Ginkgo biloba có giúp tăng trí nhớ người trẻ? Bằng chứng nói gì

Nhiều học sinh, sinh viên và người đi làm trẻ tuổi tìm đến các sản phẩm bổ não chứa Ginkgo biloba (bạch quả) với hy vọng tăng cường trí nhớ mùa thi hay giải quyết áp lực công việc. Không ít quảng cáo gắn cho thảo dược này danh xưng "thuốc thông minh", hứa hẹn cải thiện khả năng tập trung và tốc độ xử lý thông tin chỉ sau thời gian ngắn sử dụng.

Tuy nhiên, các dữ liệu tổng hợp từ các thử nghiệm lâm sàng đối chứng cho thấy bằng chứng về việc Ginkgo biloba giúp cải thiện nhận thức hay tăng cường trí nhớ ở người trẻ khỏe mạnh là rất hạn chế và thiếu nhất quán [5, 6, 7]. Dù có một vài ghi nhận lẻ tẻ về tác dụng tức thời, phần lớn nghiên cứu chất lượng cao đều kết luận loại thảo dược này không đem lại lợi ích rõ rệt cho chức năng não bộ của người bình thường [6, 7].

Ginkgo biloba tác động đến não bộ như thế nào?

Chiết xuất từ lá cây bạch quả chứa các hoạt chất sinh học được cho là có thể làm tăng lưu lượng máu lên não và hỗ trợ chuyển hóa năng lượng ở tế bào thần kinh ^[1]. Ở những đối tượng bị suy giảm nhận thức hoặc sa sút trí tuệ do tuổi tác, việc cải thiện tuần hoàn vi mạch có thể mang lại những hỗ trợ nhất định [1, 5].

Dựa trên cơ chế sinh học này, nhiều giả thuyết đặt ra rằng nếu tăng tưới máu não ở người trẻ, các tế bào thần kinh sẽ hoạt động nhanh nhạy hơn, từ đó cải thiện sự tỉnh táo và tốc độ ghi nhớ ^[1]. Cơ thể hấp thu tốt chiết xuất Ginkgo biloba qua đường uống ở cả động vật và người ^[2]. Dẫu vậy, sự thay đổi tuần hoàn này có biến thành năng lực tư duy vượt trội ở một bộ não đang hoàn toàn khỏe mạnh hay không lại là câu chuyện khác.

Một bộ não đang ở đỉnh cao phong độ vốn không thiếu hụt tưới máu hay suy giảm chức năng dẫn truyền thần kinh. Do đó, việc thúc đẩy các cơ chế chuyển hóa vi mạch không đồng nghĩa với việc bạn sẽ thông minh hơn hay nhớ lâu hơn một bài học [6, 7].

Bằng chứng từ các thử nghiệm dùng một liều ngắn hạn

Những nghiên cứu đầu tiên ủng hộ việc dùng Ginkgo biloba như một chất bổ trợ trí não thường đến từ các thử nghiệm dùng liều đơn (acute study). Vào năm 2000, một nghiên cứu mù đôi, có đối chứng chéo trên 20 tình nguyện viên trẻ tuổi khỏe mạnh đã so sánh các liều 120 mg, 240 mg và 360 mg chiết xuất Ginkgo tiêu chuẩn (mã GK501) với giả dược ^[3]. Các bài kiểm tra tâm lý máy tính CDR được thực hiện ngay trước khi dùng và lặp lại tại các mốc 1, 2,5, 4 và 6 giờ sau uống ^[3]. Nhóm nghiên cứu nhận thấy liều 240 mg và 360 mg giúp cải thiện tốc độ chú ý rõ rệt ở mốc 2,5 giờ và duy trì tới 6 giờ, dù các chỉ số khác có cả chiều hướng tích cực lẫn tiêu cực ^[3].

Đến năm 2002, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, chéo có đối chứng khác cũng trên 20 người trẻ tuổi tiếp tục so sánh liều đơn 360 mg Ginkgo biloba, 400 mg nhân sâm (Panax ginseng), dạng phối hợp (960 mg) và giả dược, với khoảng nghỉ đào thải 7 ngày giữa các đợt dùng ^[4]. Kết quả kiểm tra ở các mốc 1, 2,5, 4 và 6 giờ cho thấy Ginkgo biloba hỗ trợ cải thiện trí nhớ thứ cấp trên bộ công cụ CDR và cải thiện bài tập tính nhẩm trừ liên tiếp (Serial Threes và Sevens) ở các phiên kiểm tra muộn ^[4]. Người tham gia cũng ghi nhận tâm trạng cá nhân được cải thiện đôi chút ^[4].

Tuy nhiên, các tác dụng này chỉ phản ánh biến đổi tạm thời trong vài giờ và rất khó để tái lập trên thực tế [5, 7]. Một đánh giá công bố năm 2010 chỉ ra rằng thử nghiệm dùng liều 240-360 mg mang lại kết quả tích cực trên 20 người trẻ nói trên đã không thể lặp lại trong một nghiên cứu tương tự trên cùng nhóm quần thể ^[2].

Các nghiên cứu can thiệp dài hạn cho thấy điều gì?

Khi chuyển từ nghiên cứu dùng một lần sang các thử nghiệm dùng dài ngày (chronic administration), bức tranh hiệu quả của Ginkgo biloba ở người trẻ nhanh chóng mờ nhạt [5, 7]. Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2004 theo dõi 39 người trẻ khỏe mạnh (19 nam, 20 nữ, độ tuổi trung bình 23,6 ± 5,4) dùng Ginkgo biloba với liều trung bình 184,5 mg/ngày (từ 130 đến 234 mg/ngày) trong suốt 13 tuần ^[1]. Mục tiêu là đánh giá xem thảo dược này có thể giảm bớt sự sụt giảm tỉnh táo sau bữa ăn trưa và tăng chức năng hóa giác quan (khứu giác, vị giác) hay không ^[1].

Kết quả sau 13 tuần cho thấy người tham gia vẫn gặp hiện tượng giảm trạng thái tâm lý sau ăn trưa, và Ginkgo biloba hoàn toàn không hiệu quả trong việc ngăn chặn cơn buồn ngủ, mệt mỏi này cũng như không giúp tăng cường vị giác, khứu giác ^[1]. Ở một thử nghiệm mù đôi có đối chứng khác đánh giá trên 104 nam giới trẻ tuổi khỏe mạnh, việc sử dụng liều 120 mg/ngày cũng không mang lại bất kỳ hiệu ứng nào trên trí nhớ ^[2].

Một báo cáo tổng quan năm 2009 về 29 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (với 209 phép so sánh giữa thuốc và giả dược) có ghi nhận việc dùng kéo dài giúp cải thiện sự chú ý có chọn lọc, chức năng điều hành và trí nhớ dài hạn ở một số nhóm đối tượng (suy giảm nhận thức nhẹ, trầm cảm, người già và người trẻ) ^[5]. Dù vậy, tác giả nhấn mạnh bằng chứng này đòi hỏi sự diễn giải thận trọng vì số lượng dữ liệu trên một số chức năng nhận thức còn rất ít và các bài kiểm tra tâm lý còn tồn tại sai sót phương pháp luận ^[5].

Đánh giá tổng quan hệ thống: "Không phải thuốc thông minh"

Bức tranh khoa học trở nên rõ ràng hơn khi các chuyên gia thực hiện những bài tổng quan hệ thống quy mô lớn, tổng hợp độc lập toàn bộ các thử nghiệm lâm sàng hiện có trên người khỏe mạnh [6, 7].

Tổng quan hệ thống công bố năm 2002 đã quét dữ liệu từ 6 cơ sở dữ liệu điện tử, chọn lọc ra 9 thử nghiệm mù đôi, có đối chứng giả dược ^[6]. Đa phần các thử nghiệm này đều ngắn hạn, dài nhất chỉ 30 ngày ^[6]. Nhóm tác giả kết luận rằng các nghiên cứu gộp lại không cho thấy tác động tích cực rõ rệt hay nhất quán nào của Ginkgo biloba lên các thước đo nhận thức khách quan, và việc sử dụng thảo dược này như một loại "thuốc thông minh" là hoàn toàn không có cơ sở khoa học để khuyến nghị ^[6].

Năm 2007, một tổng quan hệ thống cập nhật đã tiến hành rà soát 15 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người khỏe mạnh dưới 60 tuổi (gồm 7 nghiên cứu liều đơn và 8 nghiên cứu dài hạn từ 2 ngày đến 13 tuần) ^[7]. Các tác giả chỉ ra nhiều nghiên cứu liều đơn gặp lỗi phương pháp luận khi đưa ra quá nhiều chỉ tiêu đánh giá để tìm kiếm một vài kết quả khả quan ngẫu nhiên, nhưng các kết quả này hoặc không lặp lại được, hoặc bị các nghiên cứu khác phủ nhận ^[7]. Bằng chứng từ các nghiên cứu dài hạn phần lớn là tiêu cực, dẫn đến kết luận: Không có bằng chứng thuyết phục nào cho thấy Ginkgo biloba đem lại tác động tích cực bền vững lên nhận thức ở người trẻ khỏe mạnh ^[7]. Một tổng quan năm 2010 cũng tái khẳng định không đủ bằng chứng để chứng minh tuyên bố Ginkgo biloba cải thiện trí nhớ ở người khỏe mạnh ^[2].

Hiểu lầm phổ biến khi người trẻ dùng Ginkgo biloba

Nhiều người trẻ lầm tưởng rằng một sản phẩm có lợi cho người già bị sa sút trí tuệ thì cũng sẽ giúp tăng năng lực tư duy cho người bình thường. Đây là một suy diễn thiếu căn cứ khoa học, bởi ngay cả ở người cao tuổi khỏe mạnh, tác dụng của Ginkgo biloba cũng rất mờ nhạt hoặc biến mất khi kiểm soát các yếu tố nhiễu [5, 8]. Một nghiên cứu năm 2002 trên người cao tuổi khỏe mạnh dùng liều cấp tính 120 mg cũng cho thấy không có tác dụng cải thiện trí nhớ nào ^[8].

Một hiểu lầm khác là thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng tùy ý để "tăng tốc" não bộ trước kỳ thi. Việc kỳ vọng Ginkgo biloba hoạt động như một loại chất kích thích nhận thức thần kỳ sẽ khiến người dùng bỏ qua các phương pháp rèn luyện trí nhớ và nghỉ ngơi khoa học vốn đã được chứng minh hiệu quả. Cần nhớ rằng, cơ quan quản lý dược phẩm và các chuyên khảo y học quốc tế vẫn liên tục yêu cầu đánh giá thận trọng về mức độ an toàn và độc tính của thảo dược này ^[2].

Những ai cần thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?

Dù được bày bán phổ biến dưới dạng thực phẩm bổ sung, chiết xuất Ginkgo biloba không phải là chất vô hại cho tất cả mọi người. Dữ liệu độc tính lâm sàng và chuyên khảo từ Ủy ban E, ESCOP hay báo cáo của EMEA nhấn mạnh người tiêu dùng cần thận trọng khi sử dụng kéo dài ^[2].

Đặc biệt, do Ginkgo biloba có đặc tính tác động lên lưu lượng tuần hoàn, những người có rối loạn đông máu hoặc đang chuẩn bị phẫu thuật cần hết sức lưu ý. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và những người có bệnh lý mạn tính đang điều trị bằng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu tuyệt đối không tự ý bổ sung nếu chưa có tư vấn y khoa chuyên sâu. Với người trẻ hoàn toàn khỏe mạnh, việc đưa thêm một hoạt chất vào cơ thể khi chưa có bằng chứng lợi ích rõ ràng là điều không thực sự cần thiết [6, 7].

Áp dụng thực tế: Đừng trông đợi "phép màu" từ viên uống

Nếu bạn là một người trẻ đang tìm kiếm giải pháp nâng cao hiệu suất học tập và làm việc, việc đổ tiền vào các viên uống chiết xuất bạch quả không phải là giải pháp tối ưu dựa trên bằng chứng khoa học [6, 7].

Thay vì dựa dẫm vào thảo dược, bạn nên tập trung vào các thói quen nền tảng đã được chứng minh:

• Ngủ đủ giấc và đúng giờ, bởi giấc ngủ là giai đoạn quan trọng nhất để não bộ củng cố và chuyển đổi trí nhớ ngắn hạn thành dài hạn.
• Duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, đủ nước và tập thể dục đều đặn để thúc đẩy tưới máu não tự nhiên.
• Áp dụng các kỹ thuật học tập chủ động (như ngắt quãng, truy hồi thông tin) để tăng năng suất ghi nhớ thay vì tìm kiếm "lối tắt" từ các viên uống bổ não.

Tóm lại, các dữ liệu khoa học hiện hành cho thấy Ginkgo biloba không phải là chiếc đũa thần giúp người trẻ tăng cường trí nhớ hay trở nên thông minh hơn [6, 7]. Người tiêu dùng nên giữ cái nhìn tỉnh táo trước các thông điệp quảng cáo thổi phồng và tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi quyết định bổ sung bất kỳ sản phẩm nào.