Nhiều người tập thể hình hoặc chơi thể thao thường xuyên dùng creatine nhằm cải thiện sức mạnh và phát triển khối lượng cơ bắp. Tuy nhiên, không ít người hoang mang khi nhận kết quả xét nghiệm máu định kỳ thấy chỉ số creatinine tăng vọt, một dấu hiệu vốn thường gắn liền với tình trạng suy giảm chức năng thận. Mối lo ngại này khiến câu hỏi liệu creatine có thực sự tàn phá thận hay chỉ gây hiểu lầm trong chẩn đoán y khoa trở thành đề tài được bàn luận rất nhiều.
Câu trả lời được khoa học xác nhận là việc sử dụng creatine đúng liều lượng ở người khỏe mạnh không làm suy giảm chức năng lọc của thận, mà hiện tượng creatinine máu tăng chủ yếu là phản ánh sự chuyển hóa tự nhiên của lượng creatine bổ sung.
Hiểu lầm phổ biến: Phân biệt tăng creatinine máu và suy giảm chức năng thận
Để giải tỏa sự lo lắng này, người dùng cần hiểu rõ bản chất sinh hóa giữa creatine và creatinine trong cơ thể. Creatine sau khi nạp vào sẽ được dự trữ chủ yếu ở các mô cơ dưới dạng phosphocreatine để tái tạo năng lượng cho các vận động cường độ cao. Trong chu trình hoạt động thông thường, một phần creatine và phosphocreatine sẽ bị thoái hóa tự nhiên không qua xúc tác enzym với tốc độ ổn định để tạo thành chất thải creatinine.
Creatinine khuếch tán vào máu và được đào thải hầu như hoàn toàn qua thận thông qua quá trình lọc tại cầu thận. Trong thực hành lâm sàng thông thường, các bác sĩ sử dụng nồng độ creatinine huyết thanh để ước tính tốc độ lọc cầu thận (eGFR). Khi nồng độ creatinine trong máu cao, công thức tính toán thường gián tiếp chỉ ra rằng cầu thận đang lọc kém đi.
Tuy nhiên, khi một người nạp thêm creatine từ nguồn bên ngoài, lượng creatine dự trữ trong cơ tăng lên dẫn đến lượng thoái hóa thành creatinine cũng tăng theo tương ứng. Nồng độ creatinine trong máu lúc này tăng lên không phải do thận lọc yếu, mà bắt nguồn từ việc nguồn cung cấp đầu vào của chất này tăng vọt. Sự gia tăng nồng độ chất thải này có thể hoạt động như một chỉ số giả tạo cảnh báo sai về tình trạng rối loạn chức năng thận [1]. Do đó, người dùng có thể bị chẩn đoán nhầm là suy giảm chức năng thận nếu bác sĩ chỉ dựa đơn thuần vào xét nghiệm creatinine máu mà không biết bệnh nhân đang dùng thực phẩm bổ sung [2].
Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng trên người tập luyện
Mức độ an toàn của creatine đối với hệ tiết niệu đã được kiểm chứng thông qua nhiều nghiên cứu có đối chứng chặt chẽ trên các vận động viên. Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược thực hiện trên 18 nam giới tập kháng lực 3 buổi mỗi tuần đã cung cấp dữ liệu rõ ràng về vấn đề này [3]. Các tình nguyện viên được bổ sung liều 0,3 g/kg thể trọng mỗi ngày bằng creatine monohydrate trong suốt 7 ngày liên tục và được so sánh với nhóm đối chứng dùng đường dextrosol [3].
Các nhà khoa học đã tiến hành lấy mẫu máu và nước tiểu trước khi can thiệp và tại thời điểm 30 ngày sau bổ sung để đánh giá toàn diện 41 chỉ số sinh hóa cùng chức năng thận [3]. Kết quả ghi nhận việc nạp creatine liều cao ngắn ngày không gây ra bất kỳ biến cố bất lợi nào, giúp tăng hiệu suất tập luyện và trọng lượng cơ thể [3]. Các chỉ số về huyết học, chuyển hóa, mỡ máu, chức năng gan và đặc biệt là chức năng thận hoàn toàn không có sự thay đổi tiêu cực nào [3].
Nghiên cứu này khẳng định đối với người tập kháng lực khỏe mạnh, ngay cả khi nạp liều tương đối cao trong thời gian ngắn, các cơ quan sinh lý và bộ lọc thận vẫn vận hành ổn định [3]. Thể trọng gia tăng trong quá trình sử dụng là hệ quả dự kiến từ việc tích nước trong tế bào cơ bắp và phát triển khối nạc, không phải do suy thận ứ nước [3].
Thử nghiệm dài hạn ở bệnh nhân lớn tuổi: Đánh giá qua chỉ số Cystatin C
Một trong những bằng chứng thuyết phục nhất chứng minh creatine không gây hại thận đến từ một thử nghiệm lâm sàng kéo dài tới 2 năm trên người cao tuổi mắc bệnh Parkinson [4]. Trong nghiên cứu này, 60 bệnh nhân đã được phân ngẫu nhiên để nhận 4 g creatine mỗi ngày (40 người) hoặc dùng giả dược (20 người) [4]. Đây là nhóm đối tượng cao tuổi vốn có nguy cơ suy giảm chức năng cơ quan cao hơn nhiều so với thanh niên khỏe mạnh [4].
Các nhà nghiên cứu đã theo dõi sát sao qua 6 lần thăm khám định kỳ với hệ thống xét nghiệm nước tiểu và máu chuyên sâu [4]. Kết quả cho thấy creatine dung nạp rất tốt, tác dụng phụ chủ yếu chỉ là các phàn nàn nhẹ liên quan đến đường tiêu hóa [4]. Mặc dù nồng độ creatinine huyết thanh ở nhóm dùng creatine gia tăng do quá trình thoái hóa tự nhiên của chất này, tất cả các dấu ấn đánh giá chức năng cầu thận và ống thận khác đều hoàn toàn bình thường [4].
Điểm mấu chốt là chỉ số cystatin C – một chất chỉ điểm chức năng thận chuẩn xác không bị ảnh hưởng bởi khối lượng cơ hay lượng đạm nạp vào – vẫn duy trì ở mức ổn định [4]. Kết quả này chứng minh không có tổn thương mô học hay suy giảm độ lọc thực sự nào diễn ra trong thận suốt 2 năm sử dụng liên tục [4].
Tổng quan các nghiên cứu quy mô lớn về độ an toàn thận
Các dữ liệu tổng hợp từ y văn thế giới tiếp tục củng cố mức độ an toàn của creatine khi dùng đúng hướng dẫn. Một đánh giá tổng quan công bố năm 2018 đã rà soát 19 nghiên cứu lâm sàng và thực nghiệm có liên quan từ các cơ sở dữ liệu y khoa uy tín như Scopus, MEDLINE, EMBase và ISI Web of Knowledge [5]. Báo cáo kết luận rằng việc bổ sung creatine cả ngắn hạn và dài hạn (từ 5 ngày kéo dài tới 5 năm) với các mức liều dao động từ 5 g/ngày đến 30 g/ngày đều không gây ra tác động tiêu cực đáng kể nào lên mức lọc cầu thận ở vận động viên khỏe mạnh [5].
Trước đó, một đánh giá y văn vào năm 2004 cũng đã phân tích 12 bài báo và báo cáo ca lâm sàng, qua đó khẳng định việc bổ sung creatine là an toàn cho người trưởng thành khỏe mạnh ở phác đồ nạp 20 g/ngày trong 5 ngày và liều duy trì từ 3 g/ngày trở xuống [1]. Mặc dù một số nghiên cứu ghi nhận creatine làm gia tăng nhẹ nồng độ creatinine huyết thanh, hiện tượng này không kéo theo hậu quả tiêu cực tiến triển nào lên chức năng thận của người khỏe mạnh khi dùng liều lượng chuẩn [6].
Đa số các thử nghiệm lâm sàng đều không tìm thấy sự gia tăng tần suất xuất hiện các tác dụng phụ khi bổ sung creatine [7]. Cho đến nay, các dữ liệu nghiên cứu chưa ghi nhận những sai lệch có ý nghĩa lâm sàng so với giá trị bình thường ở các cơ quan tim, gan, cơ và thận [7].
Các cảnh báo trong phòng thí nghiệm và vai trò của việc tập luyện
Bên cạnh những kết luận khả quan, y văn cũng ghi nhận những khía cạnh cần lưu ý về mặt sinh hóa. Nghiên cứu năm 2014 trên 40 tình nguyện viên trẻ tuổi khỏe mạnh cho thấy sau 1 tuần nạp creatine, nồng độ creatinine và creatine kinase (CK) trong huyết tương tăng lên, kèm theo việc giảm nồng độ globulin và hormone tuyến giáp T3, tạo ra biểu hiện mô phỏng một tình trạng suy giảm chức năng thận [2]. Nghiên cứu này cảnh báo rằng việc bổ sung creatine liều cao 20 g/ngày có liên quan đến sự hình thành các amin dị vòng gây ung thư và các phân tử như methylamine hay formaldehyde [2]. Những phân tử này có nguy cơ thúc đẩy liên kết chéo giữa các protein và gây biến đổi cấu trúc thận do tổn thương DNA [2].
Tuy nhiên, các phân tích chuyên sâu khác chỉ ra rằng dù liều nạp 20 g/ngày có làm gia tăng bài tiết methylamine và formaldehyde qua nước tiểu, lượng chất này vẫn nằm trong giới hạn bình thường của người khỏe mạnh và không có bằng chứng lâm sàng xác thực nào cho thấy chúng gây hại lên thận [5], [6]. Đáng chú ý, các tổn thương mô thận do creatine trong thực nghiệm trên chuột chỉ xuất hiện ở những cá thể ít vận động, trong khi lại an toàn tuyệt đối ở những cá thể duy trì chế độ tập luyện thể chất đều đặn [2]. Điều này gợi ý rằng việc vận động thể lực có thể đóng vai trò bảo vệ hoặc chuyển hóa triệt để lượng creatine nạp vào [2].
Mặt khác, trong một nghiên cứu thực nghiệm năm 2003 trên chuột cống trắng Wistar, các nhà khoa học đã chia chuột thành các nhóm đối chứng và nhóm bị cắt bỏ hai phần ba thận để mô phỏng suy thận mạn tính từ trước [8]. Sau 4 tuần ăn khẩu phần bổ sung 2% creatine (khoảng 0,9 g/kg thể trọng mỗi ngày), mức lọc cầu thận đo bằng độ thanh thải inulin và độ thanh thải creatinine, cùng nồng độ cystatin C huyết thanh, protein niệu và độ thanh thải albumin đều không có sự khác biệt bất lợi so với nhóm không dùng creatine [8]. Thử nghiệm này cho thấy creatine không làm xấu đi tình trạng suy thận sẵn có trong mô hình động vật được kiểm soát [8].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại
Dù được coi là an toàn cho đại đa số người dùng, bức tranh nghiên cứu về creatine vẫn tồn tại một số khoảng trống. Nghiên cứu năm 2014 có hạn chế là thiếu phương pháp can thiệp mù đôi có đối chứng với giả dược, dù có thế mạnh là độ lặp lại của phương pháp đo vi mạch da rất cao [2]. Hơn nữa, những thay đổi nhẹ ở hormone tuyến giáp và phản ứng vi mạch trong nghiên cứu này chỉ đạt mức ý nghĩa thống kê biên [2].
Đối với các phác đồ dài hạn, hiện có rất ít thử nghiệm lâm sàng khảo sát việc dùng creatine liều cao trên 10 g mỗi ngày trong thời gian dài [1]. Dữ liệu về hậu quả sức khỏe khi bổ sung creatine liên tục nhiều năm vẫn còn hạn chế trong y văn [7]. Đặc biệt, độ an toàn tuyệt đối của hoạt chất này đối với trẻ em và thanh thiếu niên vẫn chưa được xác lập đầy đủ [1].
Y văn từng ghi nhận trường hợp cá biệt suy thận cấp ở một nam thanh niên 20 tuổi tự ý sử dụng liều nạp 20 g/ngày kéo dài suốt 4 tuần liên tục [1]. Đa số các báo cáo ca về rối loạn chức năng thận thường xuất phát từ việc người dùng không tuân thủ liều lượng khuyến cáo hoặc đã có sẵn bệnh lý thận tiềm ẩn [6].
Những đối tượng tuyệt đối cần thận trọng
Dựa trên các bằng chứng hiện có, các chuyên gia khuyến cáo creatine không phải là chất bổ sung phù hợp cho tất cả mọi người. Những người có tiền sử mắc bệnh lý thận hoặc có các yếu tố nguy cơ tiềm ẩn về rối loạn chức năng thận được khuyên không nên sử dụng [1], [5]. Mặc dù nghiên cứu trên động vật bị suy giảm thận không thấy tác hại trực tiếp [8], việc đưa thêm gánh nặng chuyển hóa vào cơ thể người bệnh thận vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro không cần thiết [1].
Những người đang sử dụng các loại thuốc gây độc cho thận cũng phải đặc biệt thận trọng và tránh dùng kết hợp với creatine [1], [6]. Việc kết hợp nhiều tác nhân có thể làm tăng nguy cơ tổn thương ống thận hoặc suy giảm chức năng lọc cấp tính [1]. Ngoài ra, trẻ em và lứa tuổi vị thành niên chưa hoàn thiện hệ cơ quan sinh lý cũng không nên tự ý bổ sung creatine khi chưa có chỉ định y khoa [1].
Hướng dẫn sử dụng an toàn và theo dõi chức năng thận
Đối với người trưởng thành khỏe mạnh tham gia tập luyện thể thao, việc sử dụng creatine cần tuân thủ đúng liều lượng chuẩn đã được nghiên cứu chứng minh độ an toàn. Người dùng có thể áp dụng giai đoạn nạp ngắn hạn với liều 20 g mỗi ngày chia làm nhiều lần trong vòng 5 ngày, sau đó chuyển sang giai đoạn duy trì với liều từ 3 g mỗi ngày trở xuống [1]. Một phương án an toàn khác là sử dụng liều 0,3 g/kg thể trọng mỗi ngày trong 7 ngày [3], hoặc bỏ qua pha nạp và duy trì đều đặn 3 đến 5 g mỗi ngày [5].
Người dùng nên duy trì thói quen uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ quá trình lưu thông và bài tiết qua thận. Khi đi khám sức khỏe tổng quát hoặc làm xét nghiệm máu định kỳ, bạn nên thông báo trước với bác sĩ về việc mình đang dùng thực phẩm bổ sung creatine. Nếu chỉ số creatinine huyết thanh tăng nhẹ, bác sĩ có thể chỉ định thêm xét nghiệm cystatin C để đánh giá chính xác mức lọc cầu thận thực tế thay vì dựa vào creatinine đơn thuần [1], [4].
Creatine tiếp tục là một trong những chất bổ sung hỗ trợ tập luyện an toàn và hiệu quả nhất khi được dùng đúng liều lượng cho người khỏe mạnh. Mức tăng creatinine trong máu sau khi nạp creatine phần lớn là phản ánh chuyển hóa lành tính chứ không đồng nghĩa với suy giảm chức năng thận. Người dùng cần chủ động lắng nghe cơ thể, sử dụng đúng liều khuyến cáo và tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu có bất kỳ bệnh lý nền nào trước khi bổ sung.
