Cây thuốc dân gian trị đau nhức xương khớp
Nhiều người khi gặp các cơn đau nhức xương khớp, viêm họng hay đau dạ dày thường tìm đến các bài thuốc dân gian lưu truyền từ thảo mộc tự nhiên [1, 6]. Cây cù đèn lá dày (tên khoa học là Croton crassifolius, thuộc họ Thầu dầu Euphorbiaceae) là một trong những loại dược liệu được y học cổ truyền sử dụng từ lâu đời [1, 6].
Rễ của loài cây này, còn được gọi với tên "Kê cốt hương" (Jiguxiang), phân bố chủ yếu tại Việt Nam, Thái Lan, Lào và khu vực phía nam Trung Quốc [1, 6]. Trong kinh nghiệm dân gian qua nhiều thế kỷ, rễ cây được dùng để trị đau khớp, viêm khớp dạng thấp, viêm họng và đau dạ dày [1, 6]. Liệu các tác dụng giảm đau, kháng viêm này đã được khoa học hiện đại kiểm chứng rõ ràng hay chưa?
Câu trả lời thẳng thắn: Các hoạt chất chiết xuất từ cù đèn lá dày có thể hiện hoạt tính kháng viêm trong phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu hiện nay mới dừng lại ở các thử nghiệm tế bào invitro, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người.
Hoạt chất chính và cơ chế kháng viêm qua góc nhìn khoa học
Các nghiên cứu hóa thực vật chỉ ra rằng dẫn xuất diterpenoid, đặc biệt là nhóm clerodane diterpenoid, chính là thành phần có hoạt tính sinh học chủ chốt trong rễ cây cù đèn lá dày [1, 6]. Chi Croton nói chung vốn là nguồn chứa dồi dào các khung cấu trúc diterpenoid đa dạng như clerodane, kauritan, heliurane hay trachylobane với nhiều tiềm năng sinh học [1].
Cơ chế kháng viêm của các diterpenoid này được các nhà khoa học giải thích thông qua việc ức chế các chất trung gian gây viêm. Khi cơ thể gặp phản ứng viêm, các tế bào miễn dịch sẽ giải phóng hàng loạt cytokine tiền viêm như interleukin-6 (IL-6), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) hay oxit nitric (NO) [1, 3, 7]. Các diterpenoid chiết xuất từ rễ cù đèn lá dày có khả năng can thiệp trực tiếp, làm giảm nồng độ giải phóng của các chất này trong môi trường tế bào bị kích thích [1, 3, 7].
Bên cạnh ức chế cytokine, một số hợp chất phân lập từ cây còn cho thấy khả năng ức chế sự hình thành mạch máu mới (anti-angiogenesis) trên mô hình tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người [1]. Quá trình tân tạo mạch đóng vai trò then chốt trong nhiều bệnh lý viêm mạn tính và khối u, cho thấy tiềm năng can thiệp đa cơ chế của nhóm dược chất này [1].
Bằng chứng từ các nghiên cứu invitro trên tế bào
Các bằng chứng khoa học nổi bật về tác dụng kháng viêm của cù đèn lá dày chủ yếu được công bố trong các năm gần đây:
Năm 2021, một nghiên cứu công bố việc phân lập bảy clerodane diterpenoid mới, đặt tên từ crassifolin Q đến W (đánh số 1 đến 7), cùng năm hợp chất tương tự đã biết từ rễ cây cù đèn lá dày [1]. Nghiên cứu thử nghiệm tác động của các hợp chất từ 1 đến 5 lên nồng độ cytokine IL-6 và TNF-alpha trên dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7 bị kích hoạt bởi lipopolysaccharide (LPS) [1]. Kết quả cho thấy hợp chất số 5 thể hiện hoạt tính ức chế mạnh nhất, khiến mức tiết IL-6 chỉ còn 32,78% và TNF-alpha còn 12,53% [1]. Cũng trong nghiên cứu này, các hợp chất 1 đến 5 được thử nghiệm khả năng kháng tạo mạch trên tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người in vitro; hợp chất số 5 thể hiện hoạt tính mạnh nhất ở dải nồng độ từ 6,25 đến 50 micromol/L [1].
Trước đó, vào năm 2020, một công trình nghiên cứu phân lập được cặp đồng phân đối quang neo-clerodane diterpenoid mới từ rễ cây, gồm 3S-methoxyl-teucvin (hợp chất 1) và 3R-methoxyl-teucvin (hợp chất 2) [2]. Khi đánh giá hoạt tính kháng viêm in vitro, hợp chất 1 và hợp chất 2 đạt giá trị IC50 lần lượt là 0,82 micromol/L và 0,54 micromol/L [2]. Để đối chứng, hoạt chất kháng viêm dexamethasone dùng làm chứng dương đạt giá trị IC50 là 0,14 micromol/L [2].
Đến năm 2022, nghiên cứu tiếp theo phát hiện thêm hai clerodane diterpenoid mới, một dẫn xuất pyran-2-one mới và năm hợp chất đã biết [3]. Trong đó, crassifolin X là một clerodane diterpenoid mới mang vòng delta-lactone đặc biệt giữa C-1 và C-4 [3]. Các hợp chất được đánh giá hoạt tính chống viêm thần kinh dựa trên mức biểu hiện TNF-alpha và IL-6 trên tế bào microglia BV2 bị kích thích bởi LPS, ghi nhận các hợp chất 1, 2, 3 và 5 có tiềm năng chống viêm thần kinh rõ rệt [3].
Ngoài ra, một nghiên cứu khác công bố năm 2021 đã phân lập hai halimane diterpenoid mới và một nor-clerodane diterpenoid mới từ rễ cây cù đèn lá dày [4]. Khi đo lường khả năng ức chế sản sinh NO kích ứng bởi LPS trên đại thực bào RAW 264.7, hợp chất số 1 thể hiện hoạt tính ức chế ở mức độ trung bình với giá trị IC50 đạt 25,8 ± 0,9 micromol/L [4].
Khoảng cách từ đĩa thí nghiệm đến cơ thể người
Mặc dù các con số ức chế chất gây viêm trông rất ấn tượng, giới chuyên môn nhấn mạnh khoảng cách từ ống nghiệm đến ứng dụng điều trị trên người là rất xa. Các kết quả vừa nêu hoàn toàn được thực hiện trên các dòng tế bào nuôi cấy nhân tạo (như RAW 264.7, BV2 hay tế bào nội mô) [1, 3, 7].
Trong đĩa thí nghiệm, tế bào tiếp xúc trực tiếp với hợp chất tinh khiết ở nồng độ xác định [1, 2, 7]. Khi đi vào cơ thể người sống, dược chất phải trải qua quá trình hấp thu qua ruột non, chuyển hóa qua gan, phân bố trong huyết tương và đào thải qua thận. Chưa có nghiên cứu nào xác nhận các diterpenoid này hấp thu được bao nhiêu phần trăm, có giữ nguyên dạng hoạt động hay bị biến đổi thành chất khác.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu chưa thiết lập được hồ sơ độc tính dài hạn, tương tác thuốc và liều điều trị hiệu quả an toàn trên cơ thể sống. Vì vậy, việc suy diễn kết quả từ đĩa nuôi cấy tế bào thành tác dụng giảm đau xương khớp trên người là không có căn cứ vững chắc.
Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược thô
Nhiều người lầm tưởng sắc rễ cù đèn lá dày uống sẽ mang lại hiệu quả kháng viêm mạnh như hoạt chất tinh khiết trong nghiên cứu. Đây là ngộ nhận rất phổ biến đối với dược liệu tự nhiên.
Hàm lượng diterpenoid trong rễ cây tự nhiên thực tế rất thấp và dao động lớn tùy thuộc thổ nhưỡng, mùa thu hái và phương pháp bào chế [5]. Các nghiên cứu hóa dược phải sử dụng kỹ thuật chiết tách đồng thể kết hợp sắc ký lỏng siêu cao áp ghép khối phổ (UHPLC-MS) để chiết xuất và định lượng chuẩn xác từng hợp chất [5]. Phương pháp đun nấu dân gian bằng nước hay ngâm rượu thông thường không thể đảm bảo chiết đúng, chiết đủ các diterpenoid mục tiêu [5].
Hơn nữa, rễ cây thô chứa hàng trăm tạp chất khác nhau. Tự ý sắc uống không thể kiểm soát nồng độ hoạt chất, dễ dẫn đến nguy cơ ngộ độc hoặc dị ứng đường tiêu hóa mà không đạt được tác dụng sinh học như mong muốn.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Do thiếu hoàn toàn các dữ liệu an toàn lâm sàng, việc tự ý dùng cù đèn lá dày tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe. Chi Croton chứa các diterpenoid phức tạp, trong đó một số phân nhóm có thể gây độc tính tế bào hoặc kích ứng mô [1, 4].
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không được sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ loại cây này để tránh nguy cơ co bóp tử cung hay ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi.
Người có tiền sử bệnh gan, suy thận, loét dạ dày mạn tính cần tránh xa các chế phẩm chưa qua kiểm định chuẩn hóa. Dược chất lạ khi chuyển hóa qua gan và lọc qua thận có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm chức năng nội tạng.
Bệnh nhân đang điều trị thuốc chống đông máu, thuốc ức chế miễn dịch hoặc thuốc giảm đau kháng viêm tây y không được tự ý kết hợp thảo dược. Sự tương tác giữa các hoạt chất thực vật và thuốc điều trị có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu, gây xuất huyết hoặc mất hiệu lực điều trị. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc hỗ trợ nào.
Lời khuyên tiếp cận và áp dụng an toàn
Khoa học ghi nhận tiềm năng kháng viêm của các hoạt chất chiết xuất từ rễ cù đèn lá dày trên mô hình tế bào invitro [1, 2]. Tuy nhiên, các phát hiện này mới chỉ là bước khởi đầu trong chuỗi nghiên cứu phát triển dược phẩm tương lai [1, 6].
Để kiểm soát các cơn đau nhức xương khớp hay các bệnh lý viêm, người bệnh nên tuân thủ phác đồ điều trị đã được chứng minh của y học hiện đại, kết hợp tập luyện phục hồi chức năng và duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh. Không nên tự ý đào rễ, mua thảo dược thô cù đèn lá dày trôi nổi trên mạng để sắc uống thay thế chỉ định y khoa.
