Nhiều người lớn tuổi thường lo lắng khi thấy trí nhớ giảm sút, đầu óc kém minh mẫn hoặc hay quên những việc thường nhật. Trước thực tế đó, nước ép củ dền được truyền tai nhau như một "thần dược" giúp thông mạch, tăng tưới máu não và bảo vệ trí tuệ.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực tế cho thấy bức tranh phức tạp hơn. Củ dền giàu nitrate vô cơ có thể thúc đẩy giãn mạch và hỗ trợ lưu lượng máu cục bộ trong một số tình huống ngắn hạn, nhưng bằng chứng về khả năng cải thiện lâu dài chức năng tuần hoàn não và nhận thức ở người cao tuổi vẫn còn mâu thuẫn và chưa đủ thuyết phục [1, 2].
Tuần hoàn não suy giảm theo tuổi tác diễn ra thế nào?
Lão hóa tự nhiên đi kèm với sự suy giảm dần dần của hệ mạch máu não, khiến lượng máu tưới cho các tế bào thần kinh giảm bớt [1]. Các yếu tố nguy cơ tim mạch như tăng huyết áp hay béo phì có mối liên hệ độc lập với nguy cơ suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ [1]. Khi lưu lượng máu não sụt giảm, các tế bào thần kinh không nhận đủ oxy và dưỡng chất để duy trì hoạt động tối ưu [1].
Tại các vùng não phụ trách tư duy bậc cao, đặc biệt là thùy trán, sự nhạy cảm với tình trạng giảm tưới máu càng biểu hiện rõ rệt. Thùy trán chịu trách nhiệm cho các chức năng điều hành phức tạp, khả năng tập trung và tốc độ xử lý thông tin. Khi hệ mạch xơ cứng hoặc giảm khả năng co giãn, lượng máu đến nuôi dưỡng vùng này giảm sút, từ đó làm gia tăng mức độ đãng trí và suy giảm nhận thức ở người lớn tuổi [1].
Cơ chế tác động: Chu trình nitrate - nitrite - oxit nitric
Củ dền tự nhiên chứa hàm lượng nitrate vô cơ (NO3-) rất dồi dào [1, 2]. Sau khi tiêu thụ, nitrate được vi khuẩn khoang miệng và enzym cơ thể chuyển hóa thành nitrite (NO2-), rồi tiếp tục giáng hóa thành oxit nitric (NO) trong máu [2].
Oxit nitric là một phân tử tín hiệu quan trọng có đặc tính gây giãn nội mô mạch máu [2]. Phân tử này giúp hạ huyết áp và gia tăng lưu lượng tuần hoàn cục bộ tại các mô, bao gồm cả não bộ [2]. Ở người cao tuổi, quá trình sản sinh oxit nitric nội sinh tự nhiên bị suy giảm, khiến nguy cơ xơ cứng mạch máu và bệnh lý tuần hoàn tăng cao [3]. Do đó, việc bổ sung nitrate từ thực phẩm được kỳ vọng sẽ bù đắp lượng oxit nitric thiếu hụt, giúp tái mở rộng lòng mạch [3].
Các thử nghiệm ngắn hạn ghi nhận tín hiệu khả quan
Các thử nghiệm can thiệp cấp tính bước đầu cho thấy tiềm năng của nitrate từ củ dền trên phản ứng mạch máu và tốc độ xử lý nhận thức [3, 8].
Một nghiên cứu mù đôi, có đối chứng giả dược, thiết kế nhóm song song thực hiện năm 2015 trên 40 người trưởng thành khỏe mạnh đã kiểm tra tác động của một liều đơn 450 ml nước ép củ dền (chứa khoảng 5,5 mmol nitrate) so với giả dược [2]. Sau 90 phút hấp thu, các tình nguyện viên thực hiện các bài tập nhận thức kích hoạt thùy trán trong 54 phút dưới sự theo dõi quang phổ cận hồng ngoại (NIRS) [2]. Kết quả cho thấy nitrate từ củ dền điều hòa phản ứng huyết động tại vỏ não trước trán, ban đầu làm tăng lưu lượng máu não khi bắt đầu tác vụ và cải thiện hiệu suất thực hiện bài kiểm tra trừ 3 liên tục [2].
Đến năm 2019, một thử nghiệm chéo, mù đôi trên 13 người trẻ tuổi (18–30 tuổi) và 11 người lớn tuổi (50–70 tuổi) đã cho các tình nguyện viên uống 150 ml nước ép củ dền giàu nitrate (10,5 mmol nitrate) hoặc giả dược (1 mmol nitrate) trước bài đi bộ 30 phút trên máy chạy bộ 2,25 giờ [4]. Kết quả chỉ ra nước ép củ dền làm tăng nồng độ nitrate và nitrite huyết tương, đồng thời giảm huyết áp tâm thu ở cả hai nhóm [4]. Đáng chú ý, người lớn tuổi có mức tăng nitrite huyết tương cao hơn (p = 0,038) và giảm huyết áp tâm trương mạnh hơn nhóm trẻ (p = 0,005) [4]. Thử nghiệm cũng ghi nhận sự cải thiện thời gian phản xạ trong bài kiểm tra Stroop ở cả hai nhóm sau khi dùng nước ép củ dền (p = 0,045) [4].
Can thiệp dài hạn: Kết quả chưa đạt kỳ vọng
Trái ngược với những đáp ứng cấp tính, việc sử dụng củ dền kéo dài ở người lớn tuổi lại không đem lại kết quả rõ ràng như mong đợi [1].
Năm 2022, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đơn kéo dài 13 tuần được tiến hành trên 62 người thừa cân và béo phì lớn tuổi (từ 60 đến 75 tuổi) [1]. Các đối tượng được chia thành 4 nhóm can thiệp: nhóm liều cao (uống 2 x 70 mL nước ép củ dền mỗi ngày), nhóm liều trung bình (70 mL/ngày), nhóm liều thấp (70 mL cách ngày), hoặc giả dược (70 mL nước ép củ dền đã loại bỏ nitrate cách ngày) [1]. Nhận thức được đánh giá qua hệ thống kiểm tra COMPASS, còn lưu lượng máu não tại vỏ não trán được đo bằng phương pháp NIRS [1]. Kết quả cho thấy việc bổ sung nước ép củ dền giàu nitrate suốt 13 tuần không làm thay đổi chức năng nhận thức hay lưu lượng máu não, bất kể mức liều dùng nào [1].
Bức tranh không đồng nhất này cũng được khẳng định trong một tổng quan hệ thống năm 2017 tổng hợp 12 thử nghiệm ngẫu nhiên, chéo, có đối chứng về nitrate từ thực phẩm ở người cao tuổi [3]. Tổng quan cho thấy dù có 4 nghiên cứu ghi nhận cải thiện hiệu suất thể chất (thời gian đến khi kiệt sức), lợi ích trên nhận thức vẫn chưa rõ ràng [3]. Trong số các nghiên cứu được tổng hợp, 6 nghiên cứu báo cáo cải thiện sức khỏe tim mạch (huyết áp và lưu lượng máu) nhưng 6 nghiên cứu khác không thấy cải thiện; chỉ 1 nghiên cứu ghi nhận tiến triển ở hệ mạch máu não và 2 nghiên cứu chỉ ra không có tác động lên sức khỏe chuyển hóa [3].
Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Một hiểu lầm phổ biến hiện nay là xem củ dền như "thuốc bổ não" có thể đảo ngược chứng suy giảm trí nhớ hay ngăn ngừa hoàn toàn bệnh Alzheimer. Các thử nghiệm lâm sàng hiện có chỉ ra rằng nitrate từ củ dền giúp cải thiện phản xạ hoặc lưu lượng máu não tức thời trong vài giờ sau khi uống ở các tác vụ cụ thể, nhưng không thể duy trì bền vững thành cải thiện cấu trúc hay nhận thức dài hạn [1, 3, 8].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu vẫn tồn tại nhiều giới hạn về cỡ mẫu [1, 8]. Nghiên cứu năm 2019 chỉ thực hiện trên 24 người (13 trẻ, 11 già) [4], trong khi thử nghiệm năm 2022 mới dừng lại ở quy mô thử nghiệm sơ bộ trên 62 người và dùng kỹ thuật NIRS vốn chỉ đo được nồng độ huyết sắc tố cục bộ ở bề mặt vỏ não trán thay vì chụp cộng hưởng từ (MRI) chuyên sâu [1]. Do đó, chưa đủ cơ sở khoa học để khẳng định củ dền là giải pháp chữa trị suy giảm tuần hoàn não [1, 2].
Ai nên thận trọng khi dùng củ dền?
Mặc dù củ dền là thực phẩm tự nhiên, việc nạp một lượng lớn nước ép đậm đặc không phù hợp cho tất cả mọi người. Do củ dền có khả năng làm hạ huyết áp tâm thu và tâm trương mạnh mẽ [4], những người có tiền sử huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc điều trị huyết áp cần hết sức cẩn trọng để tránh tụt huyết áp quá mức.
Ngoài ra, người cao tuổi mắc các bệnh lý mạn tính kèm theo, bệnh thận, hoặc đang sử dụng nhiều loại thuốc phối hợp nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ chế độ uống nước ép đậm đặc dài ngày nào. Việc thay đổi đột ngột lượng nitrate nạp vào cơ thể có thể gây tương tác hoặc ảnh hưởng tới chuyển hóa chung.
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Thay vì lạm dụng nước ép đóng chai liều cao, người tiêu dùng nên đưa củ dền vào thực đơn ăn uống một cách tự nhiên và đa dạng. Củ dền có thể dùng để nấu canh, luộc, hấp hoặc bổ sung vào các món salad trộn để giữ trọn vẹn vitamin và chất xơ.
Khi chế biến nước ép, chỉ nên dùng lượng vừa phải (tương đương 70–150 ml nước ép nguyên chất pha loãng) và không nên uống dồn dập nhiều lần trong ngày [1, 8]. Người lớn tuổi nên kết hợp củ dền cùng các loại rau củ giàu vi chất khác, đồng thời duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, uống đủ nước mỗi ngày và tập luyện thể chất thường xuyên.
Nước ép củ dền là nguồn bổ sung nitrate thực vật tiềm năng giúp hỗ trợ phản ứng mạch máu và tăng tưới máu não tạm thời, nhưng không phải là thần dược chữa suy giảm tuần hoàn não [1, 8]. Người cao tuổi nên xem củ dền là một phần trong chế độ ăn phong phú thay vì trông đợi vào hiệu quả điều trị thần kỳ. Khi nhận thấy các dấu hiệu suy giảm trí nhớ rõ rệt, thăm khám y tế chuyên khoa vẫn là bước đi cần thiết và quan trọng nhất.
