Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, những cơn ho dai dẳng, rát họng hay cảm giác tức ngực do co thắt đường thở thường gây nhiều phiền toái cho sinh hoạt hàng ngày. Thay vì dùng thuốc tây ngay, nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại trà thảo mộc tự nhiên theo kinh nghiệm truyền miệng để làm dịu cổ họng. Trong số các thảo dược phương Tây du nhập vào giới chuộng sống xanh, cúc mắt bò (tên khoa học là Marrubium vulgare, còn gọi là bạc hà trắng hay horehound) được nhắc đến như một liệu pháp tự nhiên hỗ trợ đường hô hấp.

Tuy nhiên, liệu trà cúc mắt bò có thực sự mang lại hiệu quả trị ho và làm giãn phế quản như lời đồn, hay đây chỉ là sự kỳ vọng dựa trên thói quen dân gian? Các dữ liệu nghiên cứu khoa học hiện nay chỉ ra rằng, cúc mắt bò chủ yếu giữ vai trò là vị thuốc hỗ trợ giảm ho, long đờm trong phạm vi kinh nghiệm dân gian lâu đời, trong khi bằng chứng thử nghiệm lâm sàng hiện đại xác thực công dụng chống co thắt phế quản ở người vẫn còn những khoảng trống lớn [1], [2].

Cúc mắt bò trong kinh nghiệm y học cổ truyền

Cúc mắt bò (Marrubium vulgare L.) là loài thực vật có lịch sử sử dụng rất phong phú tại châu Âu cũng như các nước phía nam và đông Địa Trung Hải [2]. Trong quá trình di thực, loài thảo dược này được đưa sang châu Mỹ và trở nên phổ biến ở Mexico, Brazil dưới những tên gọi bản địa như 'maromba' hay 'marroio-branco' nhờ đặc tính sinh trưởng dễ dàng [2].

Trong nền y học cổ truyền thế giới, cúc mắt bò được xem là một trong những phương thuốc phổ biến nhất dành cho các bệnh về phổi và đường ngực [1]. Dược điển cổ 'Materia Medica Vegetabilis' từng ghi chép chi tiết cách bào chế nước sắc cúc mắt bò kết hợp mật ong để điều trị viêm phế quản và các cơn ho dai dẳng [1]. Tại các quốc gia ngoài châu Âu, người dân cũng sử dụng thảo dược này như một chất kích thích vị giác đắng, long đờm và lợi tiểu [1]. Ngoài ra, viên ngậm horehound làm từ cúc mắt bò với hương vị dễ chịu từ lâu đã được ưa chuộng nhằm làm dịu họng, khản tiếng và viêm phế quản [1].

Kinh nghiệm dân tộc học ghi nhận phạm vi ứng dụng rộng rãi của loài cây này đối với các bệnh đường hô hấp như viêm phế quản cấp hoặc mạn tính, cảm lạnh và hen suyễn [2]. Thậm chí ở một số nơi như Tunisia, người dân còn dùng cây để hạ huyết áp, hỗ trợ hạ đường huyết hoặc làm thuốc bổ tim [1]. Các bộ phận trên mặt đất và rễ của cây đều được đưa vào các bài thuốc dân gian trị rối loạn hô hấp lẫn tiêu hóa [1], [2].

Cơ chế tác động theo lý thuyết dược lý

Về mặt cảm quan và dược tính tự nhiên, cúc mắt bò có chỉ số đắng đạt mức 3,0 [1]. Vị đắng này kích thích trực tiếp lên các thụ thể cảm nhận vị giác nằm ở cuống lưỡi [1]. Quá trình kích thích này thúc đẩy phản xạ làm tăng tiết dịch vị dạ dày và dịch mật, từ đó hỗ trợ kích thích cảm giác thèm ăn ở những người bị suy nhược [1].

Đối với hệ hô hấp, y học cổ truyền cho rằng trà cúc mắt bò hoạt động như một chất ức chế cơn ho và giúp tống xuất chất nhầy, đờm dịch ứ đọng ra khỏi phế quản [1]. Khi đường thở bị viêm nhiễm do cảm lạnh thông thường, dịch đờm đặc quánh gây kích ứng niêm mạc, dẫn đến phản xạ ho liên tục. Các chế phẩm từ cúc mắt bò được kỳ vọng giúp làm loãng dịch tiết, hỗ trợ người bệnh ho tống đờm dễ dàng hơn và làm dịu phản xạ co thắt ở đường dẫn khí [1].

Bên cạnh công dụng hô hấp, dược liệu này còn được dùng ngoài da để hỗ trợ điều trị vết thương hở, vết loét và tổn thương da nhờ các đặc tính làm se tự nhiên [1]. Trong hệ tiêu hóa, liều lượng thích hợp giúp giảm các chứng khó tiêu nhẹ như đầy bụng, khó tiêu và chướng hơi [1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về cúc mắt bò?

Trước những ứng dụng dân gian rộng rãi suốt nhiều thế kỷ, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều đợt rà soát dữ liệu để đối chiếu giữa huyền thoại và thực tế lâm sàng [2].

Tổng quan nghiên cứu công bố năm 2016 mang tên "An Insight into a Blockbuster Phytomedicine; Marrubium vulgare L. Herb. More of a Myth than a Reality?" đã đặt ra vấn đề cần phân tích và hệ thống hóa nghiêm túc các dữ liệu đã công bố [2]. Trong nhiều thập kỷ qua, giới khoa học đã nỗ lực thực hiện hàng loạt nghiên cứu thực nghiệm nhằm giải thích các tác dụng điều trị bệnh hô hấp như hen suyễn, viêm phế quản, cũng như các tác dụng trên bệnh tiểu đường tuýp 2 hay huyết áp cao [2]. Tuy nhiên, bài báo chỉ ra rằng phần lớn các báo cáo vẫn chỉ dừng lại ở kinh nghiệm sử dụng dân tộc học lưu truyền qua các nền văn hóa bản địa, thiếu các thử nghiệm lâm sàng quy chuẩn trên người để chứng thực liệu cúc mắt bò có thực sự giải quyết triệt để bệnh lý đường thở hay không [2].

Đến năm 2020, một tổng quan dược lý chi tiết tiếp tục khẳng định tầm quan trọng của cúc mắt bò trong lịch sử khi loài này xuất hiện trong nhiều dược điển và sách chuyên khảo tiêu chuẩn [1]. Trong liệu pháp điều trị bằng thảo dược hiện đại, các chế phẩm cúc mắt bò được công nhận dùng làm thuốc long đờm cho triệu chứng ho liên quan đến cảm lạnh, điều trị khó tiêu nhẹ và mất cảm giác thèm ăn tạm thời [1]. Tại Mỹ, cúc mắt bò nhìn chung được công nhận là an toàn (GRAS) và được ứng dụng rộng rãi làm chất tạo hương vị thực phẩm [1]. Dù vậy, các bằng chứng dược lý chính thức vẫn chủ yếu dừng ở vai trò điều trị triệu chứng nhẹ, chưa có đủ dữ liệu thử nghiệm can thiệp đối chứng ngẫu nhiên quy mô lớn về việc cắt cơn co thắt phế quản cấp tính [1].

Nhìn rộng ra các giải pháp thảo dược trị ho khác

Để hiểu rõ hơn về vị trí của cúc mắt bò, việc đối chiếu với các nghiên cứu về thảo dược hô hấp khác mang lại góc nhìn đa chiều. Trong khi cúc mắt bò mạnh về mặt kinh nghiệm dân gian và chiết xuất tạo vị, nhiều loại cây khác đã được làm rõ cơ chế trên cơ quan hô hấp cô lập hoặc thử nghiệm thực tế.

Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2011 về cây hợp hoan trắng (Acacia leucophloea) đã làm rõ cơ chế chống co thắt cơ trơn [3]. Thực nghiệm in vitro trên khí quản thỏ cô lập cho thấy dịch chiết methanol từ vỏ cây này làm giãn các cơn co thắt do carbachol (1 µM) và kali nồng độ cao gây ra, với các mức liều lần lượt là 0,1578 - 0,734 mg/ml và 0,46 - 0,94 mg/ml [3]. Hoạt tính giãn cơ và giãn phế quản này được xác định là thông qua cơ chế chẹn kênh canxi kết hợp kháng cholinergic, tương tự như nifedipine và dicyclomine, từ đó cung cấp căn cứ sinh học giải thích cho bài thuốc trị hen suyễn trong y học dân gian Pakistan [3].

Đối với bạch đàn (Eucalyptus globulus), tinh dầu với thành phần chính là 1,8-cineol đã được chứng minh tiền lâm sàng giúp ức chế tăng tiết chất nhầy ở chuột bị viêm phế quản do LPS ở liều 300 mg/kg [4]. Ở góc độ lâm sàng, tinh dầu bạch đàn qua liệu pháp xông ngửi trên 48 sinh viên bị viêm mũi dị ứng đã ghi nhận hiệu quả giảm ho và ngứa rát họng rõ rệt [4].

Tương tự, loài húng tây bản địa Iran (Zataria multiflora) đã có 5 nghiên cứu lâm sàng chứng minh hiệu quả giảm ho cấp tính ở cả trẻ em (1 nghiên cứu) và người trưởng thành (4 nghiên cứu) dưới các dạng bào chế siro, viên nang mềm hoặc giọt uống [5]. Rễ thục quỳ (Althaea officinalis) cũng có các bằng chứng thực nghiệm trên động vật và người trong việc giảm ho khan và dịu kích ứng niêm mạc cổ họng [6].

So với các dữ liệu thực nghiệm cơ chế và thử nghiệm có đối chứng nói trên, cúc mắt bò vẫn đang thiếu hụt các bằng chứng thực nghiệm trực tiếp về mức độ giãn cơ phế quản trên người sống. Người tiêu dùng cần phân biệt rõ giữa tác dụng hỗ trợ dịu họng, long đờm thông thường với tác dụng làm giãn đường thở trong các cơn khó thở hay hen phế quản.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà cúc mắt bò

Nhiều người lầm tưởng rằng hễ là thảo dược tự nhiên lưu truyền lâu đời thì có thể thay thế hoàn toàn cho thuốc tân dược trong việc điều trị hen suyễn hoặc co thắt phế quản. Đây là một quan niệm sai lầm nguy hiểm. Cúc mắt bò trong y học cổ truyền chỉ hỗ trợ giảm đờm và làm dịu phản xạ ho nhẹ do cảm cúm thông thường, không thể đảo ngược tình trạng phù nề hay tắc nghẽn đường dẫn khí nghiêm trọng [1], [2].

Hiểu lầm thứ hai là việc cho rằng uống trà càng đặc, dùng lượng càng nhiều thì cơn ho dứt càng nhanh. Trên thực tế, ở liều lượng quá cao, cúc mắt bò lại thể hiện tác dụng như một chất nhuận tràng, gây rối loạn tiêu hóa và tiêu chảy ngoài ý muốn [1]. Ngoài ra, việc lạm dụng trà thảo dược mà bỏ qua các can thiệp y tế đối với các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp dưới có thể khiến bệnh chuyển biến nặng hơn.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù cúc mắt bò được đánh giá là tương đối an toàn khi dùng làm thực phẩm và hương liệu, một số đối tượng vẫn cần hết sức lưu ý [1]:

  • Người mắc bệnh hạ đường huyết hoặc đang dùng thuốc điều trị tiểu đường: Do cúc mắt bò từng được ghi nhận trong dân gian có tác dụng hạ đường huyết, việc sử dụng liều lượng không kiểm soát có thể tương tác với thuốc điều trị, làm đường huyết tụt quá mức [1], [2].
  • Người có huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc tim mạch: Các tài liệu ghi nhận cúc mắt bò có đặc tính hạ áp và trợ tim trong kinh nghiệm truyền thống tại một số khu vực, do đó người huyết áp thấp cần thận trọng [1], [2].
  • Phụ nữ mang thai hoặc đang trong kỳ kinh nguyệt: Thảo dược này từng được sử dụng để điều hòa hoặc gây đau kinh nguyệt trong kinh nghiệm dân gian, vì vậy phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tự ý dùng dịch chiết đậm đặc [1].
  • Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm: Liều cao có thể gây kích ứng đường ruột và nhuận tràng [1].

Người bệnh có tiền sử bệnh lý nền mạn tính hoặc đang điều trị bằng thuốc kê đơn luôn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi bổ sung bất kỳ loại trà thảo mộc nào vào chế độ hàng ngày.

Hướng dẫn pha trà và sử dụng hợp lý

Nếu muốn sử dụng trà cúc mắt bò như một thức uống hỗ trợ làm ấm họng, hỗ trợ long đờm và kích thích ăn ngon trong những ngày cảm lạnh nhẹ, bạn có thể áp dụng công thức pha chế tiêu chuẩn theo tài liệu dược liệu cổ điển [1]:

  • Liều lượng chuẩn cho một lần uống: Dùng 1 - 2 g dược liệu cúc mắt bò khô [1].
  • Cách pha chế: Hãm lượng thảo mộc trên với 250 mL nước sôi, đậy nắp kín trong khoảng 10 - 15 phút để các hoạt chất đắng hòa tan vào nước [1].
  • Tần suất: Có thể dùng tối đa 3 lần mỗi ngày tùy theo nhu cầu cơ thể [1].
  • Cách kết hợp: Do cúc mắt bò có vị đắng tự nhiên (chỉ số đắng 3,0), bạn có thể học theo cách bào chế từ sách 'Materia Medica Vegetabilis' bằng cách thêm một thìa mật ong nguyên chất vào nước hãm để làm dịu vị đắng và tăng cường hiệu quả làm êm cổ họng [1].

Lưu ý dùng trà khi còn ấm để hơi nóng giúp làm thông thoáng đường thở tự nhiên, đồng thời duy trì chế độ uống nhiều nước ấm và giữ ấm cơ thể trong suốt thời gian hồi phục.

Lời khuyên cho người bệnh ho

Trà cúc mắt bò là một nét văn hóa thảo dược lâu đời, có giá trị hỗ trợ nhất định trong việc giảm nhẹ ho và làm long đờm khi cảm mạo nhờ vị đắng và các chất chiết tự nhiên [1]. Tuy nhiên, người bệnh không nên thần thánh hóa loại thảo mộc này như một phương thuốc giãn phế quản hay chữa dứt điểm các bệnh hô hấp phức tạp do thiếu hụt chứng cứ lâm sàng [2]. Việc duy trì lối sống lành mạnh, bổ sung dinh dưỡng hợp lý và tuân thủ phác đồ điều trị của thầy thuốc vẫn là chìa khóa quan trọng nhất để bảo vệ hệ hô hấp khỏe mạnh.