Củ dền có giúp giảm viêm khớp: Dữ liệu lâm sàng đến đâu?

Củ dền là loại củ quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày, thường được nấu canh hoặc ép lấy nước uống vì màu sắc bắt mắt và vị ngọt thanh. Thời gian gần đây, nhiều thông tin truyền tai nhau rằng uống nước củ dền có thể giúp chữa dứt điểm hoặc làm giảm hẳn các cơn đau do viêm khớp. Điều này khiến không ít bệnh nhân mắc các bệnh lý thoái hóa hoặc viêm khớp mạn tính tìm mua và sử dụng với kỳ vọng thay thế thuốc điều trị.

Tuy nhiên, câu trả lời dựa trên các dữ kiện khoa học hiện tại là: củ dền không phải là thuốc và chưa có đủ cơ sở lâm sàng vững chắc để khẳng định củ dền có thể chữa khỏi bệnh viêm khớp. Các hoạt chất sinh học tự nhiên trong củ dền, đặc biệt là sắc tố betalain, quả thực đã cho thấy tiềm năng kháng viêm và giảm đau trong các mô hình thí nghiệm sinh học ^[1], ^[2]. Mặc dù vậy, bằng chứng trực tiếp trên người bệnh viêm khớp vẫn còn rất hạn chế, phần lớn các thử nghiệm mới chỉ dừng lại ở quy mô nhỏ hoặc nghiên cứu trên động vật ^[3], ^[2].

Củ dền và sắc tố betalain: Bản chất là gì?

Củ dền đỏ (tên khoa học là Beta vulgaris rubra) đã được sử dụng như một loại thực phẩm tăng cường sức khỏe từ rất lâu trong lịch sử ^[4]. Củ dền chứa nhiều hợp chất thực vật có hoạt tính sinh học cao, nổi bật nhất là hàm lượng nitrate vô cơ và nhóm sắc tố hòa tan trong nước có chứa nitơ mang tên betalain ^[5], ^[4].

Trong nhóm sắc tố này, betanin là thành phần chủ yếu tạo nên màu đỏ tím đặc trưng của củ dền và thường được ứng dụng làm chất màu thực phẩm với mã số E162 ^[6], ^[4]. Các tài liệu tổng quan khoa học ghi nhận rằng sắc tố betalain mang nhiều hoạt tính sinh học đa dạng, bao gồm khả năng chống oxy hóa, kháng viêm, hạ huyết áp và hỗ trợ tế bào chống lại tổn thương ^[5], ^[6], ^[4]. Chính nhờ những đặc tính này, củ dền được xếp vào nhóm thực phẩm chức năng tự nhiên thu hút nhiều sự quan tâm của giới nghiên cứu ^[4].

Bên cạnh betalain, nitrate trong củ dền khi đi vào cơ thể sẽ chuyển hóa thành nitric oxide thông qua sự hỗ trợ của các vi khuẩn ở khoang miệng, giúp cải thiện lưu lượng tuần hoàn máu ^[3]. Sự kết hợp giữa các phân tử này biến củ dền thành một nguồn dinh dưỡng tiềm năng cho việc nâng cao sức khỏe tổng thể và hỗ trợ phục hồi thể chất ^[5], ^[4].

Cơ chế chống viêm và giảm đau dưới góc nhìn khoa học

Để hiểu vì sao củ dền được cho là có lợi cho khớp, cần xem xét cách các hợp chất trong loại củ này tương tác với phản ứng viêm của cơ thể. Quá trình viêm khớp mạn tính thường đi kèm với sự giải phóng ồ ạt của các cytokine tiền viêm và sự gia tăng các gốc tự do gây tổn thương mô sụn khớp ^[1], ^[2].

Nghiên cứu cơ chế cho thấy hoạt chất betalain có khả năng can thiệp trực tiếp vào chuỗi tín hiệu gây viêm. Trong các mô hình đại thực bào được kích thích bởi lipopolysaccharide, việc xử lý bằng betalain đã ức chế sự kích hoạt của yếu tố phiên mã NF-kappaB, đồng thời làm giảm đáng kể mức giải phóng các chất trung gian gây viêm quan trọng như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interleukin-1beta (IL-1beta) ^[1]. Đây chính là những tác nhân hàng đầu gây sưng, nóng, đỏ và phá hủy cấu trúc sụn trong các bệnh lý khớp ^[2].

Bên cạnh việc ức chế phản ứng viêm, betalain còn hoạt động như một chất dọn dẹp gốc tự do mạnh mẽ. Hợp chất này có khả năng quét sạch các gốc hydroxyl, gốc tự do ABTS+, DPPH, đồng thời ức chế quá trình peroxy hóa lipid màng tế bào ^[1]. Betalain cũng bảo vệ mô bằng cách ngăn chặn sự suy giảm mức glutathione (GSH) khử và kích hoạt con đường tín hiệu chống oxy hóa nội sinh Nrf2 cùng gen bảo vệ mô Ho1 ^[1], ^[7]. Nhờ cơ chế đa đích này, betalain vừa giúp hạn chế tổn thương oxy hóa, vừa làm dịu các tín hiệu thần kinh dẫn truyền cảm giác đau ^[1].

Các bằng chứng từ nghiên cứu thực nghiệm

Dữ liệu khoa học về tác dụng của củ dền đối với các bệnh lý khớp hiện nay chủ yếu bắt nguồn từ các nghiên cứu tiền lâm sàng được thiết kế chặt chẽ trên động vật gặm nhấm.

Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã đánh giá tác động của betanin (thành phần betacyanin chính của củ dền) trên mô hình chuột bị viêm khớp dạng thấp do collagen tuýp II (CIA) ^[2]. Động vật thí nghiệm được chia ngẫu nhiên thành bốn nhóm: nhóm bình thường, nhóm viêm khớp không can thiệp, nhóm dùng betanin liều 25 mg/kg trọng lượng cơ thể và nhóm dùng betanin liều 50 mg/kg trọng lượng cơ thể ^[2]. Kết quả cho thấy betanin đã làm giảm phụ thuộc vào nồng độ đối với các enzym gây viêm, sự sản sinh cytokine, tình trạng viêm sưng và những biến đổi mô bệnh học tại khớp cổ chân chuột ^[2]. Betanin làm suy giảm con đường truyền tín hiệu MAPK/NF-kappaB, giảm protein Bcl-2, tăng các dấu ấn caspase-3, caspase-9 và Bax, từ đó giảm tổn thương sụn khớp đáng kể ^[2].

Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2020 cũng ghi nhận chiết xuất củ dền giàu betalain có tác dụng giảm đau rõ rệt ở chuột ^[1]. Khi được tiêm qua đường phúc mạc với dải liều từ 10 đến 1000 mg/kg, betalain làm giảm số lần co thắt bụng do acid acetic và PBQ gây ra, đồng thời giảm các hành vi đau do chất bổ trợ hoàn chỉnh của Freund (CFA) và formalin ^[1]. Ở liều 100 mg/kg dùng qua đường tiêm phúc mạc hoặc tiêm dưới da, betalain làm giảm tình trạng tăng cảm giác đau do carrageenin hoặc CFA gây ra nhờ việc hạ thấp nồng độ TNF-alpha, IL-1beta và gốc superoxide ^[1].

Mặc dù các kết quả này rất hứa hẹn, người bệnh cần lưu ý rằng đây là dữ liệu trên mô hình động vật thí nghiệm với các dạng chiết xuất tinh khiết qua đường tiêm. Việc chuyển giao trực tiếp từ kết quả tiêm chiết xuất trên chuột sang việc người uống nước ép củ dền để chữa khớp là một khoảng cách rất lớn.

Dữ liệu trên người: Mới dừng lại ở quy mô nhỏ và vận động

Khi xem xét dữ liệu lâm sàng trên cơ thể người, các thử nghiệm trực tiếp về bệnh viêm khớp vẫn còn thiếu vắng. Đa phần các nghiên cứu can thiệp ở người hiện tập trung vào việc giảm viêm và tổn thương cơ bắp sau khi tập luyện cường độ cao.

Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên, bắt chéo được công bố năm 2016 đã kiểm tra tác động của chất cô đặc giàu betalain (BRC) từ củ dền đỏ trên 13 nam vận động viên chạy bộ thi đấu (độ tuổi trung bình 25,3 ± 5,4) ^[3]. Hai đợt thử nghiệm được phân cách nhau 7 ngày; mỗi đợt người tham gia được bổ sung 100 mg BRC hoặc giả dược mỗi ngày trong 6 ngày ^[3]. Vào ngày thứ 7, các vận động viên dùng thêm 50 mg BRC hoặc giả dược trước khi chạy thử thách 150 phút, bao gồm 30 phút chạy máy (ở mức 77 ± 4% VO2max) và bài kiểm tra chạy 5 km tính giờ ^[3].

Kết quả thử nghiệm cho thấy nhóm dùng BRC có nhịp tim thấp hơn 3%, chỉ số cảm nhận gắng sức (RPE) thấp hơn 15% và nồng độ lactate trong máu thấp hơn 14% so với nhóm chứng ^[3]. Thời gian hoàn thành 5 km của nhóm dùng BRC nhanh hơn ở 10 trên 13 người (trung bình 23,0 ± 4,2 phút so với 23,6 ± 4,0 phút của nhóm đối chứng) ^[3]. Đáng chú ý, nồng độ enzym lactate dehydrogenase (dấu ấn sinh học cho thấy sự tổn thương tế bào cơ) tăng ít hơn ngay sau khi chạy và sau 30 phút ở nhóm dùng BRC ^[3]. Dù vậy, nghiên cứu này cũng ghi nhận không có sự khác biệt giữa hai nhóm về cảm nhận chủ quan đối với tình trạng đau nhức cơ hay mệt mỏi ^[3].

Các nghiên cứu tổng quan khẳng định betalain có thể hỗ trợ làm giảm căng thẳng oxy hóa, viêm và mệt mỏi do vận động thể lực ở vận động viên ^[5]. Tuy nhiên, các tác giả cũng chỉ rõ một hạn chế lớn trong việc nghiên cứu củ dền là phần lớn các thử nghiệm trước đây tập trung vào nitrate hơn là betalain, và liều dùng chuẩn hóa cho các bệnh lý mạn tính vẫn chưa được thiết lập ^[8]. Đáng chú ý, nghiên cứu của Sawicki và cộng sự khi bổ sung nước ép củ dền cho tình nguyện viên trong 6 tuần phát hiện nồng độ betalain đạt đỉnh trong huyết tương sau 1 tuần và trong nước tiểu sau 2 tuần, nhưng lại giảm xuống mức thấp nhất vào tuần thứ 3 và thứ 4 ^[8]. Hiện tượng này cho thấy cơ thể có thể thích ứng và tăng đào thải hoặc chuyển hóa betalain khi dùng kéo dài, một yếu tố cần nghiên cứu kỹ lưỡng hơn ^[8].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng củ dền trị đau khớp

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi nước ép củ dền như một loại "thần dược" có thể thay thế hoàn toàn các thuốc kháng viêm giảm đau hay thuốc chống thấp khớp dạng điều biến bệnh do bác sĩ kê đơn. Củ dền chỉ là một loại thực phẩm bổ dưỡng, hỗ trợ giảm nhẹ phản ứng oxy hóa và viêm, hoàn toàn không có khả năng đảo ngược tình trạng thoái hóa xương dưới sụn hay phục hồi các cấu trúc bao khớp đã bị phá hủy ^[2].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "càng uống nhiều càng tốt". Một số người tin rằng uống hàng lít nước ép củ dền đậm đặc mỗi ngày sẽ giúp khớp nhanh bớt đau hơn. Việc lạm dụng một loại thực phẩm với nồng độ đậm đặc không những không làm tăng hiệu quả kháng viêm mà còn có thể gây rối loạn tiêu hóa và dẫn đến các tác dụng phụ không mong muốn trên hệ chuyển hóa.

Cuối cùng, nhiều người nghĩ rằng betalain qua đường ăn uống sẽ hoạt động giống hệt như các liều tiêm chiết xuất trong phòng thí nghiệm. Trên thực tế, tỷ lệ hấp thu của sắc tố củ dền qua đường tiêu hóa của con người có sự biến động lớn và phụ thuộc vào hệ vi sinh đường ruột cũng như cơ chế thích nghi chuyển hóa của từng cá nhân ^[8].

Những ai nên thận trọng khi sử dụng củ dền?

Mặc dù là thực phẩm lành tính với đa số mọi người, củ dền không phù hợp để dùng với lượng lớn cho một số nhóm đối tượng:

• Người có tiền sử sỏi thận: Củ dền là loại thực vật chứa hàm lượng oxalate tương đối cao. Việc uống quá nhiều nước ép củ dền đậm đặc có thể làm tăng nguy cơ lắng đọng tinh thể calcium oxalate tại đường tiết niệu, gây tái phát sỏi thận.
• Người huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc hạ áp: Nitrate trong củ dền có tác dụng giãn mạch và hỗ trợ hạ huyết áp ^[5], ^[6], ^[4]. Khi kết hợp cùng thuốc điều trị huyết áp, củ dền có thể khiến huyết áp hạ quá mức dẫn đến hoa mắt, chóng mặt.
• Người có hội chứng ruột kích thích: Nhóm đường tự nhiên trong củ dền có thể gây đầy hơi, chướng bụng, sôi bụng hoặc tiêu chảy ở những người có hệ tiêu hóa nhạy cảm.
• Người mắc bệnh lý nền phức tạp: Những bệnh nhân đang dùng các thuốc ức chế miễn dịch hoặc phác đồ điều trị viêm khớp đặc hiệu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn bổ sung củ dền dạng viên uống đậm đặc, tránh các tương tác thuốc không đáng có.

Hiện tượng nước tiểu hoặc phân chuyển sang màu đỏ hồng (beeturia) sau khi ăn củ dền là lành tính do sắc tố betalain đào thải qua đường bài tiết, không phải là tiểu ra máu hay xuất huyết tiêu hóa ^[8].

Hướng dẫn sử dụng củ dền hợp lý và an toàn

Nếu bạn muốn bổ sung củ dền vào thực đơn ăn uống nhằm hỗ trợ chống oxy hóa và cải thiện sức khỏe toàn thân, hãy áp dụng các nguyên tắc sau:

• Liều lượng vừa phải: Mỗi tuần chỉ nên sử dụng khoảng 2 đến 3 lần, mỗi lần khoảng 1 củ dền cỡ vừa (khoảng 80-100 g củ tươi ^[3]) hoặc dùng 1 ly nước ép nhỏ (khoảng 100-150 ml) pha loãng.
• Đa dạng cách chế biến: Ngoài việc ép lấy nước, nên ưu tiên các phương pháp nấu nướng nhẹ nhàng như hấp cả vỏ hoặc nấu canh củ dền với các loại rau củ khác để giữ lại chất xơ và giảm bớt độ đậm đặc của các acid hữu cơ.
• Kết hợp dinh dưỡng tổng thể: Betalain chỉ là một trong nhiều chất chống viêm tự nhiên. Hãy kết hợp củ dền trong một chế độ ăn cân bằng, giàu rau xanh, trái cây tươi, cá béo giàu omega-3 và uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ sức khỏe sụn khớp tối ưu.
• Thời điểm sử dụng: Tránh uống nước ép củ dền vào lúc bụng quá đói để không gây cồn cào ruột; nên dùng kèm hoặc sau bữa ăn nhẹ.

Tóm lại, củ dền là một loại thực phẩm giàu dinh dưỡng với sắc tố betalain mang tiềm năng kháng viêm và chống oxy hóa đáng ghi nhận trong các thử nghiệm khoa học ban đầu. Tuy nhiên, dữ liệu lâm sàng về việc điều trị viêm khớp ở người hiện còn rất hạn chế và chưa đủ để xem củ dền là giải pháp chữa bệnh. Người bệnh viêm khớp nên duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ của bác sĩ chuyên khoa thay vì tự ý dùng nước củ dền để chữa đau khớp.