Nhiều người khi đi du lịch vùng núi cao hoặc dạo chơi trong các công viên, vườn cảnh thường tò mò trước những chùm quả mọng màu đỏ tươi bao quanh các tán lá xanh thẫm hình kim. Đó chính là sam hạt đỏ, hay còn gọi là cây thông đỏ, một loài thực vật mang vẻ ngoài bắt mắt nhưng lại chứa độc tố chết người. Không ít người băn khoăn: nếu chẳng may nuốt phải một phần của cây, cơ thể sẽ phát tín hiệu cảnh báo đầu tiên như thế nào?

Câu trả lời trực tiếp là những triệu chứng xuất hiện sớm nhất thường bắt nguồn từ đường tiêu hóa, sau đó nhanh chóng chuyển sang hệ thống tim mạch và hô hấp [1]. Người bị ngộ độc có thể đối mặt với cảm giác khó chịu tại dạ dày, trước khi các rối loạn nghiêm trọng hơn về tuần hoàn xuất hiện và đe dọa trực tiếp đến tính mạng [1].

Dấu hiệu nhận biết sớm: Cơ thể phản ứng thế nào khi trúng độc?

Khi một người vô tình nhai hoặc nuốt phải các bộ phận của cây thuộc chi Taxus, cơ quan đầu tiên tiếp xúc và phản ứng chính là đường tiêu hóa [1]. Sự hiện diện của các đoạn lá kim dạng nguyên vẹn, băm nhỏ hoặc bị nghiền nát có thể kích thích niêm mạc dạ dày, ruột non và tá tràng [1]. Quá trình này kích hoạt các phản ứng đào thải tự nhiên của cơ thể.

Người trúng độc thường cảm thấy cồn cào, khó chịu ở vùng bụng trên, kèm theo hiện tượng rối loạn tiêu hóa cục bộ. Tuy nhiên, điều nguy hiểm nằm ở chỗ độc tố taxane có trong cây ngấm rất nhanh vào tuần hoàn chung [1]. Thay vì chỉ dừng lại ở các cơn co thắt tiêu hóa đơn thuần, độc chất bắt đầu tác động sâu sắc đến hệ thần kinh và cơ tim [1].

Các biến đổi vi thể và đại thể trong cơ thể diễn ra nhanh chóng nhưng lại rất khó phát hiện qua triệu chứng bên ngoài thông thường [1]. Khảo sát bệnh học cho thấy hiện tượng sung huyết cấp tính nghiêm trọng ở các cơ quan nội tạng, nổi bật nhất là tại phổi, gan, thận và não [1]. Bên cạnh đó, tình trạng giãn cấp các buồng tim cùng hiện tượng phù não, phù phổi, thậm chí xuất huyết vào phế nang phổi là những thay đổi nguy kịch được ghi nhận ở những trường hợp trúng độc nặng [1].

Bằng chứng y văn về các ca ngộ độc và mức độ nguy hiểm

Độc tính từ cây thuộc chi Taxus không phải là giả thuyết mà đã được ghi nhận qua nhiều ca bệnh thực tế trong y văn quốc tế [1]. Một tổng quan nghiên cứu toàn diện công bố năm 2022 đã tổng hợp dữ liệu từ 38 ca tử vong do ngộ độc chi thực vật Taxus trên toàn cầu [1]. Phân tích này bao gồm 19 nạn nhân nam và 19 nạn nhân nữ, với độ tuổi trung bình ở cả hai giới đều là 29,7 tuổi, dao động từ 16 đến 70 tuổi [1].

Về dạng sử dụng dẫn tới các trường hợp tử vong trên, phần lớn liên quan đến lá kim của cây [1]. Cụ thể, có 27 trường hợp nuốt riêng phần lá kim, 4 trường hợp uống nước sắc hoặc trà hãm từ lá kim, 5 trường hợp kết hợp ăn lá kim cùng uống nước sắc, và 1 trường hợp sử dụng vỏ cây [1]. Về nguyên nhân ngộ độc, có 22 trường hợp tự tử, 1 trường hợp vô tình nhiễm độc, và 15 trường hợp còn lại không xác định được hình thức ngộ độc [1]. Đáng chú ý, tiền sử mắc bệnh tâm thần xuất hiện ở 14 trường hợp, phổ biến nhất là trầm cảm đi kèm ý nghĩ tự sát [1].

Nghiên cứu trên cũng chỉ ra một giới hạn chẩn đoán lâm sàng đặc biệt: quá trình khám nghiệm tử thi đối với người ngộ độc cấp tính Taxus thường không đưa ra dấu hiệu đặc hiệu nào [1]. Khám nghiệm trên 31 trường hợp có giải phẫu bệnh cho thấy các tổn thương mô học hay hình thái đại thể đều không đặc trưng, không có biến đổi riêng biệt nào để khẳng định ngộ độc yew nếu không tìm thấy tàn dư thực vật [1]. Dấu hiệu rõ ràng nhất hỗ trợ chẩn đoán chính là việc tìm thấy các mảnh lá kim đặc trưng trong ống tiêu hóa, đặc biệt là trong dạ dày, tá tràng và ruột non, kết hợp cùng phân tích độc chất tìm hoạt chất taxane [1].

Nguy cơ nuốt nhầm ở trẻ nhỏ và các loài thực vật cảnh báo

Nguy cơ vô tình nuốt phải thực vật có độc thường xuất hiện phổ biến nhất ở lứa tuổi trẻ nhỏ do bản tính hiếu động và tò mò [2]. Một nghiên cứu hồi cứu công bố năm 2019 dựa trên dữ liệu từ hai trung tâm chống độc của Đức đã phân tích 42.344 trường hợp phơi nhiễm với 227 loài thực vật ngoài trời và cây cảnh sân vườn [2].

Kết quả thống kê cho thấy đại đa số các trường hợp tiếp xúc với thực vật không dẫn đến hậu quả nghiêm trọng: 39.346 trường hợp (chiếm 93%) hoàn toàn không có triệu chứng lâm sàng [2]. Khoảng 2.415 trường hợp (chiếm 5,7%) gặp triệu chứng nhẹ, 580 trường hợp (chiếm 1,3%) xuất hiện triệu chứng trung bình và chỉ có 3 trường hợp (tương đương 0,007%) xuất hiện triệu chứng nặng [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng có 26 chi thực vật chịu trách nhiệm cho 70% tổng số các ca phơi nhiễm [2].

Tuy nhiên, trong số hàng trăm loài thực vật được khảo sát, chỉ có 8 loài thực vật dẫn đến các triệu chứng từ mức độ trung bình trở lên, bao gồm Taxus baccata (một loài thuộc chi sam hạt đỏ/yew), bên cạnh Arum spec., Laburnum anagyroides, Narcissus spec., Phaseolus vulgaris/coccineus, Prunus laurocerasus, Sambucus spec. và Thuja spec. [2]. Phân tích chuyên sâu cho thấy phơi nhiễm ngẫu nhiên ở nhóm trẻ từ 0,5 đến 5 tuổi chủ yếu xảy ra qua đường uống/nuốt (chiếm tới 98%) và phần lớn liên quan đến các loại quả mọng (chiếm 60%) [2]. Điều này cho thấy quả và các bộ phận của cây Taxus tiềm ẩn rủi ro rất cao đối với trẻ nhỏ khi vui chơi tại các khu vườn cảnh [2].

Lịch sử độc tính và kinh nghiệm y học dân gian

Các loài thực vật thuộc chi Taxus, thuộc họ Taxaceae, từ lâu đã được nhân loại biết đến với cả hai mặt: độc tính nguy hiểm và nguồn dược chất [3]. Theo phân loại của Plant of the World, chi này bao gồm chín loài chính: T. baccata, T. brevifolia, T. canadensis, T. chinensis, T. contorta (đồng nghĩa T. fauna), T. floridana, T. globosa, T. cuspidata, T. mairei và T. wallichiana (sam hạt đỏ lá dài hay thông đỏ Himalaya) [3]. Chúng phân bố chủ yếu ở các vùng ôn đới thuộc châu Mỹ và lục địa Á - Âu [3].

Độc tính của chi Taxus đã được ghi chép từ thời cổ đại [3]. Người Celt từng dùng chất chiết từ T. baccata để tẩm độc mũi tên và sử dụng trong các nghi lễ tự tử [3]. Các danh y và học giả lịch sử như Dioscorides, Pliny the Elder, Galen và cả Julius Caesar từng đề cập đến những trường hợp tử vong do vô tình nhiễm độc loài cây này [3]. Thậm chí, độc tính của nó còn đi vào các tác phẩm văn học nổi tiếng của Shakespeare và Agatha Christie [3].

Mặc dù có độc tính cao, nhiều cộng đồng bản địa vẫn cố gắng ứng dụng các loài Taxus vào kinh nghiệm dân gian [3], [4]. Cây Taxus wallichiana mọc dọc theo vùng Himalaya của Ấn Độ và các quốc gia lân cận từ lâu đã được dùng trong y học dân gian để trị sốt, đau đầu, tiêu chảy, gãy xương và các vấn đề thần kinh, cũng như xuất hiện trong hệ thống y học Unani [4]. Tại Trung Quốc, loài T. wallichiana được dùng chữa đau đầu và rắn cắn [3]. Tại Nepal, nước ép lá của T. wallichiana và T. contorta từng được dân gian dùng để chữa ho, sốt, bệnh tiêu hóa và hỗ trợ điều trị ung thư [3]. Người Mỹ bản địa từng dùng chiết xuất T. brevifolia làm chất khử trùng, gây sảy thai hoặc điều trị ung thư da [3]. Tuy nhiên, các tài liệu khoa học hiện đại đều đặt dấu hỏi lớn về tính chính xác trong chẩn đoán bệnh ung thư thời kỳ đó [3].

Nhận diện hóa học và sự thật về dược tính của sam hạt đỏ

Khoa học hiện đại đã phân tích sâu về thành phần hóa thực vật để hiểu rõ bản chất của sam hạt đỏ lá dài (Taxus wallichiana) [5], [4]. Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã phát triển phương pháp dấu vân tay sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) để phân tích dịch chiết chloroform của Taxus wallichiana [5]. Phương pháp này sử dụng cột Eurospher 100 C18 với chất đối chiếu 10-deacetyl baccatin III (10-DAB III), tách được 11 pic đặc trưng và dùng phương pháp phân tích thành phần chính (PCA) để kiểm soát chất lượng mẫu từ các sinh cảnh khác nhau [5].

Bên cạnh các tiền chất taxane có tính độc, loài cây này cũng chứa nhiều chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học [4]. Nghiên cứu công bố năm 2023 cho thấy dịch chiết methanol từ lá của Taxus wallichiana chứa glycoside, flavonoid, phenol, tannin và terpenoid [4]. Trong khi đó, phần quả của cây dương tính với flavonoid, saponin và terpenoid [4].

Thử nghiệm khuếch tán giếng thạch so sánh với kháng sinh đối chứng Ciprofloxacin đã chứng minh dịch chiết methanol từ lá và quả của Taxus wallichiana có hoạt tính kháng khuẩn rõ rệt [4]. Đường kính vòng ức chế lớn nhất được ghi nhận đối với vi khuẩn Bacillus subtilis là 18 ± 0,0 mm, và đối với Staphylococcus aureus là 19 ± 0,2 mm [4]. Dù các kết quả này gợi mở tiềm năng chiết xuất dược liệu kháng khuẩn và hỗ trợ y học, nghiên cứu cũng nhấn mạnh đây là các phân tích chiết xuất trong phòng thí nghiệm, không đồng nghĩa với việc người dân có thể tự ý thu hái hay chế biến cây để sử dụng [4].

Những hiểu lầm nguy hiểm và nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất trong đời sống là cho rằng "thảo dược thiên nhiên thì luôn lành tính". Nhiều người truyền tai nhau các bài thuốc dân gian từ lá cây thông đỏ hoặc sam hạt đỏ để chữa ho, hạ sốt hoặc mong muốn ngăn ngừa khối u [3], [4]. Thực tế, ranh giới giữa hoạt chất sinh học và độc chất chết người trong chi Taxus là vô cùng mong manh [1], [3]. Việc tự ý hái lá nấu nước uống hoặc hãm trà có thể trực tiếp dẫn đến ngộ độc cấp tính gây tử vong [1].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm cho rằng quả cây có màu đỏ ngọt ngào thì toàn bộ quả đều ăn được an toàn. Dữ liệu độc chất học cho thấy phần lớn các bộ phận của cây, đặc biệt là lá kim và hạt bên trong lớp áo hạt đỏ, đều chứa các hợp chất nguy hiểm [1], [2]. Khi trẻ em tò mò cắn vỡ hạt, chất độc sẽ được phóng thích và hấp thu vào cơ thể [1], [2].

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và tránh xa khu vực trồng sam hạt đỏ:

  • Trẻ nhỏ từ 0,5 đến 5 tuổi: Đây là nhóm có tỷ lệ phơi nhiễm qua đường miệng cao nhất (chiếm 98%), chủ yếu do nuốt quả khi chơi ngoài trời [2].
  • Người có tiền sử rối loạn cảm xúc, trầm cảm: Nhóm đối tượng này chiếm tỷ lệ đáng kể trong các báo cáo về ngộ độc tử vong có chủ đích từ lá và nước sắc của cây Taxus [1].
  • Người dân sinh sống hoặc du lịch vùng núi: Nhóm dễ nhầm lẫn cây rừng với các loại dược liệu thông thường để nấu nước uống giải nhiệt hoặc chữa bệnh đường tiêu hóa [3], [4].

Hướng xử trí khẩn cấp và khuyến cáo an toàn khi tiếp xúc thực tế

Khi phát hiện hoặc nghi ngờ bản thân hay người thân đã nuốt phải lá, hạt hoặc bất kỳ bộ phận nào của cây sam hạt đỏ, cần hành động khẩn trương và chính xác. Đầu tiên, hãy lập tức nhổ bỏ phần thực vật còn sót lại trong miệng và súc miệng bằng nước sạch. Tuyệt đối không tự ý gây nôn thô bạo tại nhà nếu nạn nhân có dấu hiệu lơ mơ hoặc mệt mỏi, bởi nguy cơ sặc dịch nôn vào đường thở có thể gây suy hô hấp cấp [1].

Bước quan trọng tiếp theo là đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất có đơn vị cấp cứu hoặc hồi sức tích cực. Khi đi, người nhà cần thu gom và mang theo mẫu lá, cành hoặc quả mà nạn nhân đã tiếp xúc. Việc mang theo mẫu thực vật sẽ hỗ trợ đắc lực cho các bác sĩ trong việc định danh loài thực vật qua hình thái, tìm kiếm mảnh lá kim trong đường tiêu hóa hoặc phân tích độc chất taxane để đưa ra phác đồ can thiệp phù hợp [1].

Trong đời sống thường nhật, việc nhận biết và tôn trọng độc tính của tự nhiên là nguyên tắc bảo vệ sức khỏe hàng đầu. Tuyệt đối không tự ý thu hái, phơi khô hay sắc uống bất kỳ bộ phận nào của các loài cây thuộc chi Taxus theo các bài thuốc truyền miệng [1], [3]. Mọi loại dược liệu có nguồn gốc từ loài cây này cần được tinh chế và kiểm định chất lượng nghiêm ngặt bởi các cơ quan chuyên môn y tế [5], [4]. Sự cẩn trọng này sẽ giúp mỗi gia đình ngăn ngừa những tai nạn thương tâm từ loài thực vật có độc tính cao này.