Uống nước củ gai tươi: 4 rủi ro đường ruột ít người để ý

Nhiều người truyền tai nhau uống nước củ gai tươi để thanh nhiệt hoặc an thai mà không qua đun nấu kỹ. Thói quen này tiềm ẩn không ít nguy cơ cho hệ tiêu hóa do cách chế biến thô sơ và đặc tính tự nhiên của thảo mộc. Nếu sử dụng sai lầm, người dùng rất dễ gặp phải các vấn đề cấp tính như đau bụng, rối loạn tiêu hóa và nhiễm trùng đường ruột.

Uống nước củ gai tươi có tốt cho đường tiêu hóa không? Câu trả lời là loại nước này có thể gây tiêu chảy, đau quặn bụng và ngộ độc vi sinh nếu dùng sống, dùng quá liều hoặc vệ sinh không sạch. Người dùng cần hiểu rõ dược tính, nguồn gốc vi sinh vật bám dính và các rủi ro cụ thể trước khi quyết định đưa loại nước này vào cơ thể.

4 rủi ro đường ruột ít người để ý khi uống củ gai tươi

Rủi ro đầu tiên và phổ biến nhất là tình trạng lạnh bụng, phân lỏng hoặc tiêu chảy cấp do tính hàn của dược liệu kết hợp với hệ vi sinh vật chưa được tiêu diệt qua nhiệt độ. Khi uống sống, các hợp chất tự nhiên trong rễ tươi kích thích nhu động ruột quá mức ở những người có cơ địa nhạy cảm.

Rủi ro thứ hai bắt nguồn từ nguy cơ nhiễm khuẩn từ đất. Củ gai là bộ phận rễ mọc ngầm dưới đất, là nơi trú ngụ lý tưởng của vi khuẩn E. coli, Salmonella và nhiều tạp khuẩn khác. Thao tác rửa qua nước lạnh thông thường không thể loại bỏ hoàn toàn vi khuẩn bám sâu trong các kẽ rễ, khiến người uống nuốt trực tiếp lượng mầm bệnh này vào ống tiêu hóa.

Rủi ro thứ ba là nguy cơ nhiễm nấm mốc và độc tố mycotoxin. Củ gai tươi rất mọng nước và dễ bị ẩm mốc trong quá trình thu hái, vận chuyển hay bảo quản trong tủ lạnh. Nấm mốc phát triển ở lớp vỏ ngoài và thâm nhập vào mô củ, khi xay ép sống sẽ hòa tan độc chất vào ly nước, dẫn tới viêm loét niêm mạc ruột non hoặc tổn thương gan.

Rủi ro thứ tư là sự kích ứng từ lượng hợp chất đậm đặc khi tế bào phôi thai hoặc niêm mạc tiếp xúc với liều quá cao. Khi ép củ tươi nguyên chất, nồng độ các hoạt chất thực vật không qua kiểm soát có thể gây quá tải cho việc hấp thu, dẫn tới rối loạn chuyển hóa tại chỗ ở lòng ruột.

Cơ chế tác động của hoạt chất trong cây gai

Cây gai, có tên khoa học là Boehmeria nivea (L.) Gaudich, thuộc họ Tầm ma (Urticaceae) ^[1]. Trong cấu trúc của cây, các nhà khoa học tìm thấy nhiều hoạt chất thứ cấp như polyphenol, flavonoid, chlorogenic acid và rutin ^[2], ^[3], ^[4].

Nghiên cứu cho thấy rễ và các bộ phận của cây gai chứa hàm lượng flavonoid tự do và flavonoid liên kết khá phong phú ^[4]. Cụ thể, hàm lượng flavonoid liên kết trong rễ đạt mức 342,1 ± 28,9 mg CE/100 g trọng lượng khô, trong khi mô mạch rây đạt 717,8 ± 20,5 mg CE/100 g trọng lượng khô ^[4]. Ngược lại, hàm lượng flavonoid tự do ở rễ ở mức thấp nhất trong số các bộ phận sinh dưỡng, dao động chung của toàn cây từ 294,7 ± 30,3 đến 2037 ± 179 mg CE/100 g trọng lượng khô ^[4]. Các hợp chất liên kết này khi vào đường tiêu hóa cần hệ vi sinh vật đường ruột phân giải để giải phóng và phát huy tác dụng sinh học ^[4].

Bên cạnh đó, các mô lá, thân và rễ của cây gai chứa các gen mã hóa 5 loại enzym chủ chốt tham gia quá trình sinh tổng hợp axit chlorogenic ^[3]. Chiết xuất cồn 70% từ lá cây gai cũng xác định sự hiện diện của rutin (46,48 mg/100 g), hesperidin (23,69 mg/100 g), luteolin-7-glucoside (11,29 mg/100 g), axit chlorogenic (1,96 mg/100 g), tangeretin (1,59 mg/100 g) và naringin (1,13 mg/100 g) ^[2]. Những hoạt chất này có khả năng chống oxy hóa mạnh nhưng nếu đưa vào cơ thể qua dịch ép sống chứa tạp khuẩn, hoạt động lên men đường ruột sẽ bị đảo lộn.

Khoa học thực nghiệm nói gì về chiết xuất củ gai?

Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng đã khảo sát đặc tính an toàn và dược lý của cây gai nhằm làm rõ tiềm năng trị liệu cũng như độc tính tiềm ẩn.

Nghiên cứu in vivo và in vitro năm 2011 đã kiểm tra độc tính phôi thai của chiết xuất Boehmeria nivea trên chuột mang thai ^[5]. Chuột cống mang thai được chia ngẫu nhiên thành 5 nhóm: uống nước cất (G1), uống chiết xuất cây gai với các mức liều 2, 8 hoặc 32 g/kg/thể trọng/ngày (G2, G3, G4), và nhóm đối chứng dương dùng vitamin A liều 200.000 IU/kg (G5) ^[5]. Kết quả ghi nhận ở mức liều cao nhất 32 g/kg/ngày, chiết xuất cây gai không gây quái thai hay nhiễm độc phôi thai đáng kể, không làm thay đổi trọng lượng thai hay tổn thương mô học nội tạng chuột mẹ so với nhóm đối chứng ^[5]. Tuy nhiên, thử nghiệm độc tính tế bào in vitro cảnh báo chiết xuất ở nồng độ cao làm suy giảm đáng kể khả năng sống của tế bào gốc phôi (ESCs) (P < 0,05) ^[5]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới tiến hành trên động vật gặm nhấm và nuôi cấy tế bào, chưa khẳng định ngưỡng dung nạp trực tiếp ở người.

Về khả năng kháng viêm và bảo vệ gan, một nghiên cứu trên chuột cống năm 1997 đã đánh giá dịch chiết nước từ rễ Boehmeria nivea và phân loài B. nivea subsp. nippononivea ^[6]. Nhóm tác giả gây phù chân chuột bằng carrageenan và gây độc gan cấp bằng acetaminophen kết hợp D-galactosamine ^[6]. Dịch chiết nước của rễ cây gai cho thấy hoạt tính chống phù nề rõ rệt, đồng thời làm giảm sự gia tăng cấp tính men gan GOT và GPT trong huyết thanh, cải thiện các tổn thương mô bệnh học ở gan tương đương chất đối chuẩn silymarin ^[6]. Nghiên cứu này chứng minh rễ củ gai đun lấy nước có lợi cho gan chuột, nhưng vẫn chưa kiểm tra phản ứng của đường ruột người khi uống sống.

Về phản ứng miễn dịch và dị ứng, nghiên cứu năm 2020 trên tế bào dưỡng bào (mast cells) RBL-2H3 chỉ ra chiết xuất ethanol của cây gai ức chế giải phóng beta-hexosaminidase và histamine ^[1]. Chiết xuất này còn làm giảm các cytokine gây viêm gồm TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 và IL-4 thông qua việc ngăn chặn các con đường truyền tín hiệu p38, ERK MAPK và NF-kappaB ^[1]. Trên mô hình sốc phản vệ thụ động ở tai chuột, chiết xuất làm giảm độ dày và sắc tố vùng tai ^[1]. Tương tự, nghiên cứu năm 2013 trên đại thực bào RAW264.7 kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS) cũng chứng minh chiết xuất cồn lá gai ức chế tiết NO, TNF-alpha, IL-6 và hạ thấp mức biểu hiện protein iNOS với nồng độ ức chế một nửa IC50 là 186 microg/mL qua trục p38 và JNK ^[2]. Giới hạn lớn nhất là những hiệu quả kháng viêm này chỉ được ghi nhận trong điều kiện phòng thí nghiệm biệt lập trên tế bào chuột.

Hiểu lầm thường gặp về việc dùng thảo mộc tươi

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên cứ hái tươi ép nước uống thì giữ trọn dưỡng chất tốt nhất. Trên thực tế, dược liệu dạng rễ củ phát triển dưới lòng đất mang theo rất nhiều vi sinh vật kỵ khí, trứng ký sinh trùng và bào tử nấm mốc. Uống nước ép sống làm tăng nguy cơ viêm dạ dày ruột cấp tính cao gấp nhiều lần so với sắc chín.

Một hiểu lầm phổ biến khác là nước củ gai tươi dùng bao nhiêu cũng an toàn, thai phụ có thể uống thay nước lọc cả ngày. Dù nghiên cứu trên chuột cho thấy ngưỡng dung nạp dịch chiết khá cao (lên tới 32 g/kg/ngày) ^[5], nồng độ đậm đặc trong nuôi cấy lại gây độc tế bào phôi ^[5]. Việc lạm dụng không kiểm soát có thể gây tích tụ hoạt chất và kích thích đường tiêu hóa dữ dội.

Độc giả cũng không nên nhầm lẫn các nghiên cứu về viêm ruột trên các loại thuốc sinh học tân dược như infliximab, adalimumab ^[7] hay tác dụng phụ tiêu chảy của thuốc ức chế tyrosine kinase bosutinib ^[8] với dược tính của củ gai. Mỗi loại chất có cơ chế phân tử và hồ sơ an toàn hoàn toàn riêng biệt.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Phụ nữ mang thai là đối tượng cần cẩn trọng hàng đầu. Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên phụ nữ có thai xác thực việc uống nước củ gai tươi sống là an toàn tuyệt đối. Các dữ liệu an toàn hiện có mới chỉ dừng lại trên chuột mang thai và dòng tế bào thực nghiệm ^[5]. Hệ tiêu hóa của thai phụ rất nhạy cảm, việc nhiễm khuẩn đường ruột từ nước sống có thể dẫn tới sốt, mất nước, co bóp tử cung nguy hiểm.

Người có tiền sử tỳ vị hư hàn, bụng dạ yếu, thường xuyên đi ngoài phân sống, đầy bụng hoặc mắc hội chứng ruột kích thích không nên dùng củ gai sống. Tính hàn của dược liệu kết hợp dịch ép thô sẽ làm tăng co thắt nhu động ruột, gây tiêu chảy ồ ạt.

Người đang mắc bệnh gan mạn tính, người suy giảm miễn dịch hoặc đang điều trị các bệnh lý nền phức tạp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm nào từ cây gai.

Hướng dẫn dùng củ gai đúng cách và an toàn

Để hạn chế rủi ro cho đường tiêu hóa, người dùng tuyệt đối không uống nước củ gai sống xay ép trực tiếp. Mọi bộ phận của cây gai khi dùng làm thảo mộc cần được rửa sạch bùn đất dưới vòi nước chảy, cạo sạch lớp vỏ sần sùi bám vi khuẩn bên ngoài.

Dược liệu cần được nấu chín kỹ hoặc sắc với nước sôi trong thời gian nhất định để tiêu diệt mầm bệnh và làm biến tính các hợp chất gây kích ứng ruột. Nghiên cứu dược lý cho thấy dịch chiết nước qua đun nấu vẫn giữ được hoạt tính sinh học chống viêm và hỗ trợ tế bào gan ^[6].

Người dùng chỉ nên sử dụng lượng vừa phải, không dùng liên tục kéo dài nhiều tuần và nên tham khảo bác sĩ y học cổ truyền để được hướng dẫn phối ngũ cùng các vị thảo mộc ấm như gừng nhằm cân bằng tính hàn.

Nước củ gai chứa các hoạt chất chống oxy hóa và kháng viêm tiềm năng theo các bằng chứng phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, việc uống củ tươi sống tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn đất, nấm mốc và tiêu chảy cấp. Người tiêu dùng cần tỉnh táo nấu chín kỹ thảo mộc và luôn xin tư vấn y tế khi có vấn đề sức khỏe.