Củ gai và lời đồn hạ men gan trong dân gian
Trong y học cổ truyền và đời sống thường ngày, củ gai (rễ của cây gai, tên khoa học là Boehmeria nivea) vốn quen thuộc với bài thuốc an thai, dưỡng huyết. Tuy nhiên, thời gian gần đây, trên các diễn đàn mạng xã hội xuất hiện nhiều thông tin truyền tai nhau rằng loại củ này có công dụng giải độc, làm mát gan và hỗ trợ hạ men gan cấp tốc. Nhiều người có men gan tăng cao do rượu bia hoặc nhiễm virus đã tự ý mua củ gai khô về đun nước uống hàng ngày.
Thực tế, rễ cây gai từ lâu đã được xem là một vị thuốc trong nền y học cổ truyền Đông Á với đặc tính chống oxy hóa, kháng viêm và bảo vệ gan [1]. Dẫu vậy, lời khẳng định loại củ này có thể "hạ men gan" trên người bệnh hay không lại là vấn đề hoàn toàn khác. Việc đánh đồng giữa dược tính dân gian và hiệu quả điều trị y khoa lâm sàng có thể khiến người bệnh chịu nhiều rủi ro khôn lường.
Bằng chứng khoa học về khả năng bảo vệ gan
Khi xét dưới góc độ y học chứng cứ, chiết xuất từ rễ cây gai thực sự cho thấy tiềm năng bảo vệ gan nhất định. Dù vậy, các bằng chứng này đến nay chỉ mới dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô hình động vật và tế bào [2]. Hiện tại hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người để khẳng định củ gai có thể làm hạ các chỉ số men gan.
Cụ thể, rễ của các loài thuộc chi Boehmeria từ lâu đã được ghi nhận như một phương thuốc thảo dược có tác dụng bảo vệ tế bào gan [1]. Nhưng việc chuyển hóa từ kết quả trong ống nghiệm hay trên chuột thí nghiệm thành một phác đồ điều trị hạ men gan ở người là khoảng cách rất xa. Người bệnh không thể xem củ gai như một vị thuốc hạ men gan đã được chứng minh hiệu quả.
Cơ chế tác động: Dọn dẹp các gốc tự do gây hại
Để hiểu vì sao rễ gai được nghiên cứu về khả năng bảo vệ gan, các nhà khoa học đã tìm hiểu về cơ chế phản ứng sinh hóa của loại cây này. Gan là cơ quan thường xuyên phải đối mặt với các chất độc hại, quá trình chuyển hóa chất độc sẽ sản sinh ra một lượng lớn gốc tự do dẫn tới hiện tượng stress oxy hóa làm hủy hoại màng tế bào gan.
Một nghiên cứu công bố năm 1998 đã tiến hành đánh giá chi tiết mối liên quan giữa tác dụng bảo vệ gan và hoạt tính chống oxy hóa của hai biến thể cây gai là Boehmeria nivea var. nivea và Boehmeria nivea var. tenacissima [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất nước từ cả hai loại cây đều thể hiện hoạt tính bảo vệ gan chống lại tổn thương gan do carbon tetrachloride (CCl4) gây ra trên mô hình thực nghiệm [2].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 1998 còn ghi nhận cả hai biến thể thực vật này đều thể hiện tác dụng chống oxy hóa trong quá trình peroxy hóa lipid gây ra bởi FeCl2-ascorbate ở dịch đồng thể gan chuột [2]. Bằng kỹ thuật bẫy cộng hưởng từ spin điện tử (ESR), các chuyên gia quan sát thấy khả năng dọn dẹp các dạng oxy hoạt tính của các chiết xuất này [2]. Trong đó, biến thể Boehmeria nivea var. tenacissima thể hiện hoạt tính dọn gốc tự do superoxide vượt trội hơn so với Boehmeria nivea var. nivea [2]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng cơ chế bảo vệ gan và chống oxy hóa của các loài cây gai này nhiều khả năng liên quan trực tiếp đến khả năng dọn dẹp gốc tự do [2].
Sự khác biệt giữa các phân loài và nghiên cứu tổn thương gan do virus
Trên thực tế, cây gai không chỉ có một loại đồng nhất mà tồn tại các phân loài khác nhau với hàm lượng hoạt chất không tương đồng. Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã tập trung phát triển các chỉ thị phân tử nhằm phân biệt giữa Boehmeria nivea var. nivea và Boehmeria nivea var. tenacissima phục vụ cho việc kiểm soát chất lượng dược liệu [1].
Theo các ghi nhận khoa học trong nghiên cứu năm 2010, rễ của chi Boehmeria, cụ thể là Boehmeria nivea var. nivea, là một vị thuốc Đông y có tác dụng bảo vệ gan, chống oxy hóa và kháng viêm [1]. Đáng chú ý, tài liệu nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng so với biến thể Boehmeria nivea var. nivea, biến thể Boehmeria nivea var. tenacissima thể hiện đặc tính bảo vệ gan tốt hơn đối với tình trạng tổn thương gan do viêm gan B gây ra [1]. Dẫu vậy, các chế phẩm thương mại trên thị trường hiện nay có thể chứa lẫn lộn hoặc chỉ chứa một trong hai phân loài này [1]. Nghiên cứu năm 2010 đã thiết lập 4 phương pháp chỉ thị ADN gồm RAPD, SCAR, SNP và CAPS để nhận diện chính xác từng biến thể thực vật [1].
Thiếu hụt bằng chứng lâm sàng: Giới hạn lớn nhất
Dù các kết quả tiền lâm sàng từ năm 1998 và 2010 cho thấy tiềm năng sinh học rất hứa hẹn của chiết xuất rễ gai, nhưng giới hạn lớn nhất hiện nay là sự thiếu hụt hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người bệnh. Một hoạt chất có thể ức chế peroxy hóa màng tế bào gan của chuột trong phòng thí nghiệm không đồng nghĩa với việc nó sẽ an toàn và làm giảm men gan ALT hay AST trên cơ thể người [2].
Nhiều người bệnh thường lầm tưởng rằng các loại thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc tây. Việc tự ý dùng củ gai không kiểm soát hàm lượng, nguồn gốc có thể gây thêm gánh nặng lọc thải cho lá gan vốn đang bị tổn thương. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra rễ gai có đặc tính bảo vệ tế bào gan trước độc chất CCl4 [2], nhưng cơ thể người bệnh thực tế phải đối mặt với nhiều nguyên nhân phức tạp như virus, rượu bia hay phản ứng tự miễn, đòi hỏi phác đồ chuyên khoa chuẩn xác.
Bằng chứng an toàn từ nghiên cứu tiền lâm sàng
Về độ an toàn sinh học, rễ gai thường được dân gian dùng cho phụ nữ mang thai để hỗ trợ an thai. Để làm rõ vấn đề này, một nghiên cứu công bố năm 2011 đã khảo sát tác động của chiết xuất Boehmeria nivea trên sự phát triển của phôi thai chuột cả trong điều kiện in vivo lẫn in vitro [3].
Nghiên cứu năm 2011 tiến hành chia chuột mang thai ngẫu nhiên vào 5 nhóm: nhóm uống nước cất (G1), các nhóm uống chiết xuất Boehmeria nivea với liều 2 g/kg/ngày (G2), 8 g/kg/ngày (G3), 32 g/kg/ngày (G4), và nhóm chứng dương uống vitamin A liều 200.000 IU/kg (G5) [3]. Kết quả cho thấy nhóm chứng dương (G5) có tỷ lệ tiêu phôi và thai dị tật cao hơn đáng kể so với nhóm đối chứng (P < 0.001), đồng thời trọng lượng cơ thể và tử cung của chuột mẹ cũng giảm thấp hơn (P < 0.05) [3]. Ngược lại, không có sự khác biệt nào về trọng lượng thai, mức tăng trọng lượng cơ thể chuột mẹ, trọng lượng của gan, thận, tim hay kết quả kiểm tra mô bệnh học giữa các nhóm sử dụng chiết xuất cây gai và nhóm đối chứng [3].
Nghiên cứu năm 2011 đưa ra kết luận rằng chiết xuất Boehmeria nivea ở liều cao tới 32 g/kg/ngày không gây độc tính đáng kể cho phôi thai hoặc chuột mẹ [3]. Mặc dù vậy, khi thử nghiệm in vitro trên tế bào gốc phôi (ESCs), nồng độ chiết xuất Boehmeria nivea quá cao vẫn có thể làm giảm khả năng sống của tế bào (P < 0.05) [3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người bệnh bị men gan cao tuyệt đối không nên xem củ gai là biện pháp chữa trị thay thế các phác đồ y khoa chính thống. Những đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:
- Người đang mắc các bệnh lý gan mạn tính tiến triển như xơ gan mất bù, suy gan cấp: Gan đã bị suy giảm chức năng nghiêm trọng, việc tiếp nhận thêm các hợp chất chưa được chuẩn hóa từ nước sắc thảo mộc có thể làm tăng nguy cơ ngộ độc.
- Người đang dùng các loại thuốc chuyển hóa qua gan: Tương tác giữa hoạt chất trong củ gai và thuốc điều trị chưa được nghiên cứu rõ ràng trên lâm sàng, tiềm ẩn nguy cơ làm giảm hiệu quả thuốc hoặc tăng độc tính.
- Người bệnh chưa xác định được rõ nguyên nhân gây tăng men gan: Tự ý uống nước thảo dược làm chậm trễ thời điểm vàng để chẩn đoán và điều trị nguyên nhân gốc rễ như viêm gan virus B, C hay tắc mật.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu muốn sử dụng củ gai như một vị thuốc hỗ trợ theo kinh nghiệm y học cổ truyền, người dân cần tuân thủ nghiêm ngặt tính khoa học và an toàn. Do các nghiên cứu về khả năng bảo vệ gan hiện chỉ mới ghi nhận ở mức độ chiết xuất nước và thử nghiệm trên động vật [2], việc tự ý đun sắc uống vô tội vạ là điều không nên.
Người dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải và bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa - gan mật hoặc chuyên gia y học cổ truyền trước khi bắt đầu. Không tự ý thu hái hay mua các sản phẩm rễ gai không rõ nguồn gốc xuất xứ trôi nổi trên mạng, tránh nguy cơ nhiễm nấm mốc, kim loại nặng hoặc nhầm lẫn phân loài thực vật [1]. Quan trọng nhất, việc bảo vệ gan luôn cần bắt đầu từ việc điều chỉnh lối sống: hạn chế bia rượu, tiêm phòng vaccine viêm gan, ăn uống cân bằng và ngủ đủ giấc.
Tóm lại, chiết xuất rễ gai đã được khoa học ghi nhận có hoạt tính chống oxy hóa và bảo vệ mô gan trên mô hình động vật bị nhiễm độc chất [2]. Dù vậy, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh củ gai có thể hạ men gan ở người. Người bệnh cần giữ cái nhìn thận trọng, dựa trên căn cứ khoa học và tuyệt đối không tự điều trị thay thế y lệnh của bác sĩ.
