Nhiều người trẻ tuổi có bố mẹ hoặc người thân mắc tăng huyết áp thường lo lắng về nguy cơ của bản thân và tìm kiếm các biện pháp phòng ngừa sớm. Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) thường được nhắc đến như một giải pháp ăn uống hàng đầu cho tim mạch.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện có chưa nghiên cứu trực tiếp trên nhóm người 20 tuổi, người có tiền sử gia đình mắc bệnh hay nhóm mang gen nhạy cảm với natri. Mọi bằng chứng hiện nay về DASH đều đến từ các thử nghiệm và khảo sát trên người trưởng thành nói chung, người lớn tuổi hoặc phụ nữ mang thai [2, 3, 5, 6].
Chế độ ăn DASH gồm những thành phần nào?
DASH là mô hình dinh dưỡng ban đầu được thiết kế chuyên biệt để phòng ngừa và kiểm soát huyết áp [1, 2]. Mô hình này tập trung vào việc tiêu thụ nhiều rau xanh, trái cây, các loại đậu, hạt và sữa ít béo [1, 2]. Ngoài ra, chế độ ăn này cũng bao gồm ngũ cốc nguyên hạt [1].
Ngược lại, DASH yêu cầu cắt giảm lượng muối (natri), hạn chế mỡ động vật, chất béo bão hòa, tổng lượng chất béo, thịt đỏ và các loại đồ ngọt hay đường tinh chế [1, 2, 8].
Bằng chứng hạ huyết áp của DASH trên người trưởng thành
Dù thiếu dữ liệu riêng cho tuổi 20, DASH đã chứng minh hiệu quả hạ huyết áp rõ rệt trên các nhóm dân số trưởng thành khác. Một nghiên cứu lâm sàng tại cơ sở chăm sóc ban đầu ghi nhận bệnh nhân áp dụng DASH giảm trung bình 6 mmHg huyết áp tâm thu và 3 mmHg huyết áp tâm trương [2].
Mức giảm huyết áp này diễn ra mạnh hơn ở nhóm người đã có sẵn tình trạng tăng huyết áp, với huyết áp tâm thu giảm 11 mmHg và tâm trương giảm 6 mmHg chỉ sau 2 tuần bắt đầu [2]. Thử nghiệm cũng cho thấy việc hướng dẫn bệnh nhân thay đổi lối sống theo mô hình này có thể triển khai phù hợp trong môi trường khám ngoại trú [2].
Về nguy cơ tiến triển lâu dài, dữ liệu từ nghiên cứu đoàn hệ MASALA theo dõi trong 5 năm trên người gốc Nam Á trưởng thành tại Mỹ cho thấy nhóm tuân thủ DASH cao nhất có tỷ lệ rủi ro mắc mới tăng huyết áp thấp hơn 67% so với nhóm có mức tuân thủ thấp nhất [3].
Mức độ tuân thủ và câu hỏi về hiệu quả dài hạn
Một nghiên cứu theo dõi từ năm 1986 đến 2002 trên 20.993 phụ nữ từ 55 đến 69 tuổi ban đầu ghi nhận mức độ tuân thủ DASH tỷ lệ nghịch với số ca mắc mới tăng huyết áp [4]. Tuy nhiên, sau khi các nhà khoa học điều chỉnh toàn bộ các yếu tố nguy cơ khác, mối liên hệ độc lập dài hạn giữa DASH với tỷ lệ tăng huyết áp hay tử vong tim mạch không còn giữ được ý nghĩa thống kê [4].
Điều này gợi ý rằng việc chỉ áp dụng DASH ở mức độ trung bình có thể không đủ duy trì lợi thế phòng bệnh suốt nhiều thập kỷ [4]. Người tham gia cần đạt được mức độ tuân thủ rất cao, tương đương với các điều kiện can thiệp nghiêm ngặt trong thử nghiệm lâm sàng, mới có thể nhận được lợi ích bền vững [4].
Tác động của DASH trên các nhóm đối tượng đặc thù
Chế độ ăn DASH cũng được nghiên cứu trên các nhóm người bệnh khác nhau. Với bệnh nhân mắc bệnh thận mạn giai đoạn 3 kèm tăng huyết áp, DASH có mối liên hệ với việc giảm nguy cơ tiến triển thành bệnh thận giai đoạn cuối, đặc biệt ở nhóm có kèm đái tháo đường [5].
Trong thai kỳ, thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 85 thai phụ bị tăng huyết áp mạn tính hoặc tăng huyết áp thai kỳ cho thấy nhóm dùng DASH giảm tỷ lệ tiền sản giật, sinh non và trẻ sinh nhẹ cân so với đối chứng [6]. Một tổng quan năm 2025 cũng tổng kết rằng mức độ tuân thủ DASH cao giúp giảm khoảng 35-45% nguy cơ tiền sản giật trong các nghiên cứu quan sát [1].
Dù vậy, ở nhóm thai phụ có nguy cơ thấp, nghiên cứu trên 3.414 phụ nữ tại Hà Lan cho thấy DASH chỉ liên quan đến việc hạ huyết áp tâm trương giữa thai kỳ mà không làm thay đổi nguy cơ rối loạn tăng huyết áp thai kỳ [7].
Những điều nghiên cứu hiện tại chưa giải đáp được
Các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa đưa ra câu trả lời cho các câu hỏi cụ thể sau:
- Chưa có dữ liệu thử nghiệm về việc DASH có làm chậm thời điểm khởi phát bệnh ở người 20 tuổi có bố mẹ bị tăng huyết áp hay không.
- Chưa có nghiên cứu xác định tác động riêng biệt của DASH trên những người mang biến thể gen nhạy cảm với muối.
- Chưa rõ tính khả thi và độ an toàn của việc duy trì chế độ ăn này liên tục từ độ tuổi 20 cho đến khi về già.
Nhóm người nào cần thận trọng với chế độ ăn DASH?
Người có bệnh lý thận mạn cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng DASH do chế độ này chứa nhiều rau, đậu và hạt, vốn là nguồn cung cấp lượng lớn kali và phốt pho [5].
Phụ nữ mang thai hoặc người có các bệnh chuyển hóa phức tạp cũng không nên tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt nếu chưa có tư vấn từ chuyên gia dinh dưỡng nhằm tránh thiếu hụt dưỡng chất cho mẹ và bé [5, 7].
Gợi ý tiếp cận thực tế cho người trẻ tuổi
Mặc dù chưa có bằng chứng riêng cho nhóm gen nhạy cảm natri tuổi 20, các nguyên tắc nền tảng của DASH vẫn là định hướng tốt cho sức khỏe tổng thể. Người trẻ muốn bảo vệ tim mạch có thể bắt đầu từ việc giảm lượng muối nêm nếm và hạn chế thực phẩm chế biến sẵn [1, 2].
Việc tăng cường thêm rau xanh, trái cây tươi, các loại đậu hạt và chuyển sang ngũ cốc nguyên hạt, sữa ít béo là những bước đi an toàn [1, 2, 8]. Thay vì thay đổi quá đột ngột, người trẻ nên xây dựng thói quen vận động đều đặn và kiểm tra huyết áp định kỳ để theo dõi sức khỏe tim mạch của bản thân.





