Tình trạng tiết dịch âm đạo (khí hư) tăng nhiều, đổi màu kèm ngứa rát vùng kín gây bất tiện lớn cho sinh hoạt phụ nữ. Nhiều chị em truyền tai nhau cách dùng thảo dược tự nhiên, trong đó có cây dã chi ma trắng, để làm sạch và giảm tiết dịch vùng kín thay vì lạm dụng thuốc tây.

Dã chi ma trắng (tên khoa học Lamium album L.) thực sự có khả năng hỗ trợ giảm viêm và làm se niêm mạc theo kinh nghiệm y học cổ truyền lẫn ghi nhận bước đầu từ dược lý hiện đại [1]. Thảo dược này chứa các hợp chất giúp kháng viêm, kháng khuẩn, làm dịu mô tổn thương [2]. Tuy nhiên, dữ liệu hiện tại mới dừng ở mức độ nghiên cứu tế bào trong phòng thí nghiệm và ghi chép dân gian, chưa thể thay thế thuốc điều trị đặc hiệu khi có nhiễm trùng phụ khoa nặng [3].

Khí hư bất thường cảnh báo vấn đề gì ở vùng kín?

Khí hư sinh lý bình thường giúp giữ ẩm và bảo vệ âm đạo. Khi lượng dịch tiết tăng đột biến, có màu trắng đục dạng bọt hoặc mùi hôi tanh như cá, kèm ngứa rát hay sưng đỏ âm hộ, đó là dấu hiệu của khí hư bệnh lý (huyết trắng) [4]. Trong y khoa, tình trạng huyết trắng có thể được xác định dưới kính hiển vi khi số lượng bạch cầu đa nhân vượt quá một tế bào trên mỗi tế bào biểu mô âm đạo [5].

Nguyên nhân gây tăng tiết dịch bất thường rất đa dạng, từ viêm âm đạo do vi khuẩn (Gardnerella vaginalis) đến các bệnh lây truyền qua đường tình dục như nhiễm trùng roi Trichomonas vaginalis hoặc lậu cầu [4]. Một nghiên cứu năm 2013 thực hiện trên 294 phụ nữ đi khám phụ khoa cho thấy có tới 16% (46/294 người) nhiễm trùng roi Trichomonas [5]. Ở nhóm nhiễm ký sinh trùng này, 76% có triệu chứng tiết dịch âm đạo bất thường và 87% có độ pH âm đạo tăng cao [5]. Đáng chú ý, sự xuất hiện của huyết trắng làm tăng nguy cơ nhiễm Trichomonas lên gấp 4 lần [5]. Do đó, khí hư bất thường không đơn thuần là chuyện vệ sinh mà gắn liền với phản ứng viêm và nhiễm trùng tại niêm mạc vùng kín [5].

Dã chi ma trắng là cây gì trong y học cổ truyền?

Dã chi ma trắng (Lamium album L.), còn gọi là cây tầm ma trắng hoặc tầm ma không gai, là loài thảo mộc lâu năm thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae) [2]. Loài cây này đã được con người sử dụng làm thực phẩm và thuốc chữa bệnh từ thời cổ đại tại châu Âu, Trung Quốc, Nhật Bản và Thổ Nhĩ Kỳ [1]. Lá và hoa của cây có thể ăn sống trong món salad, nấu chín như rau xanh hoặc làm gia vị trong các món ăn vùng Địa Trung Hải [3].

Trong y học cổ truyền nhiều nước, phần thân lá trên mặt đất và cành hoa của dã chi ma trắng được ứng dụng rộng rãi để xử lý các bệnh lý phụ khoa [1]. Các tài liệu dân gian ghi nhận thảo dược này dùng để trị chứng huyết trắng (khí hư), viêm âm đạo, viêm cổ tử cung, rong kinh, xuất huyết tử cung và chảy máu sau sinh [1]. Ngoài ra, cây còn được dùng làm thuốc giảm đau trong bệnh thấp khớp, lợi tiểu, đào thải sỏi thận và làm dịu đường hô hấp [1]. Khi bổ sung vào chế độ ăn, thảo dược này còn hỗ trợ ngăn ngừa rối loạn kinh nguyệt và cải thiện chuyển hóa chất béo [1].

Cơ chế dược lý giúp giảm tiết dịch và làm dịu viêm

Từ góc độ dược lý học, hiệu quả hỗ trợ giảm khí hư của dã chi ma trắng đến từ tổ hợp các hoạt tính sinh học đa dạng. Tổng quan nghiên cứu năm 2019 và báo cáo năm 2014 chỉ ra loài cây này có đặc tính làm se (astringent), làm dịu niêm mạc (emollient), sát khuẩn (antiseptic), kháng sinh (antibiotic), chống co thắt, cầm máu và thúc đẩy lành thương [1].

Khi niêm mạc âm đạo và cổ tử cung bị viêm, các mạch máu giãn nở và tăng tính thấm, dẫn đến tiết nhiều dịch nhầy và bạch cầu tạo thành khí hư. Đặc tính làm se của dã chi ma trắng giúp co nhẹ các mô niêm mạc bề mặt, từ đó trực tiếp làm giảm lượng dịch rỉ viêm tiết ra ngoài [1]. Song song đó, hoạt tính kháng khuẩn và sát trùng tự nhiên giúp ức chế sự phát triển quá mức của vi sinh vật gây hại tại chỗ [2]. Khả năng làm dịu và chống oxy hóa của cây giúp giảm kích ứng, hỗ trợ phục hồi hàng rào biểu mô vùng kín bị tổn thương [1].

Nghiên cứu hiện đại nói gì về hoạt chất của cây?

Để làm rõ công dụng giảm viêm âm đạo và cổ tử cung trong dân gian, các nhà khoa học đã đi sâu phân tích thành phần hóa học của dã chi ma trắng. Cây rất giàu các chất chuyển hóa thứ cấp như flavonoid, iridoid glycoside và phenylpropanoid [3].

Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã sàng lọc hoạt tính kháng viêm từ dịch chiết nước - methanol của thảo dược dã chi ma trắng trên tế bào bạch cầu trung tính ở người [3]. Bạch cầu trung tính là lực lượng bảo vệ đầu tiên của cơ thể, nhưng khi hoạt hóa quá mức tại vùng kín sẽ tiết ra các chất trung gian gây viêm (cytokine) như IL-8 và TNF-alpha, gây sưng đỏ, đau rát và tạo mủ trong khí hư [3]. Nhóm nghiên cứu đã sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao kết hợp khối phổ (HPLC-DAD-MSn) để phân lập các hợp chất tinh khiết và thử nghiệm ở nồng độ từ 1 đến 25 microM bằng kỹ thuật ELISA [3].

Kết quả cho thấy nhóm hợp chất phenylpropanoid (gồm verbascoside và phlinoside D), nhóm iridoid (lamalbid) và các flavonoid (bao gồm hai dẫn xuất quercetin mới được phát hiện) ức chế mạnh quá trình tiết chất gây viêm IL-8 [3]. Ở nồng độ 25 microM, các hợp chất này (ngoại trừ shanzhiside methyl ester) làm giảm từ 29,1% đến 50,0% lượng IL-8 tiết ra từ bạch cầu trung tính [3]. Các tác giả kết luận dã chi ma trắng cung cấp nguồn hoạt chất quý giá giúp hạn chế tình trạng viêm không do nhiễm trùng tại âm đạo và cổ tử cung [3].

Một nghiên cứu khác vào năm 2014 đã khảo sát tác động của dịch chiết methanol và chloroform từ cây dã chi ma trắng (trồng tự nhiên và nuôi cấy trong ống nghiệm) lên dòng tế bào ung thư phổi ở người (A549) và tế bào biểu mô thận bình thường ở chó (MDCKII) [2]. Thông qua các bài kiểm tra độ bám dính, thử nghiệm MTT và đo điện trở xuyên biểu mô (TER), các nhà khoa học nhận thấy dịch chiết làm thay đổi cấu trúc sợi actin và ảnh hưởng khác biệt lên khả năng kết dính cũng như sự phân cực của tế bào bình thường so với tế bào khối u [2]. Nghiên cứu này khẳng định nguồn cây nuôi cấy nhân tạo vẫn giữ được các đặc tính sinh học mạnh mẽ để bảo tồn nguồn dược liệu tự nhiên [2].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng khoa học

Nhìn vào các dữ liệu trên, lợi ích rõ ràng nhất của dã chi ma trắng là khả năng can thiệp vào gốc rễ phản ứng viêm thông qua việc ức chế bạch cầu tiết cytokine IL-8 tới 50,0% trong môi trường phòng thí nghiệm [3]. Sự kết hợp giữa tính kháng viêm, kháng khuẩn và làm se niêm mạc giải thích hợp lý vì sao phụ nữ xưa dùng thảo dược này thấy giảm dịch tiết và bớt ngứa rát vùng kín [1]. Cây lại lành tính đến mức được dùng làm rau ăn hàng ngày ở nhiều quốc gia [3].

Tuy nhiên, độc giả cần nhìn nhận rõ giới hạn của bằng chứng. Cả hai nghiên cứu năm 2014 và 2018 đều là thử nghiệm trên tế bào trong ống nghiệm (in vitro), sử dụng các dung môi chiết xuất chuyên dụng như methanol, chloroform ở nồng độ chuẩn hóa [2]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn nào trên người đánh giá trực tiếp hiệu quả của nước sắc dã chi ma trắng đối với từng loại bệnh phụ khoa cụ thể. Hơn nữa, nghiên cứu năm 2018 nhấn mạnh hoạt chất của cây tỏ ra phù hợp để giới hạn các phản ứng viêm không do nhiễm trùng [3]. Với các ca nhiễm khuẩn đặc hiệu, việc chỉ dùng thảo dược tự nhiên là không đủ.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị khí hư

Sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng mọi loại khí hư đều có thể tự khỏi bằng cách ngâm rửa hoặc uống thảo dược. Thực tế lâm sàng cho thấy nguyên nhân gây khí hư rất phức tạp. Chẳng hạn, báo cáo loạt ca bệnh năm 2023 mô tả một phụ nữ 40 tuổi bị khí hư trắng có bọt, ngứa và đỏ âm hộ [4]. Dù việc dùng gel bôi không chứa hormone (chứa rau má, axit hyaluronic và prebiotic) trong 10 ngày giúp hết ngứa và giảm lượng khí hư, nhưng kết quả cấy dịch âm đạo sau đó xác định dương tính với vi khuẩn Gardnerella vaginalis, buộc bác sĩ phải kê thêm thuốc đặt đặc trị dequalinium chloride [4].

Tương tự, với những trường hợp khí hư có mùi hôi tanh như cá, chảy máu sau quan hệ hoặc nhiễm trùng roi Trichomonas, nhiễm lậu cầu như trong nghiên cứu năm 2013, người bệnh bắt buộc phải được chẩn đoán bằng xét nghiệm khuếch đại axit nucleic (NAAT) hoặc nuôi cấy để dùng thuốc kháng sinh, kháng ký sinh trùng đặc hiệu [5]. Việc tự ý dùng lá cây thụt rửa sâu vào âm đạo không những không diệt được mầm bệnh lây qua đường tình dục mà còn làm thay đổi độ pH, đẩy vi khuẩn ngược dòng lên tử cung.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù dã chi ma trắng là loại cây ăn được, một số nhóm đối tượng vẫn cần hết sức thận trọng [1]:

  • Phụ nữ mang thai: Tài liệu dân gian ghi nhận một số loài thuộc chi Lamium được truyền tai nhau như chất tránh thai và có tác dụng lên cơ trơn, cầm máu sau sinh [1]. Do chưa có dữ liệu an toàn cho thai kỳ, phụ nữ đang mang thai không nên tự ý dùng làm thuốc.
  • Phụ nữ có dấu hiệu nhiễm trùng cấp tính hoặc bệnh lý ác tính: Người có khí hư kèm máu bất thường giữa kỳ kinh, chảy máu sau giao hợp, sốt, đau vùng chậu hoặc có tiền sử gia đình mắc ung thư cổ tử cung, ung thư tử cung cần đi khám bác sĩ ngay lập tức thay vì tự chữa tại nhà [4].
  • Người đang điều trị bệnh nền: Nghiên cứu năm 2014 cho thấy dịch chiết cây có tác động lên điện trở màng tế bào biểu mô thận trên thực nghiệm [2]. Người có bệnh lý gan, thận hoặc đang dùng thuốc điều trị hàng ngày nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng dạng thực phẩm bổ sung [4].

Cách áp dụng thực tế và chăm sóc vùng kín an toàn

Để tận dụng lợi ích của dã chi ma trắng một cách an toàn theo hướng hỗ trợ sức khỏe, chị em có thể tham khảo cách dùng truyền thống từ các quốc gia châu Âu và châu Á:

  • Dùng qua đường ăn uống: Phần ngọn non, lá và hoa của dã chi ma trắng có thể rửa sạch, dùng tươi trong các món salad rau trộn hoặc nấu chín trong các món súp, cháo để bổ sung chất chống oxy hóa và flavonoid kháng viêm từ bên trong, hỗ trợ điều hòa kinh nguyệt [1].
  • Dùng dạng trà hãm hoặc thực phẩm bổ sung: Có thể dùng lá và hoa khô hãm với nước sôi như trà thảo mộc, hoặc chọn các chế phẩm viên uống bổ sung đã được chuẩn hóa chiết xuất giúp giảm nhẹ các rối loạn kỳ kinh [1].
  • Vệ sinh ngoài da: Nếu dùng nước sắc phần thân lá để vệ sinh vùng kín nhằm tận dụng tính làm se và sát khuẩn nhẹ, chỉ nên dùng để rửa nhẹ nhàng bên ngoài âm hộ, tuyệt đối không ngâm bồn lâu hay thụt rửa sâu vào bên trong âm đạo [1].

Song song với đó, cần duy trì lối sống lành mạnh: mặc đồ lót thoáng mát, quan hệ tình dục an toàn, giữ vệ sinh vùng kín đúng cách và khám phụ khoa định kỳ để kiểm soát độ pH âm đạo ổn định [5].

Khí hư bất thường là tín hiệu cảnh báo vùng kín đang gặp trục trặc về viêm nhiễm hoặc mất cân bằng vi sinh [4]. Dã chi ma trắng mang lại giá trị hỗ trợ kháng viêm, làm se niêm mạc đáng ghi nhận nhờ các hoạt chất sinh học tự nhiên, nhưng cần được sử dụng đúng vai trò hỗ trợ [3]. Khi triệu chứng kéo dài hoặc kèm mùi hôi, ngứa rát, chị em cần đến cơ sở y tế để xét nghiệm tìm đúng nguyên nhân và điều trị triệt để [5].