Thiếu sữa hoặc tắc tia sữa sau sinh là nỗi ám ảnh lớn của nhiều sản phụ. Trong dân gian, kinh nghiệm truyền miệng sử dụng các loại cây cỏ quanh vườn để "gọi sữa về" rất phổ biến, nổi bật là cây cỏ sữa lá nhỏ.
Tuy nhiên, liệu loài cây này có thực sự giúp thông tắc tia sữa và tăng tiết sữa như lời đồn? Câu trả lời thẳng thắn từ góc độ y học hiện đại: Chưa có bằng chứng khoa học đáng tin cậy nào khẳng định cỏ sữa lá nhỏ có công dụng lợi sữa cho người mẹ.
Bối cảnh và thắc mắc phổ biến về việc dùng thảo dược gọi sữa
Sau sinh, nhiều phụ nữ rơi vào tình trạng thiếu sữa do áp lực tâm lý, đau đớn sau phẫu thuật hoặc dinh dưỡng chưa hồi phục. Khảo sát ghi nhận có khoảng 20% đến 40% người mẹ có mong muốn cho con bú nhưng lại gặp phải tình trạng thiếu sữa sau sinh [1]. Tỷ lệ này thậm chí có xu hướng gia tăng do độ tuổi sinh con muộn và tỷ lệ sinh mổ ngày càng cao [1].
Khi gặp khó khăn về nguồn sữa, các sản phụ thường tìm đến giải pháp tự nhiên vì nghĩ rằng thảo mộc luôn lành tính. Cỏ sữa lá nhỏ (tên khoa học là Euphorbia thymifolia) mọc hoang dã rất nhiều ở các bãi đất trống, lề đường tại các nước châu Á [2]. Trong dân gian, người ta thường hái cây này đun nước uống với hy vọng dòng sữa mẹ sẽ mau chóng dồi dào.
Nguồn gốc tên gọi và hiểu lầm về cơ chế thông sữa
Hiểu lầm lớn nhất về cỏ sữa lá nhỏ bắt nguồn từ chính đặc điểm hình thái của cây. Khi ngắt thân hoặc cành cây, một chất nhựa màu trắng đục như dòng sữa sẽ ứa ra. Theo quan niệm dân gian mang tính liên tưởng hình thức, những cây có nhựa trắng thường được gán cho công dụng tạo sữa.
Ở Ấn Độ, cây cỏ sữa lá nhỏ được gọi với cái tên truyền thống là "laghududhika" hay "choti-dudhi", đều mang ý nghĩa liên quan đến sữa [3]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhận định rằng phần lớn lý do sử dụng các loài thảo dược làm chất kích sữa trong dân gian vẫn chỉ dừng lại ở mức suy đoán cảm tính [4]. Việc một loại cây tiết ra nhựa trắng hoàn toàn không đồng nghĩa với việc nó chứa hoạt chất kích thích tuyến vú của con người tiết sữa.
Dưới góc độ sinh học, các thành phần chính trong sữa mẹ được tổng hợp từ máu và các tế bào tuyến vú của người mẹ [4]. Đạm trong sữa chứa các kháng thể như immunoglobulin, lactoferrin và lysozyme giúp bảo vệ trẻ chống lại mầm bệnh [4]. Đường lactose là loại đường chiếm ưu thế, được cơ thể mẹ tự tổng hợp mà không phụ thuộc vào lượng bột đường mẹ ăn vào [4]. Việc tăng tiết sữa đòi hỏi các cơ chế nội tiết phức tạp chứ không đơn thuần chỉ là uống nước nấu từ một loài cây có nhựa trắng.
Giới khoa học nói gì: Sự vắng bóng của thử nghiệm lâm sàng
Cho đến nay, số lượng nghiên cứu kiểm chứng tác động của các loại thảo dược lợi sữa lên việc tiết sữa ở người mẹ cũng như ảnh hưởng của chúng đối với trẻ sơ sinh vẫn còn rất hạn chế [4]. Hầu hết các loại thảo dược được đồn thổi giúp tăng sữa đều chưa từng được chứng minh hiệu quả qua các thử nghiệm lâm sàng bài bản [4].
Đối với riêng loài cỏ sữa lá nhỏ Euphorbia thymifolia, các tài liệu tổng quan y dược học ghi nhận cây này từng được dùng trong y học cổ truyền để chữa giun sán, làm chất kích thích, săn se hoặc trị rối loạn đường ruột [3]. Mặc dù cây được ghi chép nhiều trong các y văn cổ xưa suốt hơn 3 thập kỷ, các chuyên gia khẳng định rằng việc tiêu chuẩn hóa chiết xuất, phân lập hoạt chất, thử nghiệm lâm sàng và đánh giá độc tính của cây vẫn là những khoảng trống nghiên cứu cần được làm rõ [3].
Tại phòng thí nghiệm, cỏ sữa lá nhỏ chỉ mới được nghiên cứu ở cấp độ mô hình tính toán hoặc trên động vật cho các bệnh lý khác, hoàn toàn không có thử nghiệm trên sản phụ:
- Năm 2016, một nghiên cứu mô phỏng tương tác phân tử (in silico) phân tích 20 hợp chất từ cây cỏ sữa lá nhỏ với 4 protein liên quan đến bệnh tiểu đường týp 2, xác định được 7 hoạt chất có ái lực gắn kết cao với năng lượng dưới -8.0 kcal/mol [2].
- Năm 2018, một nghiên cứu trên chuột cống Albino Wistar bị gây sốc phản vệ và chuột lang bị co thắt phế quản cho thấy chiết xuất cỏ sữa lá nhỏ liều 250 mg/kg và 500 mg/kg dùng trong 14 ngày giúp cải thiện các chỉ số hen suyễn và giảm phản ứng dị ứng [5].
- Năm 2022, một thử nghiệm trên 42 chuột cống trắng Wistar đực được chia làm 7 nhóm cho thấy chiết xuất cỏ sữa lá nhỏ liều 300 mg/kg dùng trong 21 ngày giúp bảo vệ gan trước tổn thương do độc chất carbon tetrachloride [6].
- Năm 2024, một phân tích mô phỏng khác sàng lọc 219 hợp chất từ cỏ sữa lá nhỏ để tìm kiếm khả năng gắn kết với các protein thụ thể ung thư vú [7].
Như vậy, toàn bộ các dữ liệu khoa học về cây Euphorbia thymifolia không có bất kỳ dòng nào xác nhận cây có khả năng trị tắc tia sữa hay làm tăng sản lượng sữa cho phụ nữ sau sinh.
Phân biệt thảo dược kích sữa thực nghiệm và cỏ sữa lá nhỏ
Một số người có thể nhầm lẫn khi nghe thông tin khoa học đã chứng minh "thảo dược giúp tăng tiết sữa". Thực tế, vào năm 2015, có một nghiên cứu trên 30 con chuột cống Sprague Dawley được chia thành 3 nhóm (chuột chưa sinh, chuột cho con bú uống nước cất, chuột cho con bú uống thảo dược) [1]. Kết quả cho thấy bài thuốc thảo dược giúp tăng tiết sữa và tăng biểu hiện các kênh dẫn nước aquaporin (AQP-3 và AQP-5) tại biểu mô tuyến vú chuột [1].
Tuy nhiên, bài thuốc thử nghiệm đó là một hỗn hợp gồm nhiều loại thảo dược khác nhau, không phải là đơn phương cỏ sữa lá nhỏ [1]. Việc suy diễn kết quả từ một bài thuốc hỗn hợp trên loài gặm nhấm sang tác dụng của cây cỏ sữa lá nhỏ trên cơ thể người mẹ là sai lệch và thiếu căn cứ y học.
Rủi ro sức khỏe: Ai nên thận trọng?
Dù là cây cỏ tự nhiên, việc sử dụng các loại cây chứa dược tính mạnh một cách bừa bãi luôn tiềm ẩn nhiều mối nguy:
- Phụ nữ đang cho con bú: Giới chuyên gia khuyến cáo rằng thảo dược cũng như các loại thuốc hóa dược cần phải được sử dụng hết sức thận trọng trong thời kỳ cho con bú để tránh quá liều và ngăn chặn các tác dụng phụ không mong muốn ảnh hưởng đến cả mẹ và bé [4].
- Trẻ sơ sinh: Trẻ sơ sinh có hệ tiêu hóa và chức năng đào thải qua gan, thận chưa hoàn thiện. Bất kỳ hoạt chất lạ nào từ thảo dược chưa được kiểm chứng đi qua dòng sữa mẹ đều có thể gây nguy cơ ngộ độc hoặc dị ứng cho trẻ.
- Nguy cơ nhiễm tạp chất môi trường: Cỏ sữa lá nhỏ là loài cây mọc hoang rất sát mặt đất ở các bãi đất hoang [2]. Một nghiên cứu công bố năm 2023 cho thấy bột cây cỏ sữa lá nhỏ có cấu trúc xốp vô định hình với khả năng hấp phụ kim loại nặng cực tốt, đạt hiệu suất hấp phụ ion niken trong nước lên tới 81,6% đến 93,8% [8]. Điều này cảnh báo rằng nếu hái cây cỏ sữa mọc hoang ở những vùng đất hoặc nguồn nước ô nhiễm, cây rất dễ tích tụ các kim loại nặng độc hại, gây nguy hiểm cho người uống.
Người đang có các bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang phải dùng các loại thuốc điều trị đặc hiệu tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc lá truyền miệng.
Cách tiếp cận khoa học khi mẹ bị thiếu sữa
Thay vì đặt niềm tin vào các loại lá cây chưa rõ tác dụng, sản phụ cần áp dụng các biện pháp đã được chứng minh:
- Cải thiện kỹ thuật bú: Tăng cường số lần cho con bú đúng khớp ngậm và da kề da là giải pháp kích thích phản xạ tiết sữa tự nhiên hiệu quả nhất [1].
- Chăm sóc dinh dưỡng: Thành phần chất béo trong sữa mẹ có liên quan mật thiết đến tình trạng dinh dưỡng của người mẹ; những người mẹ được nuôi dưỡng tốt sẽ có hàm lượng chất béo trong sữa cao hơn [4]. Chế độ ăn uống đủ chất, đủ đạm và uống đủ nước giúp cơ thể có đủ nguyên liệu tạo sữa.
- Giải tỏa tâm lý: Căng thẳng, lo âu sau sinh là một trong những nguyên nhân hàng đầu ức chế giải phóng sữa [1]. Gia đình cần hỗ trợ để người mẹ được ngủ đủ giấc và giữ tinh thần thoải mái.
Cỏ sữa lá nhỏ chỉ là một loài thảo mộc dân gian với công dụng lợi sữa dựa trên trí tưởng tượng về dòng nhựa trắng, hoàn toàn vắng bóng các thử nghiệm lâm sàng trên người mẹ. Khi gặp tình trạng tắc tia sữa hoặc thiếu sữa, sản phụ không nên mạo hiểm tự sắc uống các loại cây cỏ không rõ liều lượng, mà cần tìm đến sự tư vấn của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên viên hỗ trợ sữa mẹ để xử lý an toàn và khoa học.
