Nhiều người thường tin cỏ cây tự nhiên không chứa độc chất. Khi nghe truyền miệng về tác dụng hỗ trợ kháng viêm hoặc giảm đường huyết, không ít người tự hái cỏ dại về sắc uống. Cúc liên chi dại (Parthenium hysterophorus) là loại cây thường gặp trong số này.

Tuy nhiên, giới khoa học cảnh báo việc tùy tiện sử dụng cúc liên chi dại tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng. Đây là loài thực vật xâm lấn nguy hại, chứa độc chất parthenin có khả năng gây tổn hại trực tiếp cho các cơ quan nội tạng [1], [2]. Các bằng chứng tiền lâm sàng xác nhận loại cây này gây độc tế bào và làm rối loạn chức năng gan thận [1], [3]. Do đó, việc tự ý sắc uống loại cây này là hành vi nguy hiểm cần chấm dứt.

Cúc liên chi dại và sự hiện diện của độc tố tự nhiên

Cúc liên chi dại thuộc họ Cúc (Asteraceae), có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới châu Mỹ nhưng hiện đã xâm lấn rộng rãi tại nhiều khu vực châu Á và thế giới [1], [2]. Loại cỏ dại này cạnh tranh môi trường sống và gây tác hại tiêu cực đến đa dạng sinh học bản địa, sức khỏe động vật cũng như con người [1]. Dù vậy, tại một số nơi, cây vẫn bị nhầm lẫn và thu hái làm thảo dược theo kinh nghiệm dân gian [4], [5].

Về mặt hóa học thực vật, cúc liên chi dại chứa nhiều hợp chất thứ cấp phức tạp. Cây có chứa tinh dầu, polyphenol, flavone, flavonoid, alkaloid và pseudoguaianolide [5]. Khi phân tích chiết xuất hoa bằng hệ thống HPLC-DAD, các nhà nghiên cứu phát hiện nhiều hợp chất phenolic [1]. Các chất này gồm axit gallic, axit ellagic, axit p-coumaric và lượng lớn axit chlorogenic [1]. Tuy nhiên, thành phần chuyển hóa thứ cấp đặc trưng và nguy hiểm nhất của loài này là parthenin [2].

Cơ chế tác động: Vì sao parthenin gây độc tế bào?

Parthenin là sesquiterpene lactone thuộc nhóm pseudoguaianolide [2]. Trong tự nhiên, sesquiterpene lactone là nhóm chất phòng vệ của thực vật, đóng vai trò ngăn chặn sâu bệnh và ức chế sinh trưởng các loài lân cận [2]. Nhóm hoạt chất này có khả năng phản ứng mạnh với các phân tử sinh học, tạo ra đặc tính gây dị ứng và độc tính tế bào cao [2].

Chính cấu trúc hóa học đặc thù khiến parthenin trở thành một chất độc hại đối với tế bào sống [2]. Khi xâm nhập vào cơ thể, parthenin có thể tương tác với các đại phân tử, làm tổn thương cấu trúc tế bào và kích hoạt phản ứng độc hại [2]. Do thiếu các nghiên cứu đầy đủ về mối quan hệ giữa độc tính và hoạt tính sinh học, parthenin chưa thể đưa vào ứng dụng y học an toàn [2].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm chứng minh hoạt tính độc tế bào trực tiếp của parthenin và các dẫn xuất pseudoguaianolide axetyl hóa [3]. Hoạt chất này biểu hiện độc tính rõ rệt trên các dòng tế bào bạch cầu cấp ở người như Jurkat, HL-60 cũng như tế bào ung thư cổ tử cung Hela [3]. Tác động này cho thấy parthenin tiêu diệt tế bào sống mà không có sự chọn lọc an toàn [2], [3].

Bằng chứng nghiên cứu: Tác động tổn thương gan thận

Để đánh giá mức độ nguy hại, một nghiên cứu công bố năm 2022 thực hiện thử nghiệm trên thỏ nhằm khảo sát độc tính của chiết xuất hoa cúc liên chi dại qua đường tiêu hóa [1]. Thử nghiệm dùng thỏ với số lượng n = 5, chia thành các nhóm uống chiết xuất thô với 4 mức liều gồm 10, 20, 40 và 80 mg/kg cân nặng trong 10 ngày liên tục [1].

Kết quả ghi nhận chiết xuất hoa chứa hàm lượng phenolic tổng là 89,364 ± 4,715 g GAE/g và flavonoid tổng là 65,022 ± 2,694 g QE/g ở nồng độ 80 microgram [1]. Chiết xuất thể hiện khả năng quét gốc tự do DPPH với độ ức chế đạt 76,90% (IC50 là 54,278 microg/microL) và gây ức chế tế bào 76,90% trong thử nghiệm tán huyết ở nồng độ 200 microgram [1]. Tuy nhiên, các chỉ số huyết học và sinh hóa máu ở nhóm thỏ uống chiết xuất đều biến đổi tiêu cực so với nhóm đối chứng (p < 0,05) [1]. Thử nghiệm khẳng định độc tính trực tiếp lên máu, gan và thận [1].

Mặc dù một nghiên cứu khác vào năm 2022 chỉ ra chiết xuất cúc liên chi dại ở liều 80 mg/kg có khả năng hạ urea, creatinine và cải thiện mô thận hư hại do ngộ độc paracetamol trên thỏ thực nghiệm [4], các chuyên gia cảnh báo kết quả này không chứng minh cây an toàn khi uống tự do. Việc điều chỉnh chỉ số chỉ diễn ra trong điều kiện bệnh lý nhân tạo đặc thù, không loại trừ được nguy cơ phá hủy cơ quan nội tạng khi sử dụng thảo mộc thô chưa chuẩn hóa [1], [4].

Giới hạn bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Một hiểu lầm phổ biến là cây cỏ tự nhiên hễ có chất chống oxy hóa thì dùng an toàn. Nghiên cứu xác nhận cúc liên chi dại chứa nhiều chất chống oxy hóa phenolic và flavonoid [1], [5]. Tuy nhiên, sự hiện diện của chất chống oxy hóa không làm mất đi độc tính tế bào của parthenin nằm trong cùng mô thực vật [1], [2]. Tác động gây độc máu, gan và thận vẫn xuất hiện đồng thời [1].

Hiểu lầm tiếp theo đến từ việc cúc liên chi dại được dùng trong dân gian để chữa nhiễm trùng đường tiết niệu hay đau khớp [4], [5]. Các báo cáo y học dân tộc chỉ phản ánh tập quán cũ chứ chưa qua kiểm chứng an toàn lâm sàng [5]. Dược tính của các chất riêng rẽ chưa được phân tích toàn diện [5]. Mọi dữ liệu về khả năng hỗ trợ miễn dịch hay kháng bệnh mới dừng ở dạng tiềm năng nghiên cứu, chưa có hướng dẫn điều trị trên người [2], [5].

Đặc biệt, độc tính của loại cỏ dại này mạnh đến mức gia súc ăn phải cỏ tươi cũng gặp nguy cơ ngộ độc [6]. Để tận dụng làm thức ăn chăn nuôi, người ta buộc phải ủ chua yếm khí cây trong 5 tuần nhằm phân hủy hoàn toàn parthenin [6]. Quá trình ủ phân bằng giun đất (Eudrilus eugeniae) kết hợp phân bò cũng mất 45 ngày mới loại bỏ được độc tố parthenin và phenol [7]. Nấu nước hay sắc uống thông thường không thể loại trừ độc tố nguy hại này [1], [7].

Ai cần tuyệt đối tránh xa cúc liên chi dại?

Cúc liên chi dại không phải là thảo dược có thể sử dụng tự do tại nhà. Nhóm người có bệnh nền gan và thận tuyệt đối không tiếp xúc hoặc uống dịch chiết từ cây này [1]. Độc chất parthenin sẽ làm tăng gánh nặng chuyển hóa và đẩy nhanh tiến trình tổn thương tế bào nhu mô [1], [2].

Người có cơ địa dị ứng, hen suyễn hoặc viêm da cơ địa cũng phải tránh xa [2]. Bản thân loài cây này cùng các sesquiterpene lactone có đặc tính kích ứng và gây dị ứng mạnh [2]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ càng không được dùng vì nguy cơ gây rối loạn sinh hóa máu và nhiễm độc cơ quan [1].

Những người đang dùng thuốc điều trị mạn tính cũng cần kiêng kỵ hoàn toàn cúc liên chi dại. Chiết xuất thực vật thô chứa nhiều hợp chất hoạt tính có thể gây tương tác phức tạp, làm giảm hiệu quả thuốc hoặc tăng độc tính tại gan [1], [5].

Hướng xử lý và khuyến nghị thực tế

Cần thay đổi quan niệm dùng thảo dược truyền miệng không rõ nguồn gốc. Khi phát hiện cúc liên chi dại mọc hoang quanh nhà hoặc khu dân cư, không thu hái hoa, lá hay thân để phơi khô làm trà [1]. Việc này ngăn chặn nguy cơ nhiễm độc parthenin qua đường tiêu hóa [1], [2].

Nếu nghi ngờ bản thân hoặc người nhà đã uống nước sắc từ cây cúc liên chi dại và xuất hiện triệu chứng bất thường, cần ngưng dùng ngay. Hãy mang theo mẫu cây hoặc chụp hình cây đem đến cơ sở y tế gần nhất để bác sĩ chẩn đoán và theo dõi các chỉ số sinh hóa máu [1].

Đối với các bệnh lý về gan, thận hoặc nhiễm trùng đường tiết niệu, người bệnh cần tuân thủ chỉ định điều trị y khoa chính thống từ bác sĩ chuyên khoa [4]. Không tự ý thay thế thuốc chữa bệnh bằng các bài thuốc dân gian thiếu kiểm chứng để tránh tổn thương gan thận không thể phục hồi [1], [4].

Dù cúc liên chi dại chứa một số chất phenolic chống oxy hóa, độc tính tế bào của parthenin đối với máu, gan và thận đã được chứng minh qua thực nghiệm [1], [2]. Người dân tuyệt đối không tự ý hái cúc liên chi dại sắc uống tự do để bảo vệ sức khỏe bản thân.