Nhiều người có thói quen hái các loại cây cỏ mọc hoang quanh nhà về giã lấy nước uống để trị bệnh tiêu hóa. Cỏ sữa lá nhỏ là một trong những loại cây thường được truyền tai dùng để chữa kiết lỵ, đau bụng, tiêu chảy cho cả người lớn lẫn trẻ nhỏ. Khi ngắt thân cây, dòng nhựa mủ trắng đục chảy ra chính là đặc điểm nhận dạng quen thuộc nhất của loài thảo mộc này.
Tuy nhiên, việc tùy tiện giã nước cỏ sữa tươi uống với liều lượng lớn lại tiềm ẩn rủi ro sức khỏe nghiêm trọng. Nhựa mủ của các loài thực vật họ thầu dầu nói chung và cỏ sữa nói riêng chứa nhiều hoạt chất sinh học mạnh, đặc biệt là nhóm ester phorbol và diterpen, có khả năng kích ứng niêm mạc dữ dội dẫn đến nôn nao, nôn mửa và tiêu chảy cấp.
Bản chất nhựa mủ và độc tính kích ứng đường tiêu hóa
Cỏ sữa lá nhỏ thuộc chi Euphorbia (họ Thầu dầu - Euphorbiaceae). Điểm đặc trưng của các loài trong chi này là hệ thống ống dẫn mủ chứa dịch trắng như sữa. Trong tự nhiên, dòng nhựa mủ này đóng vai trò như một cơ chế tự vệ hóa học giúp cây chống lại sâu bệnh, nấm và động vật ăn thực vật.
Thành phần hóa học của nhựa mủ chi Euphorbia rất phức tạp, bao gồm protein, triterpen và các dẫn xuất diterpen độc hại như ester phorbol [1], [2]. Khi dùng cây tươi qua đường uống với lượng lớn, các hợp chất này tiếp xúc trực tiếp với lớp biểu mô mỏng manh của đường tiêu hóa. Chúng hoạt động như các chất kích thích cực mạnh, kích hoạt giải phóng các chất trung gian gây viêm, gây sung huyết và kích ứng niêm mạc dạ dày, ruột.
Hậu quả tức thì của việc ngộ độc nhựa mủ là cảm giác bỏng rát họng, buồn nôn dữ dội và nôn ói liên tục do dạ dày co thắt tống chất kích ứng ra ngoài. Ở ruột, niêm mạc bị kích thích làm tăng tiết dịch ồ ạt và tăng nhu động ruột, dẫn đến tiêu chảy cấp tính kèm theo những cơn đau quặn bụng. Điều này tạo ra nghịch lý nguy hiểm: người bệnh uống cỏ sữa tươi để cầm tiêu chảy nhưng lại bị tiêu chảy nặng hơn do ngộ độc nhựa mủ.
Nhựa mủ Euphorbia: Độc tính mạnh qua các nghiên cứu thực nghiệm
Dù các nghiên cứu độc học trực tiếp trên cỏ sữa lá nhỏ còn hạn chế, các bằng chứng khoa học trên các loài cùng chi Euphorbia đã chứng minh rõ độc tính mạnh mẽ của dòng nhựa mủ trắng này.
Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã ghi nhận độc tính kích ứng cấp tính của nhựa mủ Euphorbia myrsinites trên người [3]. Một bệnh nhân nữ 86 tuổi đã bị viêm màng bồ đào trước mức độ nặng kèm theo nếp gấp màng Descemet sau khi tiếp xúc trực tiếp với nhựa mủ của cây [3]. Thị lực của người bệnh suy giảm nghiêm trọng, chỉ còn đếm được ngón tay trước khi hồi phục dần nhờ điều trị bằng thuốc nhỏ mắt ofloxacine 3 mg/mL và prednisolone acetate 1% [3]. Trường hợp này cho thấy nhựa mủ họ Euphorbia có khả năng gây viêm và hoại tử mô tiếp xúc rất dữ dội [3].
Về mặt hóa học, nghiên cứu năm 2022 phân lập các hợp chất từ nhựa cây Euphorbia resinifera đã chỉ ra sự hiện diện của các diterpen độc và dẫn xuất phorbol, bao gồm 12-deoxyphorbol-13-isobutyrate-20-acetate và resiniferatoxin [2]. Nhựa cây này cũng chứa 7-p-metoxyphenylacetate-3,8,12-triacetate ingol gây độc tế bào và làm tăng nồng độ các gốc oxy hóa tự do (ROS) nội bào [2]. Các dẫn xuất ester phorbol này chính là thủ phạm kích thích mô và kích ứng niêm mạc.
Độc tính tế bào của nhựa mủ chi Euphorbia còn được chứng minh rõ nét qua báo cáo tổng quan năm 2021 [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng dịch chiết nhựa mủ của Euphorbia umbellata gây độc tế bào mạnh trên dòng tế bào ung thư cổ tử cung HeLa, ung thư biểu mô ruột HRT-18 và dòng tế bào u hắc tố B16F10 [1]. Nhựa cây Euphorbia helioscopia làm ức chế protein chống chết rụng bcl-2, tăng biểu hiện hai yếu tố thúc đẩy chết rụng tế bào là bax và caspase-3, đồng thời làm giảm biểu hiện cyclin D1 và protein thoái hóa ngoại bào MMP-9 [1]. Chiết xuất nhựa mủ loài Euphorbia macroclada bằng dichloromethane và ethyl acetate cũng cho thấy khả năng ức chế ít nhất 50% sự phát triển của dòng tế bào ung thư vú MDA-MB-468 [1]. Những dữ liệu này khẳng định nhựa mủ chi thầu dầu chứa các tác nhân hủy hoại tế bào rất mạnh mẽ [1].
Độc tính sinh học đối với sinh vật sống cũng được ghi nhận qua nhiều thí nghiệm. Nghiên cứu năm 2007 về loài Euphorbia conspicua cho thấy dịch chiết lá không gây hại cho ốc Biomphalaria glabrata, nhưng phần nhựa mủ, phân đoạn triterpenic và hai phân đoạn gây kích ứng (I và II) lại thể hiện hoạt tính diệt ốc rất mạnh với giá trị LC90 lần lượt là 4,87; 10,55; 0,64 và 0,10 microg/mL [4]. Nhựa mủ và các phân đoạn này còn gây chết ấu trùng đuôi Schistosoma mansoni ở nồng độ 100 microg/mL, đồng thời phân đoạn kích ứng gây độc rất cao cho tôm ngâm nước mặn Artemia salina với LC50 dưới 10 microg/mL [4].
Trước đó, năm 1984, nghiên cứu trên loài Euphorbia royleana phát hiện nhựa cây làm giảm nồng độ các chất dẫn truyền thần kinh 5-hydroxytryptamine (5HT) và dopamine trong mô thần kinh của ốc sên Lymnaea acuminata, phụ thuộc vào nồng độ dịch chiết [5]. Những bằng chứng này cảnh báo rằng việc đưa nhựa mủ sống vào cơ thể có thể tác động tiêu cực đến nhiều hệ thống cơ quan.
Mặt khác của dữ liệu: Liều lượng và cách chiết xuất quyết định độ an toàn
Mặc dù nhựa mủ thô chứa nhiều chất kích ứng nguy hiểm, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng độc tính phụ thuộc rất lớn vào liều lượng, loài thực vật và dung môi chiết xuất. Không phải mọi tiếp xúc với cây họ này đều gây độc mãn tính hoặc ung thư.
Một nghiên cứu năm 2003 trên chuột nhắt trắng DBA/2 đã kiểm tra khả năng thúc đẩy khối u của nhựa mủ Euphorbia milii [6]. Sau khi bôi chất khởi phát DMBA (400 nmol), chuột được bôi nhựa đông khô ở các mức liều 20, 60 và 200 microg/chuột hai lần một tuần trong 20 tuần [6]. Trong khi nhóm đối chứng dương dùng tetradecanoyl phorbol acetate (TPA) xuất hiện khối u da ở 100% động vật vào tuần thứ 17, nhóm chuột bôi nhựa mủ Euphorbia milii không phát triển bất kỳ khối u nào [6]. Điều này chứng minh không phải mọi loại nhựa thầu dầu đều có hoạt tính sinh u giống nhau [6].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2016 trên chuột nhắt trắng đánh giá độc tính cấp theo hướng dẫn OECD 425 của chiết xuất methanol từ lá và nhựa cây Euphorbia helioscopia với liều uống 2000 mg/kg [7]. Kết quả theo dõi 14 ngày cho thấy liều gây chết trung bình (LD50) lớn hơn 2000 mg/kg, không có tổn thương vi thể hay đại thể trên gan, tim, thận [7]. Thậm chí dịch chiết qua xử lý còn làm giảm nồng độ cholesterol, triglycerid, LDL và VLDL trong máu chuột [7].
Tuy vậy, cần nhấn mạnh rằng chiết xuất methanol trong phòng thí nghiệm đã qua xử lý loại bỏ bớt tạp chất gây hại, hoàn toàn khác với việc người dân dùng cây tươi còn nguyên mủ sống. Do đó, người dùng không thể lấy kết quả an toàn của dịch chiết tinh khiết để suy diễn rằng uống nhựa cây tươi là vô hại.
Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng cỏ sữa lá nhỏ
Hiểu lầm phổ biến nhất trong dân gian là quan niệm "cây cỏ thiên nhiên thì hoàn toàn lành tính, uống càng tươi càng nhiều dưỡng chất". Thực tế, đối với các cây có nhựa mủ như cỏ sữa lá nhỏ, trạng thái tươi sống lại là dạng chứa hàm lượng ester phorbol và diterpen kích ứng cao nhất. Uống trực tiếp nước cốt vắt từ cây tươi tương đương với việc đưa thẳng chất gây bỏng rát vào dạ dày.
Một sai lầm khác là dùng sai bộ phận và không kiểm soát liều lượng. Cỏ sữa thường mọc lẫn với đất cát và các loài cỏ dại khác. Khi thu hái cả rễ hoặc nhầm lẫn với các loài cỏ sữa lá to, cỏ ban hoặc cây khác trong chi Euphorbia, hàm lượng độc chất nạp vào cơ thể có thể tăng vọt. Việc ngắt ngọn cây tươi rồi nhai nuốt trực tiếp để "cầm tiêu chảy nhanh" là thói quen đặc biệt nguy hại, dễ gây viêm loét niêm mạc miệng và thực quản.
Ngoài ra, nhiều người nhầm lẫn giữa phản ứng thải độc và ngộ độc. Khi uống nước cỏ sữa tươi vào thấy cồn cào, buồn nôn, tiêu chảy tóe nước, một số người lầm tưởng cơ thể đang "xổ độc". Đây thực chất là biểu hiện của viêm dạ dày - ruột cấp do độc tính kích ứng của nhựa mủ.
Ai nên thận trọng hoặc tuyệt đối không sử dụng?
Những đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng hoặc tránh xa việc sử dụng cỏ sữa lá nhỏ tươi:
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Nghiên cứu độc tính phát triển năm 2007 trên chuột cống trắng Wistar cho thấy dung dịch nhựa mủ loài Euphorbia tirucalli khi cho chuột uống từ ngày thứ 5 đến ngày thứ 7 sau thụ thai đã làm giảm bạch cầu và làm tăng trọng lượng bánh nhau, gây biến đổi hình thái bánh nhau của chuột mẹ [8]. Do đó, các độc chất trong nhựa mủ có thể gây rủi ro khôn lường cho sự phát triển của thai nhi và bánh nhau [8].
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Hệ tiêu hóa và chức năng giải độc của gan, thận ở trẻ em chưa hoàn thiện. Niêm mạc ruột của trẻ rất nhạy cảm với các diterpen gây viêm. Tuyệt đối không tự ý cho trẻ sơ sinh uống nước cỏ sữa tươi để chữa tiêu chảy.
Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng, bệnh viêm ruột (IBD): Độc tính kích thích biểu mô của ester phorbol sẽ làm các vết loét bùng phát, gây đau dữ dội, xuất huyết đường tiêu hóa.
Người đang dùng các thuốc điều trị khác: Các hợp chất trong cỏ sữa có thể tương tác với thuốc chuyển hóa qua gan. Luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền trước khi dùng nếu bạn đang có bệnh nền.
Áp dụng an toàn trong thực tế đời sống
Để khai thác các hoạt chất có lợi của cỏ sữa lá nhỏ mà không gặp rủi ro kích ứng đường tiêu hóa do nhựa mủ, người dùng cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
Không dùng tươi uống sống: Nhựa mủ là thành phần dễ bị biến tính hoặc phân hủy một phần dưới tác động của nhiệt độ và quá trình phơi sấy. Y học cổ truyền hầu như luôn sử dụng cỏ sữa ở dạng phơi khô hoặc sao vàng hạ thổ, sau đó sắc lấy nước uống chứ không dùng nước ép tươi.
Đun sôi kỹ: Nhiệt độ cao trong quá trình sắc nước thuốc giúp làm giảm hoạt tính gây kích ứng của các protein và hợp chất kém bền trong nhựa mủ. Thời gian đun sôi thường kéo dài từ 15 đến 30 phút.
Tuân thủ đúng liều lượng: Trong các bài thuốc cổ truyền, liều dùng cỏ sữa lá nhỏ khô thường chỉ dao động từ 10 đến 20 gam mỗi ngày, sắc cùng với các vị thuốc làm dịu niêm mạc khác như cam thảo, gừng hoặc búp ổi. Không tự ý tăng liều khi chưa thấy giảm triệu chứng.
Bảo vệ mắt và da khi thu hái: Khi hái cỏ sữa tươi, nhựa mủ có thể dính vào tay. Cần đeo găng tay và tuyệt đối không đưa tay lên dụi mắt để tránh rủi ro viêm màng bồ đào hoặc viêm kết giác mạc nghiêm trọng [3].
Cỏ sữa lá nhỏ là vị thuốc quý nhưng cũng mang trong mình cơ chế tự vệ chứa độc tố kích ứng. Hiểu đúng bản chất của nhựa mủ, từ bỏ thói quen dùng thảo dược tươi bừa bãi và tuân thủ các phương pháp chế biến qua nhiệt là cách tốt nhất để bảo vệ đường tiêu hóa của bản thân và gia đình. Khi gặp các triệu chứng tiêu chảy kéo dài hoặc nôn mửa dữ dội, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời, thay vì tự ý điều trị bằng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng.
