gãy xương.

Người đang sử dụng phác đồ điều trị phối hợp nhiều loại thuốc hạ áp cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao. Khi cơ thể đang chịu sự tác động đồng thời của thuốc lợi tiểu, thuốc ức chế men chuyển hoặc thuốc chẹn thụ thể, việc nạp thêm các chất có hoạt tính giãn mạch liều cao sẽ làm tăng nguy cơ quá liều sinh lý. Sự biến động quá mức của các chỉ số huyết áp có thể gây áp lực nặng nề lên chức năng lọc của cầu thận.

Những bệnh nhân có tiền sử huyết áp không ổn định, thường xuyên bị chóng mặt hoặc có bệnh thận mạn tính đi kèm cũng không nên tự ý dùng các chế phẩm cỏ ngọt đậm đặc. Bất kỳ sự xáo trộn nào trong áp lực tưới máu ngoại vi cũng có thể khiến chức năng nội tạng suy giảm nhanh chóng.

Hướng dẫn sử dụng cỏ ngọt an toàn cho người bệnh

Để tận dụng ưu điểm không chứa calo của cỏ ngọt mà vẫn đảm bảo an toàn tim mạch, người bệnh chỉ nên dùng một lượng vừa phải. Tốt nhất là sử dụng một vài lá cỏ ngọt khô hãm cùng nước ấm để tạo vị ngọt dịu nhẹ tự nhiên, tránh dùng các sản phẩm chiết xuất tinh khiết có nồng độ stevioside quá cao. Không nên uống nước cỏ ngọt thay thế hoàn toàn cho nước lọc trong suốt cả ngày.

Người bệnh đang uống thuốc điều trị huyết áp nên tạo khoảng cách thời gian an toàn giữa lúc uống thuốc và thời điểm dùng thực phẩm chứa cỏ ngọt. Việc uống thuốc hạ áp cùng lúc với các loại nước thảo mộc đậm đặc có thể tạo ra những biến động không dự đoán trước được trong quá trình hấp thu tại đường tiêu hóa. Hãy luôn duy trì thói quen uống thuốc tây với nước lọc đun sôi để nguội.

Một bước không thể thiếu là tự theo dõi huyết áp đều đặn tại nhà bằng máy đo huyết áp bắp tay tiêu chuẩn. Người bệnh nên ghi chép lại các chỉ số huyết áp trước và sau khi bổ sung cỏ ngọt vào thực đơn ăn uống hằng ngày. Nếu nhận thấy chỉ số huyết áp tâm thu hoặc tâm trương tụt thấp bất thường đi kèm cảm giác choáng váng, cần ngừng ngay việc sử dụng cỏ ngọt và đến cơ sở y tế để được bác sĩ tư vấn điều chỉnh.

Tóm lại, cỏ ngọt là giải pháp thay thế đường hữu ích cho chế độ ăn kiêng nếu được sử dụng với lượng chừng mực như một loại gia vị. Tuy nhiên, nguy cơ tương tác hiệp đồng gây tụt huyết áp là hoàn toàn có thể xảy ra ở những người lạm dụng chiết xuất liều cao khi đang uống thuốc điều trị. Người bệnh cần giữ lối sống điều độ, lắng nghe cơ thể và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tim mạch trước khi dùng thường xuyên bất kỳ loại thảo dược nào.