Xu hướng thảo dược và nỗi lo an toàn
Dã chi ma trắng (tên khoa học Lamium album L.) là loài thực vật thân thảo lâu năm, vốn quen thuộc trong y học dân gian phương Tây nhờ nhiều đặc tính sinh học được ghi nhận [1]. Không ít người tìm đến loài cây này qua các bài thuốc truyền miệng với hy vọng bồi bổ sức khỏe hoặc hỗ trợ điều trị bệnh tự nhiên. Dù vậy, thói quen xem cây cỏ là lành tính tuyệt đối có thể dẫn tới những rủi ro sức khỏe khôn lường khi dùng sai đối tượng.
Đối với bốn nhóm đối tượng đặc biệt gồm phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ, người có tiền sử huyết áp thấp và bệnh nhân sắp can thiệp ngoại khoa, việc tự ý dùng dã chi ma trắng là điều không nên. Các dữ liệu khoa học hiện hành cho thấy thảo dược này chưa từng được kiểm chứng an toàn trên cơ thể người thuộc các nhóm nhạy cảm kể trên.
Hơn nữa, các hoạt tính sinh học mạnh mẽ của cây đã được phát hiện trong phòng thí nghiệm có thể tạo ra tương tác bất lợi. Việc tìm hiểu bản chất nghiên cứu giúp người tiêu dùng nhìn nhận đúng đắn giữa lời đồn và thực tế khoa học.
Thành phần hóa học và cơ chế sinh học của dã chi ma trắng
Cây dã chi ma trắng chứa nguồn hợp chất chuyển hóa thứ cấp rất đa dạng [1]. Theo các phân tích hóa thực vật học, những thành phần có hoạt tính sinh học chính tập trung ở phần trên mặt đất của cây gồm các hợp chất phenylpropanoid, iridoid, flavonoid và acid phenolic [2]. Trong đó, phenylpropanoid và iridoid được xem là các chất chỉ thị hóa học đặc trưng của chi Lamium [2].
Nhiều phân tử glycoside cụ thể đã được phân lập từ loài cây này, chẳng hạn như verbascoside, cis-acteoside, lamiuside A (lamalboside), lamiuside B, C, E, lamiridoside, lamiol, caryoptoside, cũng như alboside A và B [2]. Trong các ứng dụng dân gian, dã chi ma trắng được xem là có các tác dụng chống viêm, làm se, sát trùng, kháng sinh, chống co thắt, chống oxy hóa và ức chế tăng sinh tế bào [1].
Tuy nhiên, các chất chuyển hóa này tác động sâu rộng lên các phản ứng sinh hóa của mô sống. Chúng có khả năng thay đổi cấu trúc tế bào, can thiệp vào quá trình sản xuất chất trung gian gây viêm và tham gia trực tiếp vào cơ chế đông máu [2, 4, 5].
Chi tiết các bằng chứng khoa học tiền lâm sàng
Cho đến nay, các nghiên cứu chuyên sâu về dã chi ma trắng đều được tiến hành trong phòng thí nghiệm hoặc trên mô hình động vật, chưa có thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên người. Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã khảo sát dịch chiết methanol và chloroform của Lamium album in vivo và in vitro trên dòng tế bào ung thư phổi A549 và tế bào biểu mô thận chó bình thường MDCK II [1].
Kết quả thử nghiệm cho thấy dịch chiết làm thay đổi hình thái học, đặc tính bám dính của tế bào và làm suy giảm điện trở màng biểu mô (TER) ở tế bào MDCK II [1]. Đồng thời, các nhà nghiên cứu ghi nhận sự biến đổi cấu trúc sợi actin ở cả hai dòng tế bào, cho thấy dịch chiết thảo dược có khả năng can thiệp vào bộ khung tế bào và cơ chế phân cực màng [1].
Năm 2015, một nghiên cứu khác đánh giá tác động của dịch chiết dã chi ma trắng trên tế bào biểu mô giác mạc người (dòng 10.014 pRSV-T) [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở nồng độ từ 25 đến 125 microg/ml, dịch chiết không gây độc tế bào đáng kể, nhưng ở nồng độ thấp (8 và 20 microg/ml), nó điều hòa bài tiết oxit nitric (NO) và làm thay đổi sản xuất cytokine [3]. Đáng chú ý, dịch chiết không chỉ ức chế cytokine tiền viêm mà còn làm giảm cả cytokine chống viêm (như IL-10), đòi hỏi sự cẩn trọng lớn khi đánh giá tiềm năng chống viêm thực tế [3].
Về tác động tuần hoàn, một nghiên cứu năm 2019 đã khảo sát dịch chiết butanol từ phần trên mặt đất của Lamium album trên chuột cống trắng Wistar [4]. Thử nghiệm dùng hai mô hình: xác định thời gian chảy máu đuôi và thử nghiệm acenocoumarol-carrageenan [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất dã chi ma trắng thể hiện hoạt tính cầm máu rõ rệt, tương đương với tác dụng của vitamin K trong thử nghiệm acenocoumarol-carrageenan [4]. Chất 8-acetylshanzhiside methyl ester (một iridoid glycoside) được cho là thành phần tạo nên hoạt tính cầm máu này [4].
Bốn nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Từ các kết quả nghiên cứu sinh học kể trên, có bốn nhóm người cần tránh hoặc hết sức thận trọng khi tiếp xúc với dã chi ma trắng:
Thứ nhất là phụ nữ mang thai. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng hay dữ liệu an toàn nào về việc dùng dã chi ma trắng trong thai kỳ. Dữ liệu khoa học hiện chỉ dừng lại ở thử nghiệm tế bào và động vật [2, 4]. Việc thảo dược có khả năng tác động đến cấu trúc sợi tế bào và trương lực cơ trơn có thể đe dọa đến sự ổn định của tử cung và thai nhi [1].
Thứ hai là phụ nữ đang cho con bú. Không có bằng chứng nào xác nhận các hoạt chất như iridoid hay flavonoid từ dã chi ma trắng có bài tiết qua sữa mẹ hay không và mức độ độc tính đối với trẻ sơ sinh ra sao [2]. Sự thiếu hụt nghiên cứu buộc nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng thử.
Thứ ba là người có huyết áp thấp. Mặc dù y học cổ truyền đôi khi gán cho thảo dược này các tác dụng an thần, chống co thắt, nhưng các nghiên cứu dược lý thực nghiệm cho thấy dịch chiết can thiệp vào quá trình sản xuất oxit nitric (NO) – một yếu tố then chốt giãn mạch điều hòa huyết áp [2, 5]. Sự điều chỉnh nồng độ NO khó kiểm soát này có thể gây biến động bất lợi cho người huyết áp vốn không ổn định.
Thứ tư là người chuẩn bị phẫu thuật. Dịch chiết dã chi ma trắng đã được chứng minh có hoạt tính cầm máu mạnh mẽ tương đương vitamin K trên chuột cống Wistar [4]. Việc làm thay đổi cơ chế đông máu bình thường hoặc can thiệp vào các thuốc chống đông (như acenocoumarol) có thể làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông hoặc gây biến chứng huyết động trong và sau ca mổ [4].
Hiểu lầm thường gặp về tính an toàn của thảo dược
Một hiểu lầm phổ biến là nhiều người tin rằng thảo dược tự nhiên lưu truyền lâu đời thì không thể gây hại. Thực tế, dã chi ma trắng chứa hàm lượng iridoid và polyphenol dồi dào, có tính hoạt động sinh học rất cao [6, 8]. Việc một chất có thể thay đổi điện trở màng tế bào hay ức chế cả cytokine chống viêm cho thấy tác động của nó lên hệ miễn dịch và tế bào là hai mặt [2, 5].
Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng kết quả thử nghiệm độc tính cấp tính thành sự an toàn tuyệt đối. Mặc dù thử nghiệm độc tính cấp tính trên chuột không ghi nhận chuột tử vong do dịch chiết butanol, điều này không đồng nghĩa dịch chiết an toàn khi dùng kéo dài hoặc an toàn trên người có bệnh mạn tính [4]. Nghiên cứu trên động vật không thể thay thế cho thử nghiệm lâm sàng trên người.
Ngoài ra, một số bệnh nhân tự ý dùng dã chi ma trắng kết hợp cùng thuốc điều trị tim mạch hay thuốc chống đông máu. Các hợp chất iridoid glycoside trong cây có thể đối kháng hoặc cộng hưởng không kiểm soát với thuốc theo toa, đe dọa trực tiếp đến tính mạng người dùng [4].
Lời khuyên áp dụng và kết luận cân bằng
Dã chi ma trắng (Lamium album) tiếp tục là một loài thực vật giàu tiềm năng hóa thực vật với lượng lớn iridoid và chất chống oxy hóa đang được khoa học tiếp tục thăm dò [6, 8]. Tuy nhiên, từ phòng thí nghiệm tới ứng dụng điều trị an toàn cho con người là một khoảng cách rất lớn. Hiện nay không có liều lượng quy chuẩn, phương pháp chiết xuất chuẩn hóa hay khuyến nghị sử dụng an toàn nào dành riêng cho công chúng.
Người tiêu dùng không nên tự ý thu hái, sắc nước uống hay dùng các chế phẩm cô đặc từ dã chi ma trắng khi chưa có chỉ định y khoa. Khi mắc các bệnh lý viêm nhiễm, rối loạn đông máu hay các vấn đề sức khỏe khác, việc đến cơ sở y tế thăm khám là nguyên tắc hàng đầu. Đối với người bình thường muốn sử dụng các sản phẩm hỗ trợ từ thiên nhiên, việc trao đổi kỹ lưỡng với bác sĩ hoặc chuyên gia dược học sẽ giúp ngăn ngừa các tác dụng phụ không mong muốn.
