Nhiều người tìm đến các loại nước ép tự nhiên với mong muốn kiểm soát chỉ số huyết áp mà không cần phụ thuộc quá nhiều vào thuốc tây. Trong đó, nước ép củ dền (củ cải ngọt) thường xuyên được nhắc tới như một giải pháp hỗ trợ điều hòa huyết áp hiệu quả.
Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy nước ép củ dền có tác dụng hỗ trợ hạ huyết áp, đặc biệt là huyết áp tâm thu [2, 4]. Tuy nhiên, tác dụng này chỉ mang tính tạm thời trong vài giờ sau khi uống chứ không thể duy trì dài hạn hay thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ [3, 8].
Cơ chế tác động: Chu trình nitrat - oxit nitric
Rau củ là nguồn cung cấp nitrat chính trong chế độ ăn uống, chiếm tới 85% lượng nitrat tiêu thụ hàng ngày, bên cạnh các nguồn khác như thịt và nước uống [1]. Củ dền cùng với rau bina, cần tây hay xà lách là những thực vật tích tụ lượng nitrat vô cơ rất cao [1].
Khi chúng ta uống nước ép củ dền, nitrat vô cơ (NO3-) được hấp thu nhanh chóng và hoàn toàn ở phần đầu ruột non với sinh khả dụng đạt 100% [2]. Khoảng 25% lượng nitrat lưu hành trong huyết tương sau đó được cô đặc tại tuyến nước bọt và tiết vào khoang miệng [2]. Tại đây, các vi khuẩn hội sinh cư trú trên bề mặt lưỡi sẽ chuyển hóa khoảng 20% lượng nitrat này (tương đương 5 - 8% tổng lượng nạp vào) thành nitrit (NO2-) [2]. Sau đó, nitrit đi xuống dạ dày, vào máu rồi chuyển hóa thành oxit nitric, giúp giãn mạch và làm giảm áp lực dòng máu [5, 6].
Các thử nghiệm lâm sàng ngắn hạn ghi nhận điều gì?
Nhiều nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng đã ghi nhận phản ứng hạ áp cấp tính diễn ra nhanh chóng sau khi uống nước ép củ dền. Một thử nghiệm năm 2019 trên 15 người trưởng thành khỏe mạnh (22–40 tuổi) sử dụng thiết kế mù đôi, đối chứng chéo cho thấy: uống một liều nước ép củ dền chứa 6,5–7,3 mmol nitrat giúp giảm huyết áp tâm thu động mạch chủ 5,2 mmHg tại thời điểm 30 phút so với giả dược chứa dưới 0,06 mmol nitrat [3]. Hiệu quả này giảm dần ở mốc 60 phút và hoàn toàn không duy trì sau 24 giờ theo dõi bằng máy đo huyết áp lưu động [3].
Tác động hạ áp cũng được quan sát thấy ở các khoảng thời gian khác nhau trong ngày. Một nghiên cứu đối chứng chéo năm 2012 trên 30 người trưởng thành (15 nam, 15 nữ) tiêu thụ 500 g nước ép củ dền pha táo so với nước ép giả dược [2]. Kết quả theo dõi huyết áp 24 giờ liên tục ghi nhận xu hướng giảm huyết áp tâm thu sau 6 giờ uống nước ép [2]. Khi phân tích riêng ở nhóm nam giới (13 người) sau khi hiệu chỉnh mức nền, huyết áp tâm thu giảm đáng kể từ 4 - 5 mmHg tại mốc 6 giờ sau uống [2].
Một thử nghiệm can thiệp chéo năm 2022 trên 18 người tình nguyện khỏe mạnh so sánh 115 ml nước ép củ dền với 250 ml nước ép rau lá xanh trong 7 ngày (đều cung cấp 340 mg nitrat mỗi ngày) [1]. Kết quả chỉ ra nồng độ nitrat và nitrit trong huyết tương tăng rõ rệt, kèm theo sự sụt giảm có ý nghĩa thống kê của huyết áp tâm thu trung bình đo tại phòng khám và tại nhà (đo sau uống 2 giờ) ở giai đoạn uống nước ép củ dền [1].
Bằng chứng từ các nghiên cứu tổng quan quy mô lớn
Tác dụng của nước cải ngọt không chỉ dừng lại ở các thử nghiệm đơn lẻ mà đã được tổng hợp qua các phân tích gộp lớn. Năm 2013, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp 16 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chéo trên tổng cộng 254 người tham gia (thời gian can thiệp từ 2 giờ đến 15 ngày) đã đưa ra kết luận rõ ràng [4]. Việc bổ sung nitrat vô cơ và nước ép củ dền giúp giảm huyết áp tâm thu trung bình 4,4 mmHg, vượt trội hơn so với huyết áp tâm trương (giảm 1,1 mmHg) [4]. Phân tích hồi quy gộp trong báo cáo này cũng chỉ ra mối liên quan trực tiếp giữa liều lượng nitrat nạp vào mỗi ngày và mức độ giảm huyết áp tâm thu [4].
Đến năm 2017, một phân tích gộp khác bao quát 22 thử nghiệm lâm sàng thực hiện từ 2009 đến 2017 với 47 nhóm can thiệp (650 người) và 43 nhóm đối chứng (598 người) [5]. Nhóm uống nước ép củ dền có huyết áp tâm thu thấp hơn 3,55 mmHg và huyết áp tâm trương thấp hơn 1,32 mmHg so với nhóm đối chứng [5]. Mức giảm huyết áp tâm thu thể hiện rõ rệt hơn ở các nghiên cứu kéo dài từ 14 ngày trở lên so với dưới 14 ngày (-5,11 mmHg so với -2,67 mmHg), và ở liều lượng 500 ml/ngày so với mức 70–140 ml/ngày (-4,78 mmHg so với -2,37 mmHg) [5]. Đáng chú ý, nghiên cứu cũng ghi nhận sự hiện diện của các tác động hạ áp tiềm năng không phụ thuộc vào nitrat từ củ dền [5].
Tác dụng chỉ mang tính tạm thời và giới hạn bằng chứng
Dù mang lại kết quả khả quan, các dữ liệu khoa học đều nhấn mạnh tính chất tạm thời của loại nước ép này. Một nghiên cứu năm 2014 kéo dài 3 tuần trên 24 người cao tuổi thừa cân (độ tuổi trung bình 62,0, chỉ số khối cơ thể BMI 30,1 kg/m2, có 21 người hoàn thành) cho thấy nước ép củ dền cô đặc giúp giảm huyết áp tâm thu đo tại nhà hàng ngày khoảng 7,3 mmHg [6]. Tuy nhiên, tác dụng này biến mất ngay sau khi ngừng uống 1 tuần (huyết áp tăng trở lại ở tuần thứ 4) và cũng không tạo ra thay đổi đáng kể trên chỉ số huyết áp phòng khám hay huyết áp lưu động 24 giờ [6]. Tương tự, nghiên cứu năm 2019 khẳng định tác dụng hạ áp tâm thu động mạch chủ diễn ra ngắn ngủi và không kéo dài qua hết ngày [3].
Đặc biệt, củ dền không thể hiện hiệu quả đồng nhất trên mọi đối tượng. Thử nghiệm năm 2015 trên 27 bệnh nhân đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp cho thấy: uống nước ép củ dền giàu nitrat trong 1 tuần dù làm tăng nitrit huyết tương gấp 3 lần và nitrit nước bọt gấp 7 lần nhưng không tạo ra bất kỳ sự khác biệt nào đối với huyết áp tại nhà hay huyết áp lưu động 24 giờ so với giả dược [7]. Việc tăng nạp nitrat từ củ dền trong thời gian ngắn không phải là phương pháp hiệu quả để hạ thêm huyết áp ở người đang điều trị tăng huyết áp [7].
Đối với phụ nữ mang thai bị tăng huyết áp mạn tính, một thử nghiệm năm 2018 trên 40 thai phụ dùng 70 ml nước ép củ dền mỗi ngày trong 8 ngày cho thấy không có sự giảm huyết áp tổng thể so với nhóm dùng giả dược [8]. Tuy nhiên, nghiên cứu ghi nhận mức giảm huyết áp tâm trương có mối tương quan chặt chẽ với sự gia tăng nồng độ nitrit trong huyết tương, mở ra hướng nghiên cứu sâu hơn về tính khả thi của giải pháp này [8].
Những hiểu lầm thường gặp về nước ép củ dền
Nhiều người lầm tưởng uống nước ép củ dền có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị cao huyết áp. Khoa học đã chứng minh nước ép củ dền chỉ hỗ trợ hạ áp tạm thời trong vài giờ và không thể kiểm soát huyết áp bền vững nếu không dùng thuốc chỉ định [3, 8].
Một hiểu lầm khác là càng uống nhiều nước củ dền thì huyết áp càng giảm sâu liên tục. Thực tế, cơ thể cần vi khuẩn khoang miệng để chuyển hóa nitrat thành nitrit, và khả năng giãn mạch của oxit nitric có ngưỡng sinh học nhất định [1, 6]. Việc lạm dụng không giúp huyết áp hạ thêm một cách vô hạn mà còn có thể gây rối loạn tiêu hóa.
Nhiều người cũng nghĩ rằng người huyết áp cao nào uống nước củ dền cũng sẽ hạ áp. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng cho thấy những người đang uống thuốc điều trị cao huyết áp có thể không nhận được thêm bất kỳ hiệu quả hạ áp nào khi dùng nước củ dền trong thời gian ngắn [7].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người đang uống thuốc điều trị tăng huyết áp cần thận trọng và không tự ý dùng nước ép củ dền để thay thế hay chỉnh liều thuốc của mình [7]. Bằng chứng cho thấy củ dền không giúp hạ thêm huyết áp ở nhóm này, đồng thời việc tự ý thay đổi điều trị có thể dẫn tới những biến cố tim mạch nguy hiểm [7].
Phụ nữ mang thai bị tăng huyết áp cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng. Dù thử nghiệm cho thấy 97% phụ nữ mang thai chấp nhận hương vị loại nước này, hiệu quả hạ áp chung vẫn chưa được xác lập rõ ràng trên lâm sàng [8].
Bên cạnh đó, vì quá trình chuyển hóa nitrat thành nitrit phụ thuộc mật thiết vào vi khuẩn men tiêu hóa ở lưỡi, việc sử dụng các loại nước súc miệng diệt khuẩn mạnh có thể làm giảm hiệu quả sinh học của củ dền [1, 6].
Gợi ý áp dụng thực tế đúng cách
Để tận dụng lợi ích của củ dền trong chế độ ăn uống hàng ngày, bạn có thể áp dụng các hướng dẫn sau:
- Lượng dùng: Các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận hiệu quả giảm huyết áp rõ rệt ở liều lượng khoảng 115 ml đến 500 ml nước ép mỗi ngày, hoặc sử dụng các loại nước ép củ dền cô đặc đóng chai [1, 2, 7].
- Thời điểm: Tác động hạ áp thường bắt đầu xuất hiện trong khoảng 30 phút đến 2 giờ và có thể kéo dài tới 6 giờ sau khi uống [1, 7, 8]. Do đó, nên uống vào buổi sáng hoặc đầu ngày để hỗ trợ tuần hoàn.
- Cách chế biến: Có thể ép tươi củ dền kết hợp với các loại quả khác như táo để dễ uống hơn mà vẫn giữ nguyên lượng nitrat vô cơ tự nhiên [2]. Bạn cũng có thể xen kẽ với các loại nước ép từ rau lá xanh giàu nitrat như xà lách, rau bina để làm phong phú thực đơn [1].
- Phối hợp lối sống: Nước ép củ dền chỉ là một phần bổ trợ trong chế độ ăn cân bằng giàu thực vật, giảm muối và kết hợp vận động đều đặn.
Nước ép củ dền là thức uống tự nhiên giàu nitrat có khả năng hỗ trợ hạ huyết áp tâm thu một cách tạm thời trong ngày [2, 4, 8]. Tuy nhiên, đây không phải là thần dược chữa bệnh và không thể thay thế đơn thuốc y khoa hay lời khuyên từ bác sĩ chuyên khoa [3, 5].
