Nhiều người thắc mắc liệu việc sử dụng sả có giúp làm chậm quá trình hấp thu tinh bột và giảm chỉ số đường huyết sau bữa ăn hay không. Đây là câu hỏi phổ biến của những người đang quan tâm đến chế độ ăn uống nhằm ổn định đường huyết hằng ngày.
Câu trả lời ngắn là hiện chưa có bằng chứng khoa học nào trong bộ tài liệu nghiên cứu được cung cấp chứng minh sả hay dịch chiết sả làm giảm đường huyết sau ăn. Các nghiên cứu hiện có chỉ khảo sát cơ chế ức chế enzyme alpha-glucosidase ở những loài thực vật và tảo biển khác trên ống nghiệm hoặc động vật, hoàn toàn chưa có dữ liệu thử nghiệm trên chính cây sả hay trên người.
Cơ chế ức chế enzyme alpha-glucosidase giúp kiểm soát đường huyết thế nào?
Khi bạn ăn thực phẩm chứa tinh bột hoặc đường, hệ tiêu hóa cần cắt nhỏ chúng thành đường đơn mới có thể hấp thu vào máu. Hai enzyme chính ở ruột tham gia quá trình phân giải này là alpha-amylase và alpha-glucosidase [1]. Trong đó, enzyme alpha-glucosidase đóng vai trò thiết yếu trong bước tiêu hóa carbohydrate trước khi hấp thu tại ruột non [2].
Việc ức chế alpha-glucosidase giúp làm chậm tốc độ chuyển hóa từ đường đôi sang đường đơn [3]. Nhờ cơ chế này, đường đi vào máu từ từ hơn và giúp làm dịu mức tăng đường huyết đột ngột sau bữa ăn [2]. Tình trạng tăng đường huyết sau ăn thường xuất hiện sớm hơn tăng đường huyết lúc đói ở người tiến triển sang tiểu đường tuýp 2 [2]. Kiểm soát tốt chỉ số này còn giúp hạn chế sự gia tăng các gốc tự do gây co mạch và giảm nguy cơ biến chứng tim mạch ở người bệnh tiểu đường [4].
Các nghiên cứu hiện có đang khảo sát những loài nào?
Bộ dữ liệu khoa học được cung cấp không có nghiên cứu nào thử nghiệm trên dịch chiết sả. Toàn bộ các báo cáo hiện có đều thực hiện trên ống nghiệm hoặc trên mô hình chuột với những loài thực vật và tảo biển khác nhau.
Ở nhóm nghiên cứu trên chuột, báo cáo năm 2011 cho thấy chiết xuất vỏ quế có tác dụng ức chế cạnh tranh thuận nghịch alpha-glucosidase và làm giảm đỉnh đường huyết sau khi chuột tiểu đường nạp maltose hoặc sucrose [5]. Một nghiên cứu khác năm 2010 ghi nhận dịch chiết rễ hành hoa (Welsh onion) ức chế alpha-glucosidase với giá trị IC50 là 239 microg/mL và giảm 54% diện tích dưới đường cong đường huyết sau ăn khi dùng liều 500 mg/kg cho chuột tiểu đường [4]. Tương tự, nghiên cứu năm 2019 trên chuột bình thường cho thấy dịch chiết quả nhót Elaeagnus umbellata liều 500 mg/kg có tác dụng hạ đường huyết sau khi nạp maltose tương đương thuốc acarbose liều 50 mg/kg [2].
Ngoài ra, các nghiên cứu trên động vật cũng thử nghiệm trên một số loài tảo biển và thực vật khác. Năm 2018, dịch chiết tảo nâu Sargassum sagamianum được ghi nhận giúp ức chế cả alpha-glucosidase lẫn alpha-amylase và làm giảm đường huyết sau ăn ở chuột tiểu đường [6]. Báo cáo năm 2014 cho thấy dịch chiết tảo đỏ Polyopes lancifolia ức chế alpha-glucosidase với IC50 là 0,20 mg/mL và giảm đường huyết sau ăn trên chuột bệnh [7]. Năm 2013, kim chi cải thảo bổ sung tảo nâu Ecklonia cava giúp hạn chế mức tăng đường huyết sau nạp tinh bột ở cả chuột bình thường lẫn chuột tiểu đường [3]. Chiết xuất lõi gỗ cây Maclura cochinchinensis cũng làm chậm hấp thu glucose ở chuột tiểu đường nhờ chứa các hợp chất phenolic như morin [8]. Nghiên cứu năm 2020 còn ghi nhận hỗn hợp dịch chiết lá dâu tây dại, mâm xôi đen và việt quất châu Âu làm dịu mức tăng đường huyết sau nạp tinh bột ở chuột béo phì, tiền tiểu đường và tiểu đường [1]. Tuy nhiên, đây đều là kết quả trên các loài khác nhau và chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người, nên không thể áp dụng cho cây sả.
Điều chưa biết về dịch chiết sả và đường huyết sau ăn
Vì bộ tài liệu không chứa nghiên cứu nào về cây sả, nhiều câu hỏi quan trọng vẫn chưa có lời giải đáp. Chưa có dữ liệu xác định dịch chiết sả có thực sự ức chế được enzyme alpha-glucosidase hay alpha-amylase hay không. Các thông số cơ bản như nồng độ ức chế 50% (IC50) hoặc hợp chất đặc hiệu tạo ra tác dụng nếu có ở cây sả cũng chưa được ghi nhận.
Bên cạnh đó, chưa có thử nghiệm trên động vật hay thử nghiệm lâm sàng trên người đánh giá tác động của dịch chiết sả đối với đường huyết sau bữa ăn. Liều lượng an toàn, dạng bào chế, mức độ hấp thu, tác dụng phụ hay tương tác với thuốc điều trị ở người dùng sả đều là những khoảng trống chưa được làm rõ.
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược và đường huyết
Nhiều người cho rằng mọi loại thảo mộc quen thuộc đều có khả năng hạ đường huyết tương tự nhau nếu cùng được xếp vào nhóm thực vật tự nhiên. Thực tế, nghiên cứu năm 2011 trên vỏ quế cho thấy khả năng ức chế alpha-glucosidase có liên quan đến sự hiện diện của nhóm hợp chất như flavonoid glycoside [5]. Tương tự, tác dụng ức chế enzyme của lõi gỗ cây Maclura cochinchinensis lại gắn liền với cấu trúc hóa học đặc trưng của hợp chất morin [8]. Một loại cây chưa được thử nghiệm không thể mặc nhiên được gán kết quả từ loài khác.
Một hiểu lầm phổ biến khác là đánh đồng hiệu quả của dịch chiết cô đặc trong phòng thí nghiệm với việc nêm nếm gia vị hằng ngày. Trong thử nghiệm trên chuột bình thường với quả Elaeagnus umbellata, nhóm nghiên cứu phải sử dụng dịch chiết ở mức liều rất cao lên tới 500 mg/kg cân nặng chuột để đạt hiệu quả tương đương acarbose [2]. Việc chỉ thêm một lượng nhỏ thảo mộc vào món ăn thường ngày khó có thể tạo ra tác động sinh học tương tự trên cơ thể người.
Ai nên thận trọng khi tìm cách hạ đường huyết?
Người mắc bệnh tiểu đường đang dùng các thuốc hạ đường huyết, đặc biệt là nhóm thuốc ức chế alpha-glucosidase như acarbose, miglitol hoặc voglibose, cần hết sức thận trọng [7]. Việc tự ý sử dụng các sản phẩm hoặc dịch chiết thảo mộc chưa rõ bằng chứng có thể ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị và gây khó khăn cho việc theo dõi đường huyết. Ngoài ra, cơ chế ức chế alpha-glucosidase thường đi kèm các tác dụng phụ tiêu hóa như đầy hơi, đau quặn bụng, nôn và tiêu chảy [7].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ em và người có bệnh lý nền mạn tính không nên tự ý dùng các loại dịch chiết cô đặc khi chưa có nghiên cứu về độ an toàn trên nhóm đối tượng này. Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc kê đơn cần trao đổi trước với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung bất kỳ sản phẩm thảo dược nào.
Cách áp dụng thực tế để kiểm soát đường huyết sau bữa ăn
Hiện chưa có cơ sở khoa học để khuyến nghị sử dụng sả hay dịch chiết sả nhằm mục đích giảm chỉ số đường huyết sau bữa ăn. Bạn vẫn có thể dùng sả với lượng vừa phải như một gia vị thông thường để tăng hương vị món ăn, thay vì kỳ vọng vào tác dụng điều trị hay hạ đường huyết.
Để kiểm soát đường huyết sau ăn an toàn và hiệu quả, bạn nên duy trì chế độ ăn cân bằng, kiểm soát hợp lý lượng tinh bột trong từng bữa, ăn đủ chất xơ, uống đủ nước và vận động đều đặn. Người có nguy cơ hoặc đang điều trị tiểu đường cần theo dõi đường huyết định kỳ và tuân thủ đúng phác đồ của bác sĩ.
Kết luận
Hiện tại chưa có bằng chứng khoa học nào trong các tài liệu được cung cấp chứng minh sả hay dịch chiết sả ức chế enzyme alpha-glucosidase hoặc làm giảm đường huyết sau bữa ăn. Toàn bộ dữ liệu về cơ chế này chỉ mới dừng ở nghiên cứu ống nghiệm và động vật trên những loài thực vật và tảo biển khác. Bạn nên ưu tiên chế độ ăn uống cân bằng, không dùng sả để thay thế thuốc điều trị và luôn hỏi ý kiến bác sĩ khi có nhu cầu sử dụng sản phẩm hỗ trợ.
