Nhiều người dù ăn uống liên tục nhưng cơ thể vẫn gầy gò, khó tăng cân. Đa phần thường cho rằng bản thân có "cơ địa khó béo" hoặc khả năng hấp thu kém từ nhỏ. Tuy nhiên, tình trạng ăn nhiều nhưng cân nặng vẫn sụt giảm có thể là dấu hiệu cảnh báo bệnh lý chuyển hóa, đặc biệt là hội chứng cường giáp [1], [2].
Nếu khó tăng cân do thiếu năng lượng chỉ đơn thuần bắt nguồn từ khẩu phần ăn ít, sụt cân do cường giáp lại đi kèm tình trạng trao đổi chất tăng tốc bất thường. Tuyến giáp tiết quá nhiều hormone khiến cơ thể tiêu hao năng lượng liên tục ngay cả khi nghỉ ngơi, dẫn đến việc mất khối cơ và mỡ ngoài ý muốn [3], [4].
Cơ chế khiến người cường giáp ăn nhiều vẫn sụt cân
Ở người khỏe mạnh thiếu cân do ăn ít, việc bổ sung thêm calo thường giúp cải thiện cân nặng dần dần. Trái lại, bệnh nhân cường giáp gặp phải tình trạng sụt cân ngoài ý muốn do tốc độ chuyển hóa cơ bản bị đẩy lên rất cao [3], [4]. Tuyến giáp tăng tiết hormone kích thích quá trình phân giải protein, tiêu hủy mỡ và gây kém hấp thu chất béo [3].
Để bù đắp lại mức tiêu hao năng lượng tăng vọt này, người bệnh thường có cảm giác thèm ăn nhiều hơn bình thường [3], [2]. Dù vậy, lượng thức ăn nạp vào vẫn không đủ bù đắp tốc độ tiêu hao chuyển hóa, khiến cơ thể liên tục hao hụt mô nạc và mô mỡ [3].
Nghiên cứu chỉ ra tốc độ tiêu hao năng lượng bất thường
Nhiều công trình khoa học đã đo lường và ghi nhận sự khác biệt rõ rệt về chuyển hóa ở người mắc chứng cường giáp:
Nghiên cứu công bố năm 1978 đánh giá tốc độ sút cân riêng biệt (SWL) trên 22 bệnh nhân cường giáp so với 11 người đối chứng khỏe mạnh [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ sụt cân ở nhóm cường giáp đạt 22,0 ± 1,4 mg/kg/phút, cao gấp đôi so với nhóm khỏe mạnh (10,0 ± 0,4 mg/kg/phút) [4]. Đáng chú ý, sau 6 tuần điều trị bằng thuốc kháng giáp, tốc độ sụt cân riêng biệt chỉ giảm về ngưỡng trên của mức bình thường, dù nồng độ thyroxine (T4) và triiodothyronine (T3) trong huyết thanh đã hạ xuống mức thấp bình thường [4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận nồng độ hormone T4 và T3 không có mối tương quan chặt chẽ với tốc độ sụt cân SWL (hệ số r = 0,22 trên 56 mẫu), cho thấy chuyển hóa thực tế phục hồi chậm hơn sự suy giảm hormone [4].
Một nghiên cứu can thiệp nhỏ năm 1999 theo dõi 10 bệnh nhân cường giáp điều trị bằng i-ốt phóng xạ 131I trong 12 tháng [2]. Ban đầu, bệnh nhân sụt cân dù tiêu thụ mức năng lượng rất cao, trung bình 3.005 ± 199 kcal/24 giờ [2]. Sau điều trị, khi chức năng tuyến giáp dần ổn định, lượng thức ăn nạp vào giảm xuống mức 2.597 ± 137 kcal/24 giờ [2]. Nhờ tốc độ chuyển hóa hạ nhiệt kết hợp với lượng calo nạp vào giai đoạn đầu cao hơn nhu cầu duy trì, cân nặng bệnh nhân tăng từ mức trung bình 67,1 ± 5 kg lên 76,4 ± 3 kg, tiệm cận mức trước khi mắc bệnh là 77,1 ± 5 kg [2].
Nghiên cứu năm 2011 trên bệnh nhân cường giáp trẻ em ghi nhận một nửa số trẻ có sụt cân trước khi chẩn đoán [3]. Sau can thiệp, nhóm này tăng trung bình 3,4 kg (chỉ số BMI z-score tăng 0,32) ở lần tái khám đầu và tiếp tục tăng trung bình 7,1 kg (BMI z-score tăng 0,53) ở lần tái khám thứ hai [3]. Các nhà nghiên cứu giải thích rằng cảm giác thèm ăn tăng cao trong lúc bệnh chưa được điều trị không kịp thoái lui ngay sau khi khỏi, khiến bệnh nhân tiếp tục ăn nhiều và tăng cân đáng kể [3].
Dấu hiệu nhận biết cường giáp khác biệt với gầy cơ địa
Để phân biệt gầy do ăn chưa đủ chất với sụt cân bệnh lý, người bệnh cần theo dõi các triệu chứng toàn thân đi kèm. Báo cáo tổng quan cập nhật năm 2022 chỉ ra những dấu hiệu điển hình cảnh báo bệnh cường giáp gồm: sụt cân không chủ ý, tim đập nhanh, đánh trống ngực, không chịu được nóng và tăng động [1].
Cường giáp là một bệnh lý phổ biến, ảnh hưởng tới khoảng 3% dân số tại Anh, với triệu chứng thường gặp nhất là sụt cân [5]. Tình trạng này được xác định thông qua xét nghiệm máu cho thấy nồng độ hormone kích thích tuyến giáp (TSH) bị ức chế cùng nồng độ hormone tuyến giáp (TH) tăng cao [1]. Nguyên nhân hàng đầu gây bệnh là Basedow (Graves' disease), xuất phát từ các kháng thể kích thích thụ thể TSH [1].
Nếu chỉ đơn thuần là gầy tự nhiên, người bệnh không gặp phải tình trạng nhịp tim đập nhanh liên tục, không bị run tay, sợ nóng quá mức hay sụt cân đột ngột dù khẩu phần ăn không hề giảm [1].
Ý nghĩa và giới hạn của các bằng chứng y học
Các dữ liệu nghiên cứu khẳng định sụt cân do cường giáp là hậu quả trực tiếp của sự xáo trộn nồng độ hormone và tốc độ chuyển hóa tăng cao [3], [4]. Việc sụt cân không chỉ liên quan đến mô mỡ mà còn ảnh hưởng đến sự suy giảm cơ bắp [6], [3].
Tuy nhiên, các bằng chứng cũng ghi nhận tốc độ phục hồi trao đổi chất thường chậm hơn chỉ số xét nghiệm máu [4]. Nồng độ T3 và T4 huyết thanh hạ xuống không đồng nghĩa với việc chuyển hóa cơ thể lập tức trở về trạng thái ổn định [4]. Do đó, người bệnh không nên chỉ dựa vào cảm nhận ban đầu hay một vài kết quả xét nghiệm đơn lẻ mà tự ý ngừng theo dõi.
Những hiểu lầm thường gặp về tăng cân và tuyến giáp
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng "cứ ăn thật nhiều đồ bổ, đồ béo là sẽ tăng cân". Khi tuyến giáp đang bị cường, quá trình phân giải mỡ và dị hóa đạm diễn ra mạnh mẽ, đồng thời khả năng hấp thu chất béo bị suy giảm [3]. Việc cố ép nạp thêm chất béo khi chưa kiểm soát bệnh vừa không giúp tăng cân hiệu quả, vừa gây áp lực lên hệ tiêu hóa.
Một ngộ nhận khác là sau khi chữa trị tuyến giáp xong thì không cần lo lắng về cân nặng. Nghiên cứu cho thấy điều trị giúp hồi phục cân nặng, nhưng bệnh nhân có thể đối mặt nguy cơ tăng cân quá mức, dẫn đến béo phì do cảm giác thèm ăn cao vẫn duy trì sau khi trao đổi chất đã giảm xuống [3], [2], [5].
Nhóm người cần thận trọng khi sụt cân không rõ nguyên nhân
Sụt cân không rõ nguyên nhân ở bất kỳ lứa tuổi nào cũng cần được đánh giá y tế nghiêm túc. Đặc biệt, người cao tuổi bị sụt cân ngoài ý muốn đối mặt với nguy cơ gia tăng biến cố sức khỏe và tử vong [6]. Ở nhóm đối tượng này, sụt cân thường liên quan đến giảm khối lượng mỡ và khối lượng cơ xương, cùng sự suy giảm các axit amin thiết yếu và phospholipid trong máu [6], [7].
Phụ nữ mang thai hoặc đang mắc bệnh Basedow cần được theo dõi sát sao, do trẻ sơ sinh có mẹ mắc hoặc từng mắc bệnh Basedow có nguy cơ bị cường giáp sơ sinh [1]. Trẻ em xuất hiện các biểu hiện tăng động, sợ nóng, tim đập nhanh kèm sụt cân cũng cần được đưa đi khám chuyên khoa nội tiết nhi kịp thời [1].
Hướng dẫn theo dõi và xử trí đúng cách
Khi nhận thấy bản thân ăn nhiều nhưng vẫn sụt cân kèm cảm giác hồi hộp, đánh trống ngực, người bệnh cần thực hiện các bước sau:
Đi khám chuyên khoa nội tiết để làm xét nghiệm máu định lượng TSH và hormone tuyến giáp (T3, T4) [1]. Nếu xác định mắc cường giáp, phương pháp điều trị đầu tay thường là dùng thuốc kháng giáp methimazole (MMI), với dữ liệu cho thấy hiệu quả an toàn kéo dài để tăng tỷ lệ thuyên giảm bệnh [1]. Các giải pháp điều trị triệt căn khác bao gồm liệu pháp i-ốt phóng xạ (RAI) hoặc phẫu thuật cắt tuyến giáp [1], [5].
Sau khi bắt đầu quá trình điều trị, cần tái khám định kỳ theo hẹn của bác sĩ để theo dõi nồng độ hormone và điều chỉnh liều lượng thích hợp [4], [1]. Việc kiểm soát thói quen ăn uống trong giai đoạn hồi phục cũng rất cần thiết nhằm tránh tình trạng tăng cân quá mức sau điều trị [3], [2]. Người bệnh có bệnh lý nền tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc bổ, thuốc tăng cân không rõ nguồn gốc mà cần tham vấn trực tiếp chuyên gia y tế.
Khó tăng cân hay sụt cân bất thường có thể chỉ là do thiếu hụt năng lượng ăn vào, nhưng cũng có thể là tín hiệu cảnh báo cường giáp. Lắng nghe cơ thể, nhận diện các biểu hiện tim mạch, chuyển hóa đi kèm và đi khám sớm sẽ giúp người bệnh tìm đúng nguyên nhân và bảo vệ sức khỏe kịp thời.
