Nhiều nhân viên văn phòng có thói quen đặt máy đo huyết áp điện tử ngay tại bàn làm việc để theo dõi áp lực máu mỗi ngày. Khi bắt đầu chuyển sang chế độ ăn DASH nhiều rau xanh, trái cây và sữa ít béo, câu hỏi phổ biến nhất là mất bao lâu để thấy các con số trên máy đo hạ xuống.
Theo các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng, người thực hiện chế độ ăn DASH thường ghi nhận mức giảm huyết áp rõ rệt sau khoảng 3 đến 4 tuần áp dụng đều đặn [2, 3, 5]. Mức độ cải thiện chỉ số tâm thu và tâm trương được chứng minh duy trì hiệu quả cao và ổn định trong các can thiệp kéo dài 8 tuần [1, 6].
Mốc thời gian huyết áp bắt đầu thay đổi trong nghiên cứu
Các thử nghiệm can thiệp trên người cho thấy huyết áp không thay đổi chỉ sau một vài bữa ăn mà cần thời gian tích lũy tính theo tuần. Một thử nghiệm ngẫu nhiên chéo trên 36 người khỏe mạnh cho thấy chế độ ăn DASH chuẩn giúp giảm huyết áp rõ rệt so với chế độ ăn đối chứng sau mỗi giai đoạn can thiệp kéo dài 3 tuần [1].
Khi kéo dài thời gian theo dõi lên mốc 4 tuần trong môi trường sống tự do, hiệu quả giảm áp tiếp tục được ghi nhận ổn định [2]. Một can thiệp tại Anh trên 14 người khỏe mạnh thực hiện chế độ ăn DASH điều chỉnh trong 30 ngày cho thấy huyết áp tâm thu giảm trung bình 4,6 mmHg và huyết áp tâm trương giảm 3,9 mmHg [3]. Trong một nghiên cứu khác kéo dài 4 tuần trên 20 người bị tiền tăng huyết áp và tăng huyết áp độ 1, nhóm ăn DASH ghi nhận mức giảm huyết áp tâm thu đáng kể từ 141,3 mmHg xuống 130,7 mmHg [2].
Ở khung thời gian 8 tuần, hiệu quả hạ áp đạt mức rất rõ nét [1, 6]. Trong nghiên cứu trên 72 bệnh nhân tăng huyết áp tâm thu đơn độc giai đoạn 1, sau 8 tuần ăn DASH, huyết áp trung bình của người tham gia đã giảm từ mức 146/85 mmHg xuống còn 134/82 mmHg [4].
Mức độ hạ huyết áp tâm thu và tâm trương khác nhau thế nào?
Kết quả từ các nghiên cứu cho thấy huyết áp tâm thu thường có mức giảm biên độ lớn hơn so với huyết áp tâm trương [1, 2, 5]. Trong thử nghiệm kéo dài 8 tuần trên người tăng huyết áp tâm thu đơn độc, mức giảm huyết áp tâm thu ở nhóm ăn DASH chênh lệch tới 11,2 mmHg so với nhóm ăn chế độ đối chứng [4]. Đồng thời, 78% số người tham gia nhóm DASH đã đưa được huyết áp tâm thu về mức an toàn dưới 140 mmHg [4].
Mức độ đáp ứng cũng phụ thuộc vào tình trạng huyết áp ban đầu của từng cá nhân [5]. Phân tích phân nhóm từ 459 người lớn tham gia thử nghiệm lâm sàng DASH cho thấy người đã bị tăng huyết áp có mức giảm huyết áp tâm thu lên tới 11,4 mmHg sau 8 tuần, trong khi nhóm có huyết áp bình thường chỉ giảm trung bình 3,4 mmHg [5].
Đáng chú ý, một số thử nghiệm ngắn hạn ghi nhận sự thay đổi chủ yếu diễn ra ở chỉ số tâm thu [2]. Cụ thể, sau 4 tuần ăn DASH tự chọn ở người tiền tăng huyết áp, chỉ số tâm thu giảm rõ rệt nhưng chỉ số tâm trương chưa ghi nhận thay đổi có ý nghĩa thống kê [2].
Cơ chế sinh học tác động đến huyết áp của DASH
Chế độ ăn DASH tác động đến hệ thống tuần hoàn thông qua việc thay đổi các chỉ dấu sinh học và protein điều hòa trong máu [6]. Một nghiên cứu phân tích hồ sơ protein huyết thanh trên 215 người từ thử nghiệm DASH và 390 người từ thử nghiệm DASH-Sodium đã xác định được 9 loại protein đặc trưng liên quan trực tiếp đến sự thay đổi huyết áp [6].
Sự tương tác của các protein này tạo nên thay đổi trên cả hai chỉ số đo [6]. Cụ thể, nồng độ renin huyết thanh vào cuối giai đoạn can thiệp có liên quan đến mức độ giảm huyết áp tâm trương [6]. Đồng thời, các protein như chất tăng cường procollagen c-endopeptidase 1 (PCOLCE) và protein chứa lặp lại chuỗi xoắn ba collagen 1 (CTHRC1) liên quan chặt chẽ đến sự suy giảm của chỉ số huyết áp tâm thu ở người ăn DASH [6].
Ngoài ra, chế độ ăn DASH tiêu chuẩn với đặc trưng giàu rau củ quả, hạt và sữa ít béo còn giúp cải thiện chỉ số mỡ máu, giảm cholesterol toàn phần và LDL [3, 8]. Một biến thể nhiều chất béo hơn từ sữa nguyên kem (HF-DASH) cũng cho thấy khả năng hạ huyết áp tương đương với DASH truyền thống sau 3 tuần can thiệp [1].
Điều chưa biết: Khoảng trống từ bàn làm việc đến phòng thí nghiệm
Mặc dù các mốc 3 tuần, 4 tuần và 8 tuần đã được xác lập trong nghiên cứu, khoa học hiện chưa có dữ liệu đo đạc cụ thể về phản ứng huyết áp từng ngày khi đo tại bàn làm việc [2, 3, 5]. Phần lớn các nghiên cứu đo huyết áp trong điều kiện chuẩn hóa y tế hoặc dùng máy đo huyết áp lưu động 24 giờ [1, 8].
Các thử nghiệm lâm sàng cũng không đánh giá tác động của yếu tố căng thẳng công sở lên tốc độ giảm áp khi ăn DASH. Căng thẳng thần kinh, tư thế ngồi nhiều giờ và áp lực công việc văn phòng có thể tạo ra những dao động huyết áp tức thời mà chế độ ăn chưa thể can thiệp ngay lập tức. Ngoài ra, việc duy trì chế độ ăn này trên 1 năm trong môi trường làm việc thực tế vẫn thiếu các bằng chứng theo dõi dài hạn.
Những ai nên thận trọng với chế độ ăn DASH?
Phụ nữ mang thai là nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi chế độ ăn [7]. Dữ liệu nghiên cứu trên phụ nữ mang thai hiện chưa có sự đồng nhất rõ ràng [7]. Một nghiên cứu quan sát trên 1.760 phụ nữ mang thai tại Mỹ không tìm thấy mối liên quan giữa việc tuân thủ DASH và huyết áp trong ba tháng cuối thai kỳ [7]. Dù một thử nghiệm nhỏ trên 34 thai phụ đái tháo đường thai kỳ cho thấy cải thiện huyết áp tâm thu sau 4 tuần, việc áp dụng chế độ ăn này trong thai kỳ vẫn cần theo dõi y khoa sát sao [7].
Người đang sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp cũng cần thận trọng khi áp dụng DASH nghiêm ngặt. Sự kết hợp giữa chế độ ăn làm giảm áp tự nhiên và thuốc hạ áp có thể gây hạ huyết áp quá mức nếu không điều chỉnh liều kịp thời. Bệnh nhân có bệnh lý nền về thận hoặc tim mạch cần trao đổi với bác sĩ chuyên khoa để kiểm soát hàm lượng khoáng chất đưa vào cơ thể.
Lời khuyên áp dụng thực tế và cách theo dõi chỉ số
Nếu bạn tự đo huyết áp tại nơi làm việc, không nên kỳ vọng chỉ số sẽ giảm ngay trong vài ngày đầu tiên đổi bữa trưa. Hãy duy trì chế độ ăn nhiều rau xanh, trái cây, giảm muối và chất béo bão hòa tối thiểu từ 3 đến 4 tuần trước khi đánh giá hiệu quả [2, 5].
Để có kết quả đo chính xác, bạn cần ngồi nghỉ ngơi thư giãn tại bàn ít nhất 5 phút trước khi bấm máy đo. Đo cố định vào cùng một thời điểm mỗi ngày, ghi lại nhật ký số đo và mang theo dữ liệu này trong các lần tái khám định kỳ để bác sĩ đánh giá chính xác nhất tiến triển sức khỏe.



