Nhiều người thấy hoa cánh trắng nhụy vàng liền gom chung thành "hoa cúc pha trà". Cúc mắt bò (ox-eye daisy, tên khoa học Leucanthemum vulgare) và Cúc La Mã (Chamomile) mang dáng vẻ tương đồng. Nhầm lẫn giữa hai loại thảo mộc dẫn đến việc dùng sai mục đích hoặc không đạt hiệu quả mong muốn.
Cúc mắt bò và Cúc La Mã khác biệt hoàn toàn về hồ sơ hóa thực vật và giá trị dược tính. Dữ liệu phòng thí nghiệm cho thấy Cúc mắt bò tập trung vào hoạt tính kháng khuẩn chiết xuất từ lá [1]. Cúc La Mã chứa nhóm flavonoid, polyphenol với tiềm năng kháng khuẩn Gr+, ức chế cholinesterase và ngăn chặn di căn tế bào ung thư vú [2].
Hai loài cúc chung sắc trắng vàng nhưng khác biệt
Cúc mắt bò (Leucanthemum vulgare) mọc hoang dại, sinh trưởng mạnh và ở nhiều hệ sinh thái bị xem là loài xâm lấn gây hại [3]. Thân cây Cúc mắt bò cứng cáp, lá to dạng xẻ thùy mọc xen dọc thân, hoa to hơn Cúc La Mã. Bộ phận thường đem chiết xuất trong nghiên cứu dược tính là lá [1].
Cúc La Mã thuộc chi khác trong họ Cúc (Asteraceae), lá xẻ sợi mảnh như lông chim. Người ta chủ yếu thu hoạch cụm hoa Cúc La Mã để làm trà, tinh dầu hoặc làm cao thuốc. Dù cùng mang màu trắng quanh tâm vàng, hoạt chất bên trong mỗi loài đi theo những hướng sinh học tách biệt [1, 2].
Việc dùng lẫn lộn giữa hai loài bắt nguồn từ tên gọi dân gian chung chung. Người hái thảo mộc tự nhiên thường nhầm Cúc mắt bò thành Cúc La Mã. Sự nhầm lẫn khiến người uống không nhận được các hợp chất làm dịu thần kinh, đồng thời đối mặt nguy cơ dị ứng phấn hoa [2].
Cơ chế sinh học và phổ kháng khuẩn phòng nghiệm
Dịch chiết cồn từ lá Cúc mắt bò thể hiện khả năng ức chế vi khuẩn trong mô hình nghiên cứu kháng kháng sinh [1]. Các hoạt chất thực vật trong lá can thiệp vào thành tế bào hoặc con đường chuyển hóa của vi khuẩn gây bệnh tiết niệu, cạnh tranh ức chế mầm bệnh [1].
Dịch chiết Cúc La Mã hoạt động theo cơ chế kháng khuẩn chọn lọc và tác động men sinh học [2]. Nghiên cứu xác định chiết xuất cồn Cúc La Mã chứa các nhóm flavonoid và polyphenol mang phổ hồng ngoại FTIR đặc trưng [2]. Các chất này ức chế enzyme acetylcholinesterase và butyrylcholinesterase [2].
Ngoài ra, hoạt chất trong Cúc La Mã thể hiện khả năng can thiệp lên chu kỳ tế bào khối u [2]. Khi thử nghiệm với dòng tế bào ung thư biểu mô tuyến vú người (MCF7), dịch chiết Cúc La Mã tạo hiệu ứng chống di chuyển tế bào (anti-migratory) mạnh mẽ và thúc đẩy tỷ lệ hoại tử mô tế bào ung thư (necrosis rate) cao [2].
Chi tiết nghiên cứu về Cúc mắt bò (Leucanthemum vulgare)
Nghiên cứu công bố năm 2022 thực hiện sàng lọc hoạt tính kháng khuẩn của các dược liệu từ Cameroon đối với vi khuẩn niệu đa kháng thuốc (MRU) [1]. Đối tượng khảo sát bao gồm chiết xuất cồn và chiết xuất nước từ lá Cúc mắt bò (Leucanthemum vulgare), cùng các cây khác như sả chanh, chùm ngây, vỏ cây canhkina [1].
Phương pháp thử nghiệm áp dụng kỹ thuật khuếch tán giếng thạch và vi pha loãng trong môi trường lỏng để xác định tác động lên Escherichia coli ATCC 25922, Staphylococcus aureus ATCC 6538 và nấm men Candida albicans 10231 [1]. Nghiên cứu cũng đánh giá khả năng đảo ngược tính kháng kháng sinh đối với vi khuẩn đường tiết niệu [1].
Kết quả ghi nhận chiết xuất cồn từ lá Cúc mắt bò xếp trong nhóm các dịch chiết thực vật có hoạt tính kháng khuẩn mạnh nhất trong số các mẫu thử, đứng cạnh chiết xuất vỏ cây Enantia chlorantha và hạt Garcinia lucida [1]. Dù vậy, dữ liệu chỉ giới hạn ở mô hình chiết xuất cồn phòng thí nghiệm (in vitro), chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người nhiễm khuẩn đường niệu thực tế [1].
Mặt khác, một nghiên cứu năm 2021 tại vùng Himalaya cho thấy Cúc mắt bò là loài thực vật xâm lấn gây hại nghiêm trọng cho hệ sinh thái bản địa [3]. Các khu vực bị Cúc mắt bò xâm lấn sụt giảm trung bình 6,11 loài thực vật trên mỗi mét vuông so với khu vực chưa xâm lấn [3]. Việc khai thác Cúc mắt bò trong tự nhiên phải tính đến yếu tố quản lý sinh thái và môi trường [3].
Chi tiết nghiên cứu về Cúc La Mã (Chamomile)
Một nghiên cứu công bố năm 2021 tập trung đánh giá dịch chiết cồn của Cúc La Mã (Chamomile), ngò tây và cần tây về hoạt tính kháng khuẩn và độc tế bào ung thư [2]. Phân tích cấu trúc phân tử thực hiện qua quang phổ FTIR [2].
Thử nghiệm sinh học đo lường khả năng ức chế acetylcholinesterase và butyrylcholinesterase bằng phương pháp quang phổ kế [2]. Hoạt tính kháng khuẩn đo qua phương pháp đĩa khuếch tán giấy thạch [2]. Tiềm năng chống ung thư trên dòng tế bào ung thư vú MCF7 được thẩm định qua các xét nghiệm MTT, LDH, làm lành vết xước (wound healing), chu kỳ tế bào, nhuộm DAPI và Annexin-V-PI [2].
Kết quả cho thấy dịch chiết Cúc La Mã có hoạt tính kháng vi khuẩn gram dương dạng cầu khuẩn (Gram-positive cocci) và nấm men [2]. Ở nồng độ cao nhất thử nghiệm là 60 microgam/mL, Cúc La Mã thể hiện tác động chống di chuyển tế bào khối u MCF7 rất rõ rệt [2].
Nghiên cứu cũng ghi nhận dịch chiết Cúc La Mã kích hoạt tỷ lệ hoại tử tế bào (necrosis rate) cao nhất đối với dòng ung thư vú thử nghiệm [2]. Các tác giả kết luận thành phần chủ yếu là flavonoid và polyphenol trong Cúc La Mã tạo tiền đề cho các hướng phát triển chất kháng khuẩn và kháng ung thư [2]. Thử nghiệm hoàn toàn nằm ở quy mô tế bào in vitro, nồng độ cô lập 60 microgam/mL không tương đương với việc uống trà hoa cúc hàng ngày [2].
Bằng chứng khoa học và giới hạn ứng dụng
Các nghiên cứu khoa học xác thực cả hai loại cúc đều chứa các phân tử có hoạt tính kháng khuẩn [1, 2]. Cúc mắt bò chứa các hợp chất chiết bằng cồn từ lá kháng được cả vi khuẩn gram dương, vi khuẩn đường ruột và nấm [1]. Cúc La Mã mạnh về kháng cầu khuẩn gram dương, ức chế men liên quan đến thần kinh và độc tế bào ung thư [2].
Tuy nhiên, ranh giới giữa ống nghiệm và cơ thể người rất lớn. Dịch chiết cồn của lá Cúc mắt bò [1] hay chiết xuất Cúc La Mã 60 microgam/mL [2] đều là sản phẩm tinh chế qua dung môi trong phòng xét nghiệm. Uống nước hãm hoa cúc thông thường không thể tạo ra nồng độ hoạt chất tương đương trong máu.
Khoa học hiện tại chưa ghi nhận dữ liệu về liều uống điều trị nhiễm khuẩn hay trị ung thư bằng Cúc mắt bò hay Cúc La Mã trên người. Mọi tuyên bố cho rằng uống trà hoa cúc để tiêu khối u hay chữa khỏi nhiễm trùng đường tiết niệu đều là suy diễn thiếu căn cứ y khoa.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng hai loại cúc
Sai lầm phổ biến nhất là nghĩ loài cúc nào cũng phơi khô hãm trà được. Cúc mắt bò hoang dại chứa các chất đắng, tinh dầu chưa kiểm chứng độc tính đường uống dài ngày. Bộ phận nghiên cứu kháng khuẩn của Cúc mắt bò là lá chứ không phải hoa [1]. Hái hoa Cúc mắt bò về hãm uống như Cúc La Mã không đem lại hiệu quả an thần hay giải tỏa căng thẳng.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng khả năng chống tế bào ung thư trong đĩa petri với việc phòng ngừa ung thư ngoài đời sống. Dữ liệu Cúc La Mã ức chế tế bào ung thư vú MCF7 chỉ diễn ra khi cho tế bào tiếp xúc trực tiếp dịch chiết [2]. Polyphenol khi qua dạ dày, ruột và chuyển hóa ở gan sẽ biến đổi, không thể hoạt động giống hệt môi trường ống nghiệm [2].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng thảo mộc tự nhiên không có tác dụng phụ. Cả Cúc mắt bò và Cúc La Mã đều chứa các phân tử sinh học có khả năng tác động lên men dẫn truyền thần kinh hoặc gây phản ứng miễn dịch dị ứng chéo [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có cơ địa dị ứng với phấn hoa họ Cúc (Asteraceae) cần tránh tiếp xúc với cả Cúc mắt bò lẫn Cúc La Mã. Dị ứng có thể gây viêm da tiếp xúc, ngứa, sưng môi, nặng hơn là co thắt phế quản.
Cúc La Mã có hoạt tính ức chế enzyme acetylcholinesterase và butyrylcholinesterase [2]. Do đó, người đang sử dụng thuốc thần kinh, thuốc ức chế men điều trị suy giảm trí nhớ hoặc thuốc gây mê chuẩn bị phẫu thuật cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng chế phẩm Cúc La Mã đậm đặc.
Bệnh nhân đang điều trị ung thư vú không được tự ý dùng chiết xuất Cúc La Mã liều cao để thay thế phác đồ y khoa. Tác động hoại tử tế bào in vitro ở nồng độ 60 microgam/mL [2] có thể tương tác bất lợi với các thuốc hóa trị đang dùng. Người bệnh nhiễm trùng niệu cần đến bệnh viện khám kháng sinh đồ, không dùng lá Cúc mắt bò tự sắc uống trị bệnh [1].
Cách dùng Cúc La Mã an toàn và phân biệt thực tế
Cúc La Mã thương phẩm dạng hoa khô dùng pha trà uống thư giãn vào buổi tối. Liều dùng thông thường là 1-2 thìa cà phê hoa khô hãm với 200 ml nước nóng trong 5-10 phút. Không đun sôi hoa quá lâu làm bay hơi tinh dầu dễ bay hơi.
Để tránh nhầm lẫn với Cúc mắt bò:
- Mua Cúc La Mã nguyên bông có nhãn mác rõ ràng từ cơ sở uy tín, có tên khoa học Chamomile (thường là Matricaria chamomilla hoặc Chamaemelum nobile).
- Không tự ý thu hái cây Cúc mắt bò (Leucanthemum vulgare) ven đường hoặc trên đồi núi về làm trà [3].
- Phân biệt bằng hình thái: Cúc La Mã có hoa nhỏ chỉ bằng đầu ngón tay, cánh hoa rủ xuống khi già, đế hoa rỗng xốp; Cúc mắt bò có hoa to gấp 2-3 lần, cuống hoa dài, đế hoa phẳng [3].
- Khi dùng Cúc La Mã bôi ngoài da, nên thử một lượng nhỏ trên vùng da cổ tay trước 24 giờ để kiểm tra phản ứng dị ứng.
Cúc mắt bò và Cúc La Mã là hai loài thực vật riêng biệt với đặc tính sinh hóa khác nhau [1, 2]. Cúc mắt bò hiện diện trong nghiên cứu kháng khuẩn lá [1], trong khi Cúc La Mã sở hữu nhóm polyphenol có tiềm năng kháng cầu khuẩn Gr+ và ức chế tế bào u vú in vitro [2]. Nhận diện chuẩn xác thảo mộc và sử dụng đúng liều lượng giúp bảo đảm an toàn cho sức khỏe.
