Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc ngâm rượu cỏ tỹ gà (còn gọi là cây bắt ruồi, thuộc chi Drosera) để chữa dứt điểm hen suyễn. Không ít người bệnh vì tin vào phương pháp dân gian này đã tự ý ngâm uống hàng ngày với hy vọng thoát khỏi căn bệnh hô hấp dai dẳng. Tuy nhiên, việc dùng rượu ngâm cỏ tỹ gà chữa hen suyễn là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng cho tính mạng.
Trả lời thẳng thắn: Cỏ tỹ gà ngâm rượu không thể chữa khỏi bệnh hen suyễn. Hiện nay, y học chưa ghi nhận bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh rượu ngâm loại thảo dược này trị dứt cơn hen ở người. Nguy hiểm hơn, cồn trong rượu là một tác nhân kích ứng đường thở mạnh, có thể làm khởi phát cơn co thắt phế quản cấp tính, đe dọa trực tiếp đến tính mạng người bệnh.
Cỏ tỹ gà tác động thế nào lên hệ hô hấp?
Cỏ tỹ gà (Drosera rotundifolia L.) là loài thực vật ăn thịt mọc tự nhiên ở vùng đất than bùn hoặc ẩm ướt [1]. Trong y học dân gian, cây này thường được dùng để giảm triệu chứng ho trong cảm lạnh thông thường [1]. Chiết xuất từ cây tươi chưa sấy khô thậm chí được quy định trong Dược điển châu Âu để làm cồn thuốc mẹ [1].
Các phân tích sinh hóa chỉ ra rằng chiết xuất thảo mộc này chứa nhiều flavonoid như quercetin, hyperoside và 2''-O-galloylhyperoside [1]. Khi nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, các hoạt chất này có khả năng ức chế men phosphodiesterase (cụ thể là PDE1A và PDE4D) [1]. Việc ức chế các enzyme này giúp làm giãn cơ và hỗ trợ hoạt động của đường dẫn khí [1].
Ngoài ra, chiết xuất cồn toàn phần của cây khi pha loãng với nước ở tỷ lệ 1:1000 còn tác động lên hàng chục gen liên quan đến quá trình tự phục hồi của tế bào biểu mô phế quản người [2]. Thảo dược cũng ghi nhận tác dụng ức chế các phản ứng viêm liên quan đến tế bào mast [3]. Tuy nhiên, các tác động này chỉ mới ghi nhận ở mức độ tế bào và mô cô lập.
Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu thực tế nói gì?
Cho đến nay, các nghiên cứu về cỏ tỹ gà hoàn toàn dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào được tiến hành trên bệnh nhân mắc hen suyễn.
Nghiên cứu công bố năm 2022 đã sử dụng các lát cắt khí quản tách từ chuột C57BL/6N để kiểm tra cơ co thắt đường thở và tần số đập của lông chuyển hô hấp [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất ethanol-nước và phần chiết xuất trong nước có tính chất chống co thắt cơ trơn khí quản chuột do acetylcholine và ion kali (K+ ở nồng độ 60 mM) gây ra [1]. Đồng thời, chiết xuất này cùng flavonoid quercetin và 2''-O-galloylhyperoside làm tăng tần số đập của các lông chuyển đường thở [1].
Một nghiên cứu khác năm 2021 thử nghiệm chiết xuất cồn toàn phần của Drosera rotundifolia pha loãng 1000 lần trên dòng tế bào biểu mô phế quản người (16HBE) trong thời gian 3 giờ và 6 giờ [2]. Kết quả giải trình tự RNA cho thấy dịch chiết không làm tổn hại sức sống tế bào mà kích thích biểu hiện các gen mã hóa thụ thể yếu tố tăng trưởng biểu bì và protein giải độc [2]. Nghiên cứu năm 2009 tại Nhật Bản cũng ghi nhận chiết xuất cồn 80% từ Drosera rotundifolia và Drosera tokaiensis có khả năng ức chế biểu hiện gen gây viêm ở dòng tế bào mast người HMC-1 sau 16 giờ tiếp xúc [3].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là toàn bộ dữ liệu trên chỉ được thực hiện trên lát cắt khí quản chuột hoặc nuôi cấy tế bào biệt lập [1, 2, 3]. Các tác dụng giãn cơ hay kháng viêm phòng thí nghiệm hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống thảo mộc này sẽ dập tắt được cơn hen trên cơ thể người sống.
Vì sao ngâm rượu uống lại phản tác dụng?
Sai lầm lớn nhất của bài thuốc truyền miệng nằm ở dung môi ngâm: rượu. Hen suyễn là bệnh lý viêm mạn tính của đường dẫn khí, đặc trưng bởi tình trạng tăng phản ứng phế quản trước các yếu tố kích thích. Cồn và các chất chuyển hóa của rượu là những chất kích ứng đường thở cực kỳ nhạy cảm.
Khi người bệnh hen uống rượu, hơi cồn bốc lên cùng phản ứng giãn mạch do rượu gây ra có thể kích hoạt các tế bào mast phóng thích ồ ạt hóa chất trung gian. Quá trình này dẫn đến tình trạng co thắt phế quản đột ngột, phù nề niêm mạc hô hấp và tiết đờm đặc. Người bệnh có thể rơi vào cơn khó thở dữ dội ngay sau khi uống.
Hơn nữa, rượu tự ngâm tại nhà không kiểm soát được nồng độ cồn, hàm lượng hoạt chất cũng như độc tố. Thay vì mang lại lợi ích giãn cơ như trong thí nghiệm với liều lượng cực nhỏ [2], việc dung nạp trực tiếp rượu ngâm có thể gây ngộ độc và trực tiếp đẩy người bệnh vào tình trạng suy hô hấp cấp tính.
Những hiểu lầm tai hại về việc "chữa dứt" hen suyễn
Nhiều người lầm tưởng hen suyễn có thể chữa khỏi hoàn toàn bằng các loại lá cây, rễ cây ngâm rượu. Sự thật là hen suyễn là bệnh mạn tính liên quan đến cơ địa dị ứng và yếu tố gen, hiện y học thế giới chưa có phương pháp nào "trị dứt điểm". Mục tiêu điều trị chuẩn y khoa là kiểm soát triệu chứng và ngăn ngừa cơn hen cấp bách.
Một hiểu lầm phổ biến khác là "thuốc dân gian nguồn gốc tự nhiên thì vô hại". Việc tự ý ngắt bỏ thuốc xịt kiểm soát định kỳ do bác sĩ kê đơn để chuyển sang dùng cỏ tỹ gà ngâm rượu là hành động vô cùng nguy hiểm. Khi đường thở mất đi lớp bảo vệ của thuốc kháng viêm chuẩn, cơn hen ác tính có thể ập đến bất cứ lúc nào, nguy cơ tử vong rất cao.
Ai cần tuyệt đối tránh xa cỏ tỹ gà ngâm rượu?
Người đã được chẩn đoán mắc hen phế quản tuyệt đối không sử dụng các loại rượu ngâm thảo dược nói chung và cỏ tỹ gà nói riêng. Rượu là tác nhân kích ứng đường thở có thể gây suy hô hấp tức thì.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em cần tránh tuyệt đối bài thuốc này. Trẻ em có hệ hô hấp rất nhạy cảm; ho và thở khò khè ở trẻ có tỷ lệ mắc cao [2], việc cho trẻ dùng rượu thuốc ngâm là hành vi gây độc trực tiếp lên gan, não và đường thở của trẻ.
Người có bệnh nền về gan, viêm loét dạ dày, hoặc đang dùng các thuốc kiểm soát hen dạng hít (ICS) hay thuốc giãn phế quản cũng không được tự ý thử nghiệm các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng lâm sàng.
Áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Nếu muốn tìm hiểu các liệu pháp bổ trợ từ thảo dược, người bệnh chỉ nên tham khảo các sản phẩm đã được chuẩn hóa theo quy chuẩn dược điển và có hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa [1]. Tuyệt đối không tự thu hái cỏ dại về ngâm rượu uống theo lời mách bảo.
Khi gặp các triệu chứng ho kéo dài, khò khè, khó thở, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa hô hấp để được đo chức năng thông khí phổi và chẩn đoán chính xác. Cần tuân thủ phác đồ điều trị dùng thuốc xịt, thuốc hít dự phòng đều đặn theo chỉ định.
Song song đó, người bệnh cần chủ động phòng tránh các yếu tố kích phát cơn hen từ môi trường sống xung quanh. Giữ nhà cửa thông thoáng, tránh khói thuốc lá, tránh lông thú nuôi và nấm mốc là những biện pháp thiết thực đã được chứng minh giúp kiểm soát bệnh hiệu quả.
Bài thuốc cỏ tỹ gà ngâm rượu trị hen suyễn chỉ là lời đồn thổi phản khoa học. Cỏ tỹ gà mới chỉ dừng lại ở các nghiên cứu tế bào và mô động vật, trong khi rượu lại là chất kích phát cơn khó thở nguy hiểm. Người bệnh hen suyễn cần tỉnh táo tuân thủ chỉ định của bác sĩ để bảo vệ sức khỏe và tính mạng của chính mình.
