Nhiều người truyền tai nhau rằng uống nước ép củ dền mỗi ngày giúp quét sạch độc tố và làm mát gan tức thì. Màu đỏ thẫm bắt mắt cùng hàm lượng dinh dưỡng dồi dào khiến loại củ này trở thành tâm điểm trong các trào lưu thanh lọc cơ thể.

Tuy nhiên, khái niệm "thải độc" theo cách hiểu thông thường hoàn toàn không chính xác về mặt y khoa. Củ dền không thể thay thế chức năng gan hay loại bỏ cặn bã chỉ sau vài ly nước ép. Thay vào đó, các nghiên cứu sinh học chỉ ra rằng củ dền chứa một hoạt chất tự nhiên tên là betaine, có tiềm năng hỗ trợ chuyển hóa mỡ và giảm viêm, nhưng phần lớn bằng chứng hiện nay mới dừng lại ở mức thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật.

Hiểu đúng về cơ chế "thải độc" của gan và vai trò của củ dền

Gan vốn là cơ quan tự đảm nhận chức năng xử lý chuyển hóa và vô hiệu hóa độc chất trong cơ thể suốt ngày đêm mà không cần bất kỳ loại thực phẩm nào làm thay. Quá trình tích tụ mỡ thừa hoặc tiếp xúc chất độc hại kéo dài là nguyên nhân chính gây tổn thương tế bào gan, dẫn đến viêm gan thoái hóa mỡ và xơ gan.

Củ dền (củ cải ngọt) được giới khoa học chú ý nhờ chứa lượng lớn betaine, một hợp chất cung cấp nhóm methyl tham gia vào nhiều chu trình sinh hóa [1], [2]. Hoạt chất betaine hoạt động như một chất hướng mỡ (lipotropic), hỗ trợ quá trình oxy hóa axit béo tại ty thể, khôi phục quá trình tổng hợp lipoprotein tỷ trọng rất thấp (VLDL) và làm giảm quá trình tân tạo mỡ nội sinh ở mô gan [1]. Ngoài ra, betaine còn tham gia duy trì nồng độ S-adenosylmethionine (SAM), một tiền chất quan trọng giúp tổng hợp chất chống oxy hóa glutathione để bảo vệ màng tế bào trước các gốc tự do có hại [3].

Chiết xuất củ dền cải thiện thoái hóa mỡ ở chuột tiểu đường

Năm 2021, một nghiên cứu trên động vật đã làm rõ tác động bảo vệ gan của dịch chiết methanol từ củ dền [4]. Các nhà khoa học gây bệnh đái tháo đường tuýp 2 kèm chế độ ăn giàu chất béo trên chuột cống trắng Wistar đực trong 5 tuần bằng cách tiêm streptozotocin liều thấp 35 mg/kg kết hợp ăn nhiều mỡ [4].

Sau đó, chuột tiếp tục ăn chế độ giàu béo trong 12 tuần và được chia nhóm uống chiết xuất củ dền với hai mức liều: 250 mg/kg hoặc 500 mg/kg mỗi ngày [4]. Kết quả cho thấy cả hai mức liều chiết xuất củ dền đều cải thiện rõ rệt cấu trúc mô học gan và giảm lượng mỡ tích tụ trong tế bào gan của chuột bệnh [4].

Bên cạnh việc kìm hãm mức tăng cân nặng, lượng đường huyết và insulin trong máu, chiết xuất củ dền còn làm hạ cholesterol, triglyceride, axit béo tự do và chỉ số men gan AST, ALT [4]. Đồng thời, chiết xuất này gia tăng các chất chống oxy hóa nội sinh như glutathione, superoxide dismutase và kích hoạt biểu hiện thụ thể PPARalpha [4]. Các chuyển biến tích cực này diễn ra theo xu hướng phụ thuộc vào liều lượng và thể hiện mạnh nhất ở liều 500 mg/kg [4].

Bằng chứng betaine ngăn ngừa tổn thương gan do rượu và đường cao

Tác dụng chuyển hóa mỡ của hoạt chất betaine có trong củ dền cũng được ghi nhận qua nhiều mô hình thí nghiệm khác nhau liên quan đến rượu bia và đường ngọt [5], [3], [6]. Trong một nghiên cứu năm 2007, chuột nhắt C57BL/6 đực được cho ăn chế độ giàu đường sucrose dài ngày [5]. Nhóm chuột uống kèm betaine nồng độ 1% trong nước uống đã giảm đáng kể tình trạng thoái hóa mỡ nhờ sự kích hoạt hệ thống enzyme AMPK ở gan, từ đó ức chế quá trình tổng hợp chất béo [5].

Đối với tác hại từ rượu, nghiên cứu thực nghiệm năm 1997 cho thấy bổ sung betaine vào chế độ ăn của chuột không chỉ phòng ngừa tích tụ mỡ mà còn giúp đảo ngược một phần tổn thương thoái hóa mỡ sau khi ngừng uống cồn [3]. Betaine thậm chí vẫn phát huy khả năng giảm mỡ gan ngay cả khi việc nạp cồn vào cơ thể tiếp tục diễn ra [3].

Gần đây hơn, một công bố năm 2023 trên chuột cống Wistar đực dùng cồn lỏng trong 6 tuần kết hợp bổ sung betaine với liều 10 mg/mL [6]. Các phân tích lipid chuyên sâu chỉ ra rằng rượu làm gia tăng số lượng và kích thước các giọt lipid (lipid droplets) trong tế bào gan [6]. Việc bổ sung betaine đã làm giảm kích thước các giọt mỡ này và ngăn ngừa sự biến đổi màng lipid do cồn gây ra [6].

Ngoài các tác nhân chuyển hóa, betaine từ củ dền còn cho thấy tiềm năng chống bức xạ trên động vật [2]. Thử nghiệm năm 2019 trên chuột chịu chiếu xạ 9 Gy (chia 3 lần/tuần) được uống betaine liều 400 mg/kg mỗi ngày ghi nhận sự sụt giảm các dấu ấn xơ hóa mô, giảm chỉ số men gan phosphatase kiềm, men GGT, ALT, AST và giảm hoạt tính enzyme chết tế bào caspase-3 [2].

Dữ liệu lâm sàng trên người vẫn còn rất hạn chế

Mặc dù các kết quả tiền lâm sàng trên động vật rất khả quan, bằng chứng trên người thực tế lại vô cùng khiêm tốn [1]. Tính đến tháng 8 năm 2021, cơ sở dữ liệu y khoa PubMed chỉ ghi nhận vài thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đánh giá tác dụng của betaine trên bệnh nhân gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) hoặc viêm gan thoái hóa mỡ (NASH) [1].

Một số nghiên cứu thí điểm trước đây có ghi nhận betaine đường uống giúp cải thiện kích thước gan to, hạ men gan và giảm mức độ tích tụ mỡ mô học ở người bệnh gan nhiễm mỡ liên quan chuyển hóa (MAFLD) khi dùng liên tục trong 8 tuần [7]. Tuy vậy, giới nghiên cứu đều nhấn mạnh lượng dữ liệu lâm sàng hiện nay là chưa đủ và cần có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn, thiết kế chặt chẽ hơn để khẳng định hiệu quả điều trị trên người cũng như đánh giá sự khác biệt theo độ tuổi, giới tính và chủng tộc [7], [1].

Đặc biệt, sự chuyển hóa betaine giữa các loài sinh vật có sự khác biệt rất lớn [8]. Ở người, thiếu hụt betaine làm tăng mức độ nghiêm trọng của bệnh thoái hóa mỡ [7], [8]. Nhưng trên tế bào gan ngỗng Landes nuôi bằng chế độ giàu carbohydrate, betaine lại làm gia tăng hàm lượng triglyceride tổng số trong tế bào gan ngỗng [8]. Do đó, người bệnh không thể tự ý coi việc ăn củ dền hay uống hoạt chất betaine là giải pháp điều trị dứt điểm các bệnh lý gan.

Những hiểu lầm phổ biến về nước ép củ dền

Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người là tin rằng uống nước ép củ dền đậm đặc có thể "thanh lọc gan" cấp tốc sau những bữa tiệc rượu bia ê chề. Thực tế, không có một loại nước ép tự nhiên nào có khả năng hóa giải tác hại tức thì của rượu đối với tế bào gan. Rượu gây mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột, làm tăng tính thấm của ruột dẫn đến vi khuẩn xâm nhập vào tuần hoàn cửa, kích hoạt đại thực bào Kupffer và tế bào hình sao ở gan gây phản ứng viêm và xơ hóa [7]. Cách phòng ngừa tổn thương gan tốt nhất và bền vững nhất luôn là kiêng rượu bia [1].

Một ngộ nhận khác là ăn càng nhiều củ dền thì gan càng khỏe mạnh. Dịch chiết củ dền hay betaine dùng trong nghiên cứu là dạng tinh khiết, có liều lượng tính toán chuẩn xác trên từng kilôgam thể trọng động vật [4], [2]. Việc tiêu thụ nước ép củ dền nguyên chất với số lượng quá mức không hề nhân đôi lợi ích mà còn có thể nạp thêm một lượng đường tự nhiên không cần thiết vào cơ thể.

Ai nên thận trọng khi dùng củ dền?

Dù củ dền là thực phẩm tự nhiên bổ dưỡng, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý và không nên lạm dụng:

  • Người có tiền sử sỏi thận (đặc biệt là sỏi oxalate): Củ dền chứa hàm lượng oxalate tương đối cao, có thể làm tăng nguy cơ kết tinh sỏi đường tiết niệu nếu sử dụng quá nhiều.
  • Người mắc bệnh đái tháo đường: Củ dền có vị ngọt tự nhiên, việc uống nước ép nguyên chất bỏ bã có thể khiến đường huyết hấp thu nhanh hơn so với ăn cả củ nguyên vẹn.
  • Người có đường tiêu hóa nhạy cảm: Uống nước ép củ dền sống với lượng lớn dễ gây đầy bụng, khó tiêu hoặc hiện tượng đi tiểu tiện/đại tiện có màu đỏ thẫm vô hại nhưng dễ gây hoang mang.
  • Người đang dùng thuốc điều trị bệnh gan: Tuyệt đối không tự ý bỏ phác đồ y khoa của bác sĩ để chuyển sang uống nước củ dền thay thế thuốc.

Áp dụng củ dền đúng cách trong bữa ăn gia đình

Để nhận được những lợi ích sức khỏe từ củ dền mà không gặp phải rủi ro không đáng có, người tiêu dùng nên đưa loại củ này vào thực đơn một cách khoa học:

  • Khẩu phần hợp lý: Sử dụng củ dền với lượng vừa phải trong tuần, tránh việc uống nước ép đậm đặc hàng ngày kéo dài liên tục.
  • Cách chế biến: Ưu tiên chế biến củ dền dưới dạng nấu canh, hấp chín hoặc trộn salad cùng các loại rau củ khác để giữ lại chất xơ tự nhiên, giúp điều hòa tốc độ hấp thu đường.
  • Kết hợp đa dạng: Không thần thánh hóa một loại rau củ duy nhất; một chế độ ăn cân bằng, giàu rau xanh, ít chất béo bão hòa và hạn chế đường tinh luyện mới là chìa khóa duy trì lá gan khỏe mạnh.

Nhìn chung, củ dền là một loại thực phẩm lành mạnh cung cấp các hợp chất hoạt tính sinh học có lợi như betaine. Dù vậy, nó không phải là "thần dược thải độc gan" như những lời đồn thổi trên mạng xã hội. Để bảo vệ gan, lối sống lành mạnh, hạn chế tối đa bia rượu và duy trì cân nặng hợp lý vẫn là những biện pháp khoa học bền vững nhất.