Củ dền có tương tác với thuốc huyết áp và thuốc giãn mạch không?

Nhiều người có thói quen ép nước củ dền uống mỗi ngày để bồi bổ cơ thể và hỗ trợ hạ sốt, hạ huyết áp. Tuy nhiên, việc dung nạp một lượng lớn loại củ này trong khi đang điều trị bệnh tim mạch lại khiến không ít bệnh nhân lo ngại.

Liệu củ dền có gây tương tác bất lợi với các thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc thuốc giãn mạch hay không? Câu trả lời là có khả năng xảy ra hiện tượng cộng gộp tác dụng hạ huyết áp nếu dùng đồng thời, đặc biệt khi cơ thể tiếp nhận lượng nitrate đậm đặc từ các sản phẩm nước ép bổ sung.

Cơ chế giãn mạch từ củ dền hoạt động ra sao?

Củ dền và các loại rau ăn lá màu xanh là nguồn thực phẩm dồi dào hợp chất nitrate vô cơ ^[1]. Khi đi vào khoang miệng, các vi khuẩn cư trú tại đây sẽ khử nitrate thành nitrite ^[2]. Hợp chất này tiếp tục đi vào hệ tuần hoàn và chuyển hóa thành oxit nitric (NO) [1, 6].

Oxit nitric đóng vai trò như một phân tử truyền tín hiệu giúp giãn nở tế bào cơ trơn mạch máu, cải thiện lưu lượng tuần hoàn và hạ áp lực dòng máu [1, 6]. Nhờ cơ chế thúc đẩy sản sinh NO nội sinh này, củ dền được đánh giá là nguồn bổ sung hỗ trợ sức khỏe tim mạch ^[3].

Mặc dù việc sử dụng củ dền đem lại các flavonoid và vitamin C tự nhiên giúp giảm nguy cơ tạo thành nitrosamine độc hại so với dùng muối nitrate tổng hợp ^[1], lượng nitrate hấp thụ lớn vẫn thúc đẩy mạch máu mở rộng nhanh chóng. Khi cơ thể cùng lúc tiếp nhận thêm các dược phẩm hạ áp hay thuốc giãn mạch cơ chế tương tự, tác động hiệp đồng có thể xảy ra.

Bằng chứng nghiên cứu trên người dùng thuốc huyết áp

Năm 2019, một nghiên cứu can thiệp chéo đã kiểm tra ảnh hưởng của nước ép củ dền giàu nitrate đối với chức năng mạch máu và huyết áp ở 2 nhóm đối tượng ^[4]. Nghiên cứu thứ nhất thực hiện trên 13 bệnh nhân tăng huyết áp đang dùng thuốc điều trị (độ tuổi 53 ± 12 tuổi) ^[4]. Nghiên cứu thứ hai tiến hành trên 14 bệnh nhân tăng huyết áp không dùng thuốc (độ tuổi 49 ± 13 tuổi) ^[4]. Cả hai nhóm đều được uống nước ép củ dền đối chứng (đã tách nitrate) hoặc nước ép củ dền giàu nitrate trong 3 ngày ^[4].

Ở nhóm 13 người đang dùng thuốc huyết áp, việc uống nước củ dền làm tăng nồng độ nitrite trong huyết tương (341 ± 118 so với 308 ± 123 nmol/L, P < 0,05), nhưng chỉ số huyết áp và chức năng mạch máu không thay đổi đáng kể ^[4]. Ngược lại, ở nhóm không dùng thuốc, nồng độ nitrite huyết tương tăng từ 295 ± 93 lên 340 ± 102 nmol/L (P < 0,01) ^[4]. Huyết áp tâm thu giảm từ 141 ± 19 xuống 136 ± 16 mmHg, huyết áp tâm trương giảm từ 88 ± 12 xuống 84 ± 13 mmHg, và huyết áp trung bình giảm từ 106 ± 13 xuống 101 ± 12 mmHg (P < 0,05) ^[4].

Đồng thời, độ dẫn mạch máu chân đo bằng phương pháp chuyển động chân thụ động (PLM) tăng lên (6,0 ± 3,0 so với 5,1 ± 2,6 mL/phút/mmHg) và độ giãn mạch qua dòng chảy (FMD) cải thiện từ 4,1 ± 2,7% lên 6,1 ± 2,4% (P < 0,05) ^[4]. Các nhà nghiên cứu ghi nhận mức độ hạ huyết áp tâm thu và cải thiện FMD có mối tương quan nghịch với chỉ số ban đầu lúc dùng giả dược (r = -0,60 đối với huyết áp tâm thu; r = -0,48 đối với FMD, P < 0,05) ^[4]. Kết luận chỉ ra hiệu quả hạ áp của nitrate phụ thuộc chủ yếu vào mức độ tăng huyết áp và mức độ rối loạn chức năng mạch máu nền của từng cá thể ^[4].

Các thử nghiệm lâm sàng về mức độ hạ áp

Tác động hạ huyết áp của củ dền cũng được ghi nhận ở người khỏe mạnh. Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, chéo lặp lại vào năm 2025 trên 15 nam giới khỏe mạnh đã so sánh việc uống 140 ml nước ép củ dền giàu nitrate (~14,0 mmol nitrate) với 140 ml nước ép củ dền đã khử nitrate (~0,03 mmol nitrate) ^[5]. Kết quả đo sau 2,5 giờ cho thấy nước ép giàu nitrate làm tăng nitrite và nitrate huyết tương, đồng thời làm giảm huyết áp tâm thu trung bình 7 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -3 đến -11 mmHg) và giảm huyết áp tâm trương trung bình 6 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -2 đến -9 mmHg) so với giả dược ^[5]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận sự biến thiên đáp ứng giữa các cá nhân lên tới ± 7 mmHg đối với huyết áp tâm thu ^[5].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2012 thực hiện trên các tình nguyện viên nam có huyết áp bình thường, theo dõi huyết áp lưu động 24 giờ sau khi dùng các mức liều nước ép củ dền khác nhau: 0 g, 100 g, 250 g và 500 g (18 người) hoặc các sản phẩm bánh mì bổ sung 100 g củ dền đỏ, củ dền trắng (14 người) ^[2]. Uống nước ép củ dền làm hạ huyết áp tâm thu (P < 0,01) và huyết áp tâm trương (P < 0,001) gần như phụ thuộc vào liều lượng trong 24 giờ so với đối chứng là nước lọc ^[2]. Lượng nitrate/nitrite bài tiết qua nước tiểu sau 2, 4 và 24 giờ đều tăng rõ rệt ở các liều 100 g, 250 g và 500 g nước ép, cũng như khi ăn bánh mì bổ sung 100 g củ dền đỏ (P < 0,05) ^[2].

Dù vậy, không phải nghiên cứu nào cũng cho thấy tác dụng hạ áp đồng nhất. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp trên 12 nghiên cứu bổ sung nước ép củ dền ghi nhận mức giảm huyết áp tâm thu đo ở cánh tay là -4,5 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -6,4 đến -2,5; P < 0,001) với liều nitrate từ 5,1 đến 45 mmol ^[6]. Tuy nhiên, huyết áp lưu động lại không giảm ở những người có huyết áp bình thường trong hai nghiên cứu thuộc đợt phân tích này ^[6].

Một nghiên cứu đối chứng năm 2019 khi so sánh nước củ dền và táo (~7,5 mmol nitrate) với nước ép táo cũng không tìm thấy tác động hạ áp có ý nghĩa thống kê trên huyết áp lưu động suốt 24 giờ ^[6]. Nghiên cứu năm 2021 kéo dài 12 tuần trên 77 người trung niên và cao tuổi bị tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp (144 ± 13/87 ± 7 mmHg) chia thành ba nhóm: ăn 250-300 g rau giàu nitrate mỗi ngày (chứa ~350-400 mg nitrate), uống nước ép củ dền (400 mg nitrate/ngày) và nhóm đối chứng ^[7]. Kết quả huyết áp tâm thu lưu động 24 giờ giảm ở nhóm tăng cường rau giàu nitrate (từ 129 ± 10 xuống 126 ± 9 mmHg, P = 0,020 so với đối chứng), nhưng nhóm uống nước ép củ dền lại không ghi nhận sự thay đổi đáng kể (133 ± 11 so với 132 ± 12 mmHg, P = 0,56) ^[7].

Nguy cơ tương tác thuốc và tụt áp quá mức

Nước ép củ dền đã được ghi nhận an toàn khi sử dụng trên bệnh nhân tăng huyết áp, bệnh động mạch ngoại biên, người cao tuổi và vận động viên trong một số thử nghiệm ^[3]. Dù vậy, liều lượng nitrate là yếu tố mang tính quyết định. Các tác động hạ áp lâm sàng thường xuất hiện ở mức nitrate tương đương với giới hạn trên của lượng ăn vào hàng ngày chấp nhận được (ADI) do WHO khuyến nghị ^[1].

Một số tài liệu ghi nhận tác dụng hạ áp sau khi dùng 70 mL nước ép củ dền chứa 400 mg nitrate, hoặc duy trì suốt 6 tháng với 70 mL nước ép chứa 694 mg nitrate ^[1]. Một thử nghiệm khác cũng cho thấy bổ sung nước ép chứa 450 mg nitrate mỗi ngày trong 4 tuần giúp cải thiện chức năng nội mô và độ cứng động mạch, trong khi liều 300 mg nitrate/ngày không ghi nhận hiệu quả rõ rệt ^[1].

Do củ dền tác động trực tiếp lên hệ thống oxit nitric làm giãn mạch ^[3], việc sử dụng một lượng lớn nitrate cùng lúc với các loại thuốc làm giãn mạch hoặc hạ huyết áp có thể gây cộng dồn dược tính. Khi các mạch máu đồng thời chịu tác động giãn nở từ cả nguồn thực phẩm lẫn thuốc, người bệnh có nguy cơ gặp hiện tượng hạ huyết áp quá mức ngoài ý muốn, gây hoa mắt, choáng váng hoặc mất thăng bằng.

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng đã là thực phẩm tự nhiên thì ăn hoặc uống bao nhiêu cũng không gây rủi ro. Tuy nhiên, hàm lượng nitrate tự nhiên trong củ dền rất đậm đặc ^[1]. Việc ép nước nhiều củ dền để uống một lúc có thể nạp vào cơ thể một liều nitrate vượt quá ngưỡng chuyển hóa thông thường, gây tác động sinh học mạnh lên mạch máu không thua kém các chế phẩm can thiệp.

Một hiểu lầm khác là dùng viên uống bổ sung từ củ dền cũng mang lại tác dụng tương tự như nước ép tươi. Nghiên cứu kiểm tra năm 2023 chỉ ra rằng nhiều loại thực phẩm bổ sung chứa bột củ dền có hàm lượng nitrate rất thấp, chỉ đạt mức tối đa khoảng 48% ngưỡng ADI nên khó có khả năng tạo ra hiệu ứng hạ áp rõ rệt ^[1]. Trái lại, nước ép đậm đặc hay nguồn rau tươi nguyên củ lại cung cấp lượng chất có hoạt tính cao hơn nhiều [4, 7].

Ai nên thận trọng khi dùng củ dền?

• Bệnh nhân đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc các nhóm thuốc giãn mạch theo đơn: Cần theo dõi huyết áp chặt chẽ khi sử dụng nước ép củ dền thường xuyên để tránh hiện tượng tương tác hiệp đồng ^[4].
• Người có huyết áp nền vốn ở mức thấp: Tác động giãn mạch từ việc chuyển hóa nitrate thành oxit nitric có thể khiến huyết áp hạ sâu hơn [1, 5].
• Bệnh nhân có tiền sử bệnh tim mạch phức tạp: Dù các thử nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân suy tim đang được triển khai (như mã NCT01682356 và NCT01919177) ^[3], người bệnh không nên tự ý dùng nước củ dền đậm đặc để hỗ trợ điều trị thay cho phác đồ của bác sĩ.
• Trẻ nhỏ và người có nguy cơ methemoglobin huyết: Nitrate ở nồng độ quá cao (>50 mg/L trong nước uống) từng được cảnh báo có thể gây methemoglobinemia ^[1].

Áp dụng thực tế an toàn trong bữa ăn

Để khai thác giá trị dinh dưỡng của củ dền mà không gây xáo trộn huyết áp, người tiêu dùng nên ưu tiên ăn củ dền qua đường chế biến ẩm thực thông thường như nấu canh, luộc hoặc trộn cùng các món ăn thay vì uống nước ép nguyên chất đậm đặc ^[2]. Nghiên cứu cho thấy sản phẩm bánh mì bổ sung 100 g củ dền vẫn giữ được hoạt tính hỗ trợ mạch máu mà không cần chế biến phức tạp ^[2].

Nên đa dạng hóa nguồn rau củ, tiêu thụ khoảng 250-300 g các loại rau giàu nitrate tổng thể mỗi ngày kết hợp cùng chế độ ăn uống cân bằng ^[7]. Nếu muốn dùng nước ép củ dền, chỉ nên bắt đầu với lượng nhỏ (khoảng 70-100 mL hoặc 100 g củ tươi) [4, 6], uống sau bữa ăn và không dùng dồn dập vào cùng thời điểm uống các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính. Luôn duy trì thói quen uống đủ nước và đo huyết áp định kỳ tại nhà.

Củ dền là loại thực phẩm giàu dưỡng chất với khả năng hỗ trợ sản sinh oxit nitric và cải thiện tuần hoàn tự nhiên. Dù vậy, người đang điều trị các bệnh tim mạch bằng thuốc cần lưu ý liều lượng và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng củ dền như một liệu pháp bổ trợ hàng ngày.