Trả lời ngắn: Chưa có bằng chứng lâm sàng xác định cây dã quỳ ảnh hưởng khả năng sinh sản hoặc tinh trùng ở nam giới. Một nghiên cứu cho chuột đực dùng chiết xuất nước từ lá Tithonia diversifolia trong 28 ngày ghi nhận giảm một số chỉ số tinh dịch ở nhóm liều cao; đó là kết quả trên động vật, không thể dùng để kết luận nam giới ăn hoặc tiếp xúc với hoa dã quỳ sẽ bị vô sinh [1]. Một số nghiên cứu khác trên chuột dùng chiết xuất khác trong mô hình ngộ độc chì lại ghi nhận kết quả khác, càng cho thấy tác động phụ thuộc loài, bộ phận cây, dung môi, liều và mô hình thử nghiệm [5]. Vì chưa có liều dùng hay độ an toàn sinh sản được xác lập ở người, không nên tự uống nước sắc hoặc dùng chiết xuất dã quỳ để hỗ trợ sinh lý hay sinh sản.

Bài này nói đến loài dã quỳ nào?

Tên “dã quỳ” có thể được dùng cho cây hoa vàng mọc dại, nhưng tên dân gian không luôn xác định chính xác loài thực vật. Nghiên cứu sinh sản được bàn ở đây khảo sát Tithonia diversifolia (Mexican sunflower/tree marigold), không phải mọi loài có tên dã quỳ hoặc cây hoa vàng trông tương tự. Ngay trong chi Tithonia còn có các loài khác, vì vậy không thể áp kết quả từ một loài sang loài khác nếu chưa xác minh thực vật [2].

Nghiên cứu cũng không thử ăn cánh hoa như rau, dùng cây làm cảnh, chạm vào lá hay uống một loại trà thương mại bất kỳ. Can thiệp là chiết xuất lá được chuẩn bị theo quy trình phòng thí nghiệm và cho động vật dùng với lượng tính theo khối lượng cơ thể. Đây là khác biệt quan trọng khi đánh giá một cảnh báo.

Nghiên cứu trực tiếp về tinh trùng đã thực hiện ra sao?

Trong nghiên cứu năm 2015, các nhóm chuột Wistar đực được cho dùng chiết xuất nước từ lá T. diversifolia ở mức 400, 800 hoặc 1.600 mg/kg mỗi ngày trong 28 ngày; nhóm đối chứng dùng nước cất. Sau giai đoạn này, nhóm nghiên cứu phân tích tinh dịch và mô học tinh hoàn, mào tinh [1].

Các tác giả báo cáo xu hướng giảm khả năng di động tiến tới và số lượng tinh trùng theo liều. Khác biệt có ý nghĩa thống kê được ghi nhận ở nhóm dùng mức cao nhất so với đối chứng; một số bất thường hình thái và thay đổi mô học cũng được mô tả ở liều này [1]. Kết quả gợi ra câu hỏi an toàn cần nghiên cứu thêm, nhưng nó không xác định ngưỡng gây hại ở người, không chứng minh người uống trà dã quỳ gặp tác động tương tự, và không cho phép tính liều người bằng cách quy đổi trực tiếp mg/kg từ chuột.

Nghiên cứu được tiến hành trên động vật, với số nhóm và cách chiết xuất cụ thể. Tinh dịch của chuột trong điều kiện nghiên cứu không tương đương với chẩn đoán vô sinh ở người. Bài báo cũng không theo dõi khả năng giao phối, thụ thai hoặc sinh con ở nam giới. Do đó, cách diễn đạt chính xác là “có tín hiệu cần thận trọng trong một mô hình chuột”, không phải “dã quỳ đã được chứng minh gây vô sinh nam”.

Vì sao có nghiên cứu cho kết quả theo hướng khác?

Một luận văn lưu trữ tại Đại học Ibadan khảo sát chiết xuất methanol lá T. diversifolia trong mô hình chuột bị tổn thương sinh sản do chì. Trong nhóm được gây phơi nhiễm chì, một số chỉ số tinh dịch và dấu ấn oxy hóa cải thiện khi dùng phối hợp chiết xuất; mỗi nhóm chỉ có năm con vật [5]. Đây là mô hình xử lý độc tính do chì, không phải thử nghiệm xem dùng dã quỳ thường xuyên có an toàn cho người khỏe mạnh hay không.

Hai kết quả không nhất thiết mâu thuẫn trực tiếp: một nghiên cứu xem tác động của chiết xuất nước ở chuột không có mô hình ngộ độc chì, nghiên cứu kia dùng chiết xuất methanol ở chuột đã bị gây độc bằng chì. Loài và liều dùng cũng khác nhau. Một chất có thể biểu hiện tác dụng khác nhau tùy mô hình, liều, dung môi và tình trạng ban đầu; kết quả “bảo vệ trong mô hình ngộ độc” không chứng minh cây có lợi cho sinh sản hoặc an toàn khi tự dùng ở người.

Tổng quan về dã quỳ năm 2018 tập hợp các nghiên cứu thực vật, hóa học, tế bào và động vật, đồng thời kết luận cần nghiên cứu được thiết kế chặt chẽ hơn trước khi khuyến nghị toàn cây hoặc hoạt chất như thuốc [2]. Tác giả cũng nhấn mạnh cần làm rõ liều hiệu quả, độc tính và tương tác. Bằng chứng sinh sản ở nam giới không thể được suy ra từ các thí nghiệm chống viêm, kháng khuẩn hoặc chuyển hóa khác.

Có thể suy ra điều gì về an toàn khi uống dã quỳ?

Không thể coi chiết xuất dùng trong thử nghiệm chuột tương đương với cánh hoa trong món ăn, trà tự pha, bột lá hoặc viên chiết xuất bán sẵn. Mỗi sản phẩm có thể khác về loài, bộ phận cây, mùa thu hái, cách chiết và hàm lượng hợp chất. Nếu nhãn không nêu tên khoa học và bộ phận sử dụng, người dùng khó biết sản phẩm có thực sự tương ứng với loài được nghiên cứu hay không.

Các nghiên cứu độc tính trên chuột cũng đặt ra câu hỏi về cơ quan khác ngoài hệ sinh sản. Một thử nghiệm dùng chiết xuất ethanol từ phần trên mặt đất của cây ghi nhận tác động độc tính lên gan và thận ở động vật ở các liều thử; nghiên cứu lặp liều 90 ngày đánh giá những dạng chiết xuất và thành phần khác nhau cũng báo cáo tín hiệu độc tính gan, thận trong điều kiện nhất định [3, 4]. Những kết quả này không chứng minh dã quỳ gây bệnh gan hoặc thận ở người, nhưng cũng không đủ để tuyên bố uống chiết xuất lâu dài là an toàn.

Hiện không có liều dùng cho người được xác lập để bảo vệ tinh trùng, tăng testosterone hoặc cải thiện khả năng có con. Không nên lấy liều chuột, liều trong bài thuốc truyền miệng hoặc hướng dẫn bán hàng làm liều an toàn. Người đang dùng thuốc, có bệnh gan/thận, đang điều trị hiếm muộn hoặc dự định có con nên hỏi bác sĩ/dược sĩ trước khi dùng sản phẩm thảo dược cô đặc; không tự ngừng thuốc kê đơn.

Nếu đang mong con, nên làm gì thay vì tự thử thảo dược?

Thực phẩm đa dạng và thói quen lành mạnh có thể hỗ trợ sức khỏe tổng thể, nhưng một loại cây riêng lẻ chưa được chứng minh là cách điều trị nguyên nhân hiếm muộn. Nếu đã cố gắng có thai khoảng 12 tháng mà chưa thành công, hoặc có tiền sử bệnh/thuốc có thể ảnh hưởng sinh sản, nên trao đổi với cơ sở y tế để được đánh giá. Hướng dẫn AUA/ASRM khuyến nghị đánh giá đồng thời cả hai người trong cặp đôi; phần đánh giá nam giới có thể gồm bệnh sử sinh sản, khám và tinh dịch đồ tùy hoàn cảnh [6].

Không tự dùng thay đổi tinh dịch đồ sau một lần xét nghiệm để kết luận mình đã khỏi bệnh. Các chỉ số tinh dịch có thể biến thiên, và bác sĩ cần xem xét nhiều yếu tố cùng sức khỏe của người bạn đời. Nếu có đau hoặc sưng tinh hoàn, khối bất thường, máu trong tinh dịch, sốt hay đau dữ dội, cần tìm tư vấn y tế thay vì thử dùng cây thuốc.

Kết luận

Một nghiên cứu trên chuột ghi nhận chiết xuất nước lá Tithonia diversifolia liều cao làm thay đổi một số chỉ số tinh dịch và mô học sinh sản sau 28 ngày; nghiên cứu này không chứng minh dã quỳ gây vô sinh ở nam giới [1]. Các nghiên cứu động vật khác dùng chiết xuất và mô hình khác nhau cho kết quả không đồng nhất, còn tổng quan về cây nhấn mạnh cần thêm nghiên cứu trước khi khuyến nghị sử dụng như thuốc [2, 5].

Vì chưa có liều dùng hoặc dữ liệu an toàn sinh sản đáng tin cậy trên người, không nên uống chiết xuất dã quỳ với mục tiêu tăng testosterone hay cải thiện tinh trùng. Nếu đang mong con, đánh giá y khoa của cả hai người đáng tin cậy hơn việc tự thử một loại thảo dược. Đọc thêm bằng chứng về chùm ngây và chất lượng tinh trùng; những dữ liệu đó cũng cần được phân biệt giữa thay đổi chỉ số tinh dịch và kết quả có thai thực tế.